दीप आफ्नै हावाले निभ्छ (निबन्ध)

दीप आफ्नै हावाले निभ्छ (निबन्ध)

तोमनाथ उप्रेती

मानिसको जीवनको सबैभन्दा ठूलो विडम्बना आफ्नै चेतनाभित्र लुकेको छ। ऊ आफ्ना आँखा बाहिरतिर खोल्छ। तर आफ्नो अन्तरमनतिर फर्कन डराउँछ। आफ्ना घाउ देख्छ। तर घाउको कारण देख्दैन। आफ्ना आँसु गन्छ। तर आँसुको स्रोत खोज्दैन। यही कारण ऊ जीवनभर दोषी खोज्दै हिँड्छ। कहिले मानिसलाई दोष दिन्छ। कहिले समाजलाई। कहिले भाग्यलाई। कहिले समयलाई। तर आफ्नै चेतनालाई कहिल्यै कठघरामा उभ्याउँदैन। यही आत्मविस्मृतिको कथा मानव इतिहासको सबैभन्दा पुरानो त्रासदी हो।

मानिसलाई लाग्छ, अर्को मानिस सफल भएकाले ऊ दुःखी भयो। अर्को मानिस प्रशंसित भएकाले उसको सम्मान घट्यो। अर्को मानिस धनी भएकाले आफ्नो जीवन अधुरो भयो। तर सत्य यति सरल छैन। सत्य धेरै गहिरो छ। अर्कोको सफलताले हाम्रो असफलता प्रमाणित गर्दैन। अर्कोको उचाइले