माटो, स्मृति र समयसँग हिँड्दै(नियात्रा)

माटो, स्मृति र समयसँग हिँड्दै(नियात्रा)

• तोमनाथउप्रेती

विराटनगरको व्यस्त सडक पछाडि छुट्दै गयो। गाडी अगाडि बढ्यो। झ्यालबाहिर खेतहरू थिए। कतै धानका बाला हल्लिरहेका थिए। कतै पुराना रूखहरू समयका पहरेदारझैँ उभिएका थिए। मलाई लाग्यो म एउटा जिल्लामा प्रवेश गरिरहेको छैन। म इतिहासको एउटा खुला किताबभित्र पसिरहेको छु।

मेरो पहिलो गन्तव्य थियो भेडियारी। विराट राजाको दरबारसँग जोडिएको त्यो भूमि। बाटो सामान्य थियो। तर गन्तव्य सामान्य थिएन। भेडियारी पुग्दा वरिपरि देखिने भूगोलले कुनै ठूलो राजदरबारको कल्पना गराउन कठिन थियो। न भव्य पर्खाल। न विशाल सिंहासन। न राजकीय वैभव। बाँकी थियो त माटो, भग्नावशेष, केही पोखरी र मानिसहरूको स्मृति। मैले त्यहीँ बुझें—इतिहास सधैँ ढुंगामा लेखिँदैन। कहिलेकाहीँ इतिहास मानिसको मुखमा बाँच्छ।

स्थानीय वृद्धसँग भेट भयो। उनको आँखामा अनौठो चमक थियो। उनले विराट राजाको कथा सुनाउन थाले। पाण्डवहरूको अज्ञातवास, विराट राजा, कौरवहरूको खोजी, भेदिया, गुप्तचर, पुराना घटनाका अनेक कथाहरू। उनी बोलिरहेका थिए। म सुनिरहेको थिएँ। उनको आवाजमा इतिहासभन्दा बढी विश्वास थियो। मैले महसुस गरेँ कुनै समाजका लागि सत्य प्रमाणले मात्र निर्धारण गर्दैन। स्मृतिले पनि सत्यको एउटा संसार बनाउँछ।

भेडियारीको नामसँग जोडिएको जनविश्वासले मलाई झनै सोच्न बाध्य बनायो। भनिन्छ, पाण्डवहरूको गतिविधि बुझ्न दुर्योधनले गुप्तचर पठाएका थिए। त्यसैले भेदियारी नाम रह्यो भन्ने स्थानीय धारणा छ। कथा हो। किंवदन्ती हो। प्रमाणित इतिहास होइन। तर एउटा ठाउँको नाममा यति लामो स्मृति बाँचेको कुरा आफैँमा इतिहास हो। नामहरू पनि कहिलेकाहीँ पुराना यात्रु हुन्। तिनीहरू समय पार गर्दै वर्तमानसम्म आइपुग्छन्।

पुरातात्त्विक उत्खननको कुरा उठ्दा भेडियारीको कथा अझ गम्भीर बन्छ। वि.सं. २०२७ सालमा यहाँ उत्खनन गरिएको थियो। करिब ४० वटा पंचमार्क चाँदीका मुद्रा भेटिएको उल्लेख पाइन्छ। पुराना ईँटा, माटाका भाँडाका टुक्रा, संरचनाका अवशेष यी सबैले यहाँ कुनै समय व्यवस्थित बस्ती रहेको संकेत गर्छन्। तर इतिहासको अनुसन्धान र लोकविश्वासबीच दूरी छ। त्यो दूरी मेट्नु हुँदैन। बरु त्यही दूरीलाई बुझ्नु आवश्यक छ। किनकि इतिहास प्रश्नबाट बलियो हुन्छ। अन्धविश्वासबाट होइन।

दरबार क्षेत्र वरिपरिका पोखरीतिर म पुगेँ। धरवा, किचकबध, भंसिया, थरथोवा, गुहिया, दिघरी, बहरवा प्रत्येक नामसँग एउटा कथा जोडिएको थियो। स्थानीय मानिसहरू ती कथाहरू सहजै सुनाउँथे। मलाई लाग्यो पोखरी केवल पानी होइन रहेछ। पानीमा पनि स्मृति हुन्छ। पोखरीमा आकाशको प्रतिबिम्ब मात्र पर्दैन। पुस्तौँका अनुहार पनि प्रतिबिम्बित हुन्छन्। समय बग्छ। पानी रहन्छ। मानिस जान्छ। कथा रहन्छ।

त्यहाँ विराट राजवंशी समुदायका मानिसहरूसँग भेट भयो। उनीहरू आफ्नो भूमिसँग सम्बन्धको कुरा गर्थे। उनीहरूका लागि विराट राजा सांस्कृतिक स्मृतिको एउटा केन्द्र थिए। मैले उनीहरूको कुरा ध्यानपूर्वक सुनेँ। आफ्नो भूमि पुस्तौँदेखि सम्झेर आएका समुदायसँग पनि इतिहासका महत्त्वपूर्ण टुक्रा हुन्छन्। त्यसैले पुरातत्त्व र स्थानीय स्मृतिको संवाद आवश्यक छ।

भेडियारीबाट मेरो यात्रा उत्तरतिर मोडियो। गन्तव्य थियो राजारानी पोखरी। विराटनगरको समथर भूगोल विस्तारै बदलिँदै गयो। सडक उकालो लाग्यो। हावा चिसियो। रूखहरू बाक्लिए। शहरको आवाज हराउँदै गयो। यात्रामा एउटा अद्भुत कुरा हुन्छ। वातावरण बदलिँदा मनको लय पनि बदलिन्छ। मैले मोबाइल केही बेर बन्द गरेँ। प्रकृतिसँग कुरा गर्न मोबाइल चाहिँदैन।

राजारानी पोखरी पुग्दा तीनवटा पोखरीले मलाई स्वागत गरे। चारैतिर हरियाली थियो। डाँडाले घेरेको उपत्यकाजस्तो भूगोल थियो। पानी स्थिर देखिन्थ्यो। तर त्यस स्थिरताभित्र जीवन चलिरहेको थियो। चराहरूको आवाज थियो। पातहरूको सुस्केरा थियो। टाढा मानिसहरूको बोली सुनिन्थ्यो। धिमाल समुदायको सांस्कृतिक उपस्थिति यहाँ स्पष्ट महसुस हुन्थ्यो।

त्यहाँका धार्मिक परम्पराबारे सुन्दा मलाई एउटा पुरानो प्रश्न सम्झना भयो।मानिसले प्रकृतिलाई पूजा गर्छ कि प्रकृतिमा आफ्नो अस्तित्व खोज्छ? शायद दुवै। मानिसले पहाडमा देवता देख्यो। नदीमा जीवन देख्यो। पोखरीमा आस्था देख्यो। रूखमा संरक्षण देख्यो। प्रकृतिप्रतिको श्रद्धा  मानव अस्तित्वको स्वीकारोक्ति पनि हो। हामी प्रकृतिबाट अलग छैनौँ। हामी त्यसैको एउटा अंश हौँ।

राजारानीबाट फर्किँदै गर्दा मैले धनपालथानतिर जाने बाटो समातेँ। खुला भूभाग। हरियाली। गाउँका दृश्य। बीचबीचमा भेटिने साना मन्दिर। स्थानीय जीवनको आफ्नै गति थियो। विराटनगरको हतार यहाँ थिएन। धनपालथानमा पुगेपछि राजा धनपालसँग जोडिएको स्थानीय आस्था सुनें। मानिसहरू पूजा गर्न आउँथे। मेला लाग्थ्यो। धार्मिक विश्वासले ठाउँलाई जीवन दिएको थियो। मैले सोचें,कुनै स्थल ठूलो हुन महल चाहिँदैन। मानिसको विश्वास नै कहिलेकाहीँ त्यसको सबैभन्दा ठूलो वास्तुकला हुन्छ।

त्यसपछि धनपाल गढीतिर लागेँ। इतिहास खोज्ने यात्रुका लागि भग्नावशेष सधैँ रोमाञ्चक हुन्छन्। त्यहाँ पनि पुराना संरचनाका चिन्ह र स्थानीय जनश्रुति थिए। कसैले राजा धर्मपाल भने। कसैले धनपाल। कसैले पुरानो राज्यको केन्द्र भएको कथा सुनाए। प्रमाणहरू सीमित थिए। प्रश्नहरू धेरै थिए। तर त्यही अपूर्णताले मलाई आकर्षित गर्यो। इतिहास पूर्ण कथा होइन रहेछ। इतिहास त हराएका पानाहरूबीच अनुमान गर्दै पढिने पुस्तक रहेछ।

यात्रा फेरि पूर्वतिर मोडियो। सुनवर्षी पोखरीतिर। बाटोमा खेतहरू थिए। गाउँ थिए। मान्छेका अनुहार थिए। सुनवर्षी पोखरी पुगेपछि शान्त पानीले थकान बिर्साइदियो। यहाँ प्रकृति र धर्म सँगसँगै थिए। स्थानीय समुदायका लागि पोखरी आस्थाको केन्द्र थियो। बैसाख १ गते सिरुवा पर्वका अवसरमा ठूलो मेला लाग्ने कुरा सुनें। पर्व समुदायको सामूहिक स्मृति रहेछ। पुस्तालाई पुस्तासँग जोड्ने पुल रहेछ।

त्यहाँबाट बागझोडातिर जाँदा मोरङको अर्को रूप देखियो। हरियाली, खुला भूभाग, वनस्पति, चराचुरुङ्गी, शान्त वातावरण। बागझोडामा प्रकृतिले कुनै भाषण गर्दैन। उसले  आफ्नो उपस्थिति देखाउँछ। मानिस भने त्यसलाई अर्थ दिन्छ। मलाई लाग्यो प्रकृति कहिल्यै पर्यटक खोज्दैन। पर्यटकले प्रकृति खोज्छ। त्यसैले पर्यटनको पहिलो धर्म प्रकृतिको सम्मान हो।

हसिना सिमसारतिर पुग्दा पानीको संसार बाहिरबाट साना थुम्काजस्तो देखिने भूभागभित्र झोडा र प्राकृतिक जलस्रोतको संसार रहेछ। जंगलबाट आउने जरुवा पानी, साना ठूला पोखरी, जलचर, चराचुरुङ्गी, वनस्पति। यहाँ पानी जीवनको आधार थियो। मैले आफैँलाई सोधेँ हामी विकासको नाममा के बनाउँदैछौँ र के हराउँदैछौँ? सिमसार नष्ट भयो भने पोखरी मात्र हराउँदैन। एउटा सम्पूर्ण पारिस्थितिक प्रणाली हराउँछ।

त्यसपछि बेतना सिमसार पुगेँ। चारकोशे झाडीको हरियालीभित्र रहेको बेतना साँच्चिकै प्रकृतिको खुला विद्यालयजस्तो लाग्यो। बेतका वनस्पति। पानी। माछा। चराचुरुङ्गी। जंगल। सबैको आफ्नै भूमिका थियो। मानिस आगन्तुक थियो। प्रकृति घरको मालिक। त्यहाँ उभिएर मैले विकासको अर्को अर्थ सम्झिएँ। सडक बनाउनु विकास हो। तर पानी जोगाउनु पनि विकास हो। भवन उठाउनु विकास हो। तर वन बचाउनु अझ ठूलो विकास हुन सक्छ।

विराटनगर फर्कने क्रममा मण्ठ पोखरीतिर रोकिएँ। शहरभित्रै इतिहासको यस्तो मौन उपस्थिति देख्दा अचम्म लाग्यो। आधुनिक भवनहरू बढिरहेका थिए। सडक व्यस्त थियो। मानिसहरू दौडिरहेका थिए। तर पोखरी आफ्नै लयमा थियो। उसले समयसँग प्रतिस्पर्धा गरेको थिएन। शायद यही कारणले ऊ बाँचेको थियो। हामी मानिसहरू समयलाई जित्न खोज्छौँ। प्रकृति भने समयसँगै बाँच्न सिकाउँछ।

यात्राको अन्तिम चरणमा म ध्वजे डाँडा र मिक्लाजुङतिर उक्लिएँ। समथर तराईबाट पहाडतिर चढ्नु आफैँमा एउटा रूपान्तरण थियो। हावा फेरियो। तापक्रम फेरियो। दृश्य फेरियो। बाटो साँघुरियो। आकाश फराकिलो भयो। ध्वजे डाँडाबाट वरिपरिका पहाड र तराईतिर हेर्दा भूगोल एउटा विशाल नक्साजस्तो देखियो। तल छोडिएका बस्तीहरू साना देखिए। तर मनमा तिनीहरूको महत्त्व झन् ठूलो भयो। दूरीले कहिलेकाहीँ वस्तुलाई सानो बनाउँछ। स्मृतिले फेरि ठूलो बनाउँछ।

मिक्लाजुङको उचाइतिर पुग्दा यात्रा आत्मिक  बन्यो। स्थानीय व्याख्याअनुसार मिक्लाजुङ नाम टाढासम्म देख्न सकिने स्थानसँग जोडिन्छ। साँच्चै नै त्यहाँबाट क्षितिज धेरै टाढासम्म फैलिएको थियो। चैत–बैशाखतिर गुराँस फुल्दा यो डाँडा अनेक रङले रंगिन्छ भन्ने सुनें। रातो। सेतो। गुलाबी। मैले कल्पना गरेँ,वन फूलले ढाकिएको छ। पहाड मौन छ। आकाश खुला छ। अनि मानिस केही क्षणका लागि आफ्ना सबै चिन्ता बिर्सिएको छ।

डाँडाको टुप्पोमा उभिएर तल हेर्दा मोरङका सबै दृश्यहरू एकैपटक सम्झनामा आए। भेडियारीको माटो, विराट राजाको कथा, पुराना पोखरी, राजारानीको हरियाली, धनपालथानको आस्था, धनपाल गढीका प्रश्न, सुनवर्षीको सिरुवा, बागझोडाको वन, हसिनाको पानी, बेतनाको जैविक संसार, मण्ठ पोखरीको मौन इतिहास, ध्वजे डाँडाको क्षितिज ती सबै अलग-अलग ठाउँ थिए। तर मेरो यात्रामा ती एउटै कथाका अध्याय बने।

फर्किने बेला सूर्य अस्ताउँदै थियो। पहाडको छेउमा सुनौलो प्रकाश थियो। मैले पछाडि फर्केर हेरें। यात्रा सकिएको थिएन। वास्तवमा यात्रा अब सुरु हुँदै थियो। किनकि कुनै ठाउँ देखेर फर्कनु र कुनै ठाउँ बुझेर फर्कनु फरक कुरा हो। मोरङबाट मैले एउटा पाठ लिएँ। इतिहासलाई प्रमाणले नाप्न हुँदैन। प्रकृतिलाई  पर्यटकीय वस्तु मात्र ठान्न हुँदैन। संस्कृति उत्सव मात्र होइन। भूमि  स्मृति हो। पहिचान हो। अस्तित्व हो।

गाडी फेरि तल झर्यो। शहरको उज्यालो नजिकिँदै गयो। सडकमा मानिसहरू बढे। हर्न बज्न थाले। यात्राको शान्ति विस्तारै पछाडि छुट्यो। तर मनभित्र एउटा प्रश्न बाँकी रह्यो। हामीले भावी पुस्तालाई कस्तो मोरङ दिनेछौँ? भग्नावशेषलाई हेर्ने कि अनुसन्धान पनि गर्ने? पोखरीलाई पूजा मात्र गर्ने कि संरक्षण पनि गर्ने? वनलाई घुम्ने  मात्र कि बचाउने पनि? उत्तर हाम्रो व्यवहारमा हुनेछ। यात्रा सकिए पनि जिम्मेवारी सकिँदैन। मैले झ्यालबाट अँध्यारिँदै गएको आकाश हेरेँ। मलाई लाग्यो मोरङ माटो, मिथक, प्रकृति र मानिसबीच चलिरहेको लामो संवाद हो।  त्यो संवाद सुन्न फेरि एकपटक यात्रा गर्नैपर्छ।