पुष्पाञ्जलीः मातृस्मृतिको अन्तःसलिलबाट बगेको काव्य (समिक्षा)

पुष्पाञ्जलीः मातृस्मृतिको अन्तःसलिलबाट बगेको काव्य (समिक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

मधु पोखरेल विराटनगरका सक्रिय, बहुमुखी र सशक्त साहित्यिक व्यक्तित्व हुन्। करिब पाँच दशकदेखि नेपाली साहित्यमा निरन्तर कलम चलाउँदै आएका पोखरेल कविता, गजल, लघुकथा, निबन्ध, संस्मरण, समीक्षा तथा समालोचनाजस्ता विविध विधामा परिचित छन्। सामाजिक विसङ्गति, अन्याय, मानवीय पीडा र समकालीन जीवनका जटिलतामाथि उनको लेखनी आलोचनात्मक र प्रतिरोधी देखिन्छ। सरल, व्यङ्ग्यात्मक तथा बिम्बप्रधान अभिव्यक्ति उनको साहित्यिक विशेषता हो। उनले विराटनगरलाई आफ्नो सिर्जनात्मक कर्मभूमिका रूपमा स्थापित गरेका छन्। साहित्यलाई सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना र परिवर्तनको माध्यम मान्ने पोखरेल नेपाली साहित्यका बहुविध साधकका रूपमा परिचित छन्।

पोखरेलको ‘पुष्पाञ्जली’ नेपाली काव्यपरम्परामा निजी अनुभूति, मातृस्मृति, जीवनदर्शन र मानवीय संवेदनाको सुन्दर संगमका रूपमा आएको काव्यकृति हो। झापा जिल्लाको चन्द्रगढीमा जन्मिएका पोखरेल लामो समयदेखि कविता, कथा, गजल र मुक्तक सिर्जनामा सक्रिय रहँदै आएका स्रष्टा हुन्। किशोरावस्थामै प्रकाशित ‘मेरो देश’ कविताबाट प्रारम्भ भएको उनको साहित्यिक यात्रा क्रमशः परिपक्व हुँदै आएको देखिन्छ। अनिल पौडेलसँगको सहकार्यमा प्रकाशित ‘तुवाँलो लागेको क्षितिजबाट’ पछि लामो अन्तरालमा ‘पुष्पाञ्जली’ आउनु पनि उनको सिर्जनाप्रतिको धैर्य, आत्मपरीक्षण र परिष्कारबोधको संकेत हो। ‘वर्तमान आस्था र अभिव्यक्ति’ प्रकाशोन्मुख रहेको सन्दर्भमा ‘पुष्पाञ्जली’ लाई उनको दीर्घ साहित्यिक यात्राको महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा लिन सकिन्छ।

‘पुष्पाञ्जली’ को मूल भावभूमि मातृवियोग हो। यो सम्झनाको काव्य हो। यो सम्बन्धको काव्य हो। यो आमाको भौतिक अनुपस्थितिमा पनि उनको माया, संस्कार र स्मृतिको निरन्तरताको काव्य हो। कविको मनमा मातृवियोगले उत्पन्न गरेको रिक्तता अञ्जुलीभरि स्मृतिका फूलमा रूपान्तरित हुन्छ। यही रूपान्तरण नै कृतिको सौन्दर्य हो। शीर्षक ‘पुष्पाञ्जली’ आफैँमा अत्यन्त अर्थपूर्ण प्रतीक हो। पुष्प यहाँ फूल मात्र होइन। यो प्रेम हो। श्रद्धा हो। कृतज्ञता हो। स्मृति हो। जीवनभर आमाबाट प्राप्त संस्कारप्रति सन्तानले अर्पण गरेको आत्मिक सम्मान हो। यस अर्थमा कृति शोकबाट सुरु भएर श्रद्धामा पुग्छ। पीडाबाट सुरु भएर आध्यात्मिक शान्तितर्फ उन्मुख हुन्छ।

कृतिलाई कविले खण्डकाव्य भनेका छन्। यसको औचित्य कृतिको संरचनाले पुष्टि गर्छ। जीवनको सम्पूर्ण आख्यान नभई जीवनको एउटा गहिरो अनुभूतिलाई केन्द्र बनाएर रचना गरिएको काव्य भएकाले खण्डकाव्यको स्वरूप यहाँ स्वाभाविक देखिन्छ। तर भावभूमिका दृष्टिले यसलाई स्मृतिकाव्य वा शोककाव्यका रूपमा पनि ग्रहण गर्न सकिन्छ। यसको केन्द्रमा मातृवियोग छ। त्यसैले शोकको आधार स्पष्ट छ। तर करुण विलापभन्दा सम्झनाका तरेलीहरू बढी प्रभावशाली छन्। आमाको स्मृतिले वर्तमानलाई विगतसँग जोड्छ। त्यसैले स्मृतिकाव्य भन्ने परिचय अझ आत्मीय लाग्छ। यद्यपि नेपाली काव्यशास्त्रीय परम्परामा शोककाव्य, स्मृतिकाव्य, प्रकृतिकाव्य वा कुनै विशिष्ट घटनाकेन्द्रित काव्यलाई खण्डकाव्यको व्यापक संरचनाभित्र राख्ने अभ्यास रहेकाले कविको ‘खण्डकाव्य’ नामकरणलाई अस्वाभाविक मान्नुपर्ने आधार देखिँदैन।

‘पुष्पाञ्जली’ पाँच धुँगामा विभाजित छ। पहिलो धुँगामा २८, दोस्रोमा ३५, तेस्रोमा १८, चौथोमा ३१ र पाँचौँमा २७ भावपुञ्ज छन्। यसरी जम्मा १३९ चतुष्पदी भावपुञ्जमा कृति संरचित छ। चतुष्पदी संरचनाले काव्यलाई लयात्मक र गेय बनाएको छ। तेस्रो खण्ड शार्दूलविक्रीडित र चौथो खण्ड अनुष्टुप् छन्दको ढाँचामा रहेको छ। अन्य भागहरू विभिन्न मात्रिक छन्दीय संरचनामा आबद्ध छन्। यसले कविको छन्दज्ञान र परम्पराप्रतिको आत्मीयता देखाउँछ। कतिपय ठाउँमा वर्ण वा मात्राको शास्त्रीय अनुशासनभन्दा लयसन्धानलाई प्राथमिकता दिइएको अनुभूति हुन्छ। तर गेयता र भावप्रवाहले त्यसको क्षतिपूर्ति गरेका छन्। काव्यमा छन्द केवल गणनाको विषय बनेको छैन। त्यो अनुभूतिको चाल बनेको छ। पीडाको धड्कन बनेको छ। स्मृतिको लय बनेको छ।

कृतिको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि यसको भाव र विचारबीचको सन्तुलन हो। मातृवियोगजस्तो विषय सजिलै भावुकताको अतिरञ्जनामा फस्न सक्छ। कविले त्यसबाट आफूलाई जोगाएका छन्। आँसु छन्। तर आँसु मात्र छैन। स्मृति छ। तर स्मृति मात्र छैन। जीवनको अर्थबोध पनि छ। आमाको सम्झनाबाट कवि आफ्नो बाल्यकाल, संघर्ष, संस्कार, पारिवारिक सम्बन्ध र जीवनयात्रातर्फ फर्किन्छन्। व्यक्तिगत पीडा क्रमशः सार्वभौम मानवीय अनुभूतिमा रूपान्तरित हुन्छ। यही कारण ‘पुष्पाञ्जली’ कविको निजी शोक भएर पनि पाठकको आफ्नै मातृस्मृतिको ऐना बन्न पुग्छ। आमालाई सम्झँदा पाठक आफ्नै आमाको अनुहार सम्झन्छ। यही सामूहिक संवेदनामा कृतिको शक्ति निहित छ।

दार्शनिक धरातलमा ‘पुष्पाञ्जली’ जीवन र मृत्युको सम्बन्धलाई सूक्ष्म ढङ्गले हेर्ने कृति हो। मृत्यु यहाँ अन्त्य मात्र होइन। रूपान्तरण हो। शरीर हराउँछ। स्मृति रहन्छ। आवाज मौन हुन्छ। संस्कार बोलिरहन्छ। आमाको भौतिक उपस्थिति समाप्त भए पनि उनको माया सन्तानको चेतनामा जीवित रहन्छ। यही विचार पुर्विय दार्शनिक परम्पराको आत्मा–अविनाशको धारणासँग संवाद गर्छ। उपनिषद्को दृष्टिमा जीवन दृश्य शरीर होइन। चेतना अझ गहिरो सत्ता हो। ‘पुष्पाञ्जली’ मा पनि मातृस्मृति भौतिक अनुपस्थितिलाई पार गर्दै अन्तःचेतनामा निरन्तर बग्ने अन्तःसलिल बनेको देखिन्छ। यस अर्थमा कृति मृत्युको विरुद्ध स्मृतिको विजयको काव्य हो।

यस आध्यात्मिक चेतनामा कुनै रूढ धार्मिक आग्रहभन्दा बढी मानवीय आस्था छ। आमा यहाँ देवीको अमूर्त प्रतिमा मात्र होइनन्। उनी जीवनदात्री हुन्। संस्कारदात्री हुन्। अस्तित्वको पहिलो पाठशाला हुन्। कविको श्रद्धा कर्मकाण्डभन्दा अनुभूतिमा आधारित छ। पुष्प अर्पण गर्नु बाहिरी क्रिया हो। तर आमाले दिएको प्रेमलाई जीवनमा निरन्तरता दिनु वास्तविक पुष्पाञ्जली हो। यही ठाउँमा कृति आध्यात्मिकताबाट नैतिकतातर्फ पुग्छ। मृत आमाप्रति श्रद्धा गर्नु मात्र पर्याप्त छैन। उनले सिकाएका मूल्य बाँच्नु आवश्यक छ। यसरी मातृस्मृति व्यक्तिगत भावनाबाट सामाजिक नैतिकताको तहमा उक्लन्छ।

विश्वसाहित्यका सन्दर्भमा हेर्दा पुष्पाञ्जलीको मातृस्मृति र मानवीय करुणा पाब्लो नेरुदाको काव्यचेतनासँग कतिपय ठाउँमा संवाद गर्छ। नेरुदाले निजी अनुभूतिलाई व्यापक मानवीय संवेदनामा रूपान्तरण गरेका छन्। पोखरेल पनि निजी वियोगलाई साझा मानवीय पीडामा विस्तार गर्छन्। तर नेरुदाको कविता प्रायः प्रेम, राजनीति, प्रकृति र अस्तित्वको विराट भूगोलमा फैलिन्छ भने पुष्पाञ्जलीको दृष्टि बढी आत्मीय र पारिवारिक वृत्तमा केन्द्रित छ। त्यस्तै रवीन्द्रनाथ ठाकुरको आध्यात्मिक मानवतावादसँग पनि यसको अन्तःसम्बन्ध देखिन्छ। ठाकुरका लागि मृत्यु जीवनको अन्तिम विघटन नभई अस्तित्वको अर्को आयाम थियो। पुष्पाञ्जलीमा पनि मृत्युको अन्धकारभित्र स्मृति र आस्थाको उज्यालो खोजिएको छ। यसरी कृति करुणालाई अर्थबोधमा रूपान्तरण गर्छ।

नेपाली साहित्यको सन्दर्भमा यसको भावभूमि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको मानवीय करुणासँग नजिक देखिन्छ। देवकोटाले जीवनका सामान्य र पीडित पात्रमा पनि विराट मानवीय मूल्य देखे। पोखरेलले आमाको व्यक्तिगत स्मृतिमा सार्वभौम मातृत्वको गरिमा खोजेका छन्। देवकोटाको काव्यमा भावको वेग प्रबल छ। पोखरेलको प्रस्तुतिमा भने स्मृतिको संयम बढी देखिन्छ। माधवप्रसाद घिमिरेसँग तुलना गर्दा प्रकृति, लय, संस्कार र पारिवारिक संवेदनाको निकटता भेटिन्छ। तर घिमिरेको काव्यमा शास्त्रीय सौन्दर्य र प्रकृतिको व्यापक विस्तार बढी छ। पोखरेलको काव्यमा स्मृति र मातृममताको अन्तरंगता केन्द्रमा छ। भूपी शेरचनको सामाजिक चेतना र जीवनप्रतिको प्रश्नाकुलताभन्दा पोखरेलको स्वर अधिक आत्मपरक छ। तर दुवैमा सामान्य जीवनबाट अर्थपूर्ण प्रश्न उठाउने क्षमता भेटिन्छ।

विश्वका अन्य महान् कविहरूसँग तुलना गर्दा कृतिको करुण चेतना विस्टन ह्यु अडेन वा टी.एस. इलियटको आधुनिक अस्तित्वबोधभन्दा सरल र आत्मीय छ। इलियटको कवितामा आधुनिक जीवनको विखण्डन, आध्यात्मिक रिक्तता र सभ्यताको संकट गहन बौद्धिक प्रतीकमा आउँछ। पुष्पाञ्जलीमा त्यसको स्थान पारिवारिक स्मृतिले लिएको छ। तर दुवैको गन्तव्य एउटै बिन्दुमा भेटिन्छ,मानिसले विखण्डित अनुभवमा अर्थ कसरी खोज्छ? त्यस्तै रवीन्द्रनाथको ‘गीताञ्जली’ मा जस्तै यहाँ पनि अर्पणको भाव छ। फरक यति हो कि ठाकुरको अर्पण परमसत्तातर्फ उन्मुख हुन्छ भने पोखरेलको अर्पण आमाको स्मृतितर्फ।

कृतिको बिम्बविधान पनि उल्लेखनीय छ। ‘पुष्प’ स्वयं यसको केन्द्रीय बिम्ब हो। फूल क्षणभंगुर हुन्छ। तर त्यसको सुगन्ध स्मृतिमा रहन्छ। यही द्वन्द्वले जीवन र मृत्युको सम्बन्धलाई प्रतीकात्मक रूप दिन्छ। धुँगा विभाजनले पनि स्मृतिका अलग-अलग तहलाई संकेत गरेको अनुभूति हुन्छ। वर्तमानबाट अतीततर्फ फर्कने, फेरि वर्तमानमा आउने र पुनः स्मृतिमा डुब्ने चेतनाप्रवाह कृतिको अन्तःसंरचनामा देखिन्छ। आमा, घर, बाल्यकाल, संघर्ष, समय, वियोग र श्रद्धा जस्ता बिम्बहरू मिलेर एउटा आत्मिक भूगोल निर्माण गर्छन्। यदि काव्यमा बिम्ब कविता आत्माको दृश्य रूप हो भने ‘पुष्पाञ्जली’ मा स्मृति त्यस आत्माको प्रमुख दृश्य बनेर उपस्थित हुन्छ।

भाषा र शैलीका दृष्टिले कृति सरल, गेय र भावसम्प्रेषणमुखी छ। कविले जटिल दार्शनिक विचारलाई अत्यधिक बौद्धिक शब्दावलीमा बाँध्न खोजेका छैनन्। यसले पाठकीय आत्मीयता बढाउँछ। चतुष्पदी संरचनाले वाचनयोग्यता बढाएको छ। लयले भावलाई अगाडि धकेल्छ। कतिपय ठाउँमा छन्दको शास्त्रीय अनुशासनभन्दा भावप्रवाहलाई प्राथमिकता दिइएको देखिए पनि समग्र गेयताले काव्यात्मक प्रभाव कायम राख्छ। यही यसको शिल्पगत विशेषता हो। यद्यपि अझ कठोर सम्पादन र छन्दीय परिष्कारले कतिपय अंशलाई थप सघन बनाउन सक्थ्यो। भावुक विषयमा पुनरुक्ति वा वर्णनात्मकता बढ्ने सम्भावना पनि रहन्छ। तर यी सीमाहरूले कृतिको मूल संवेदनात्मक शक्ति कमजोर बनाउँदैनन्।

समग्रमा ‘पुष्पाञ्जली’  आमाबाट प्राप्त जीवनलाई पुनः पढ्ने काव्य हो। यसमा वियोग छ। तर निराशा छैन। आँसु छ। तर आत्मसमर्पण छैन। मृत्यु छ। तर जीवनप्रतिको आस्था अझ प्रबल छ। स्मृति छ। तर स्मृतिमा अड्किएको चेतना छैन। यही कारण कृतिको अन्तर्ध्वनि गहिरो छ। मधु पोखरेलले निजी पीडालाई काव्यात्मक अनुशासन, लयात्मक संरचना र आध्यात्मिक मानवतावादसँग जोडेर अर्थपूर्ण सिर्जनामा रूपान्तरण गरेका छन्। ‘पुष्पाञ्जली’ आमाले रोपेको मानवताको बिरुवालाई जीवनभर हुर्काउने प्रतिज्ञा हो। यही प्रतिज्ञाले यस काव्यलाई व्यक्तिगत स्मृतिबाट सार्वभौम मानवीय अनुभूतितर्फ उचाल्छ। नेपाली खण्डकाव्य परम्परामा यसको स्थान यही आत्मीयता, लय, स्मृति, दर्शन र मानवीय करुणाको समन्वयबाट निर्धारित हुनेछ।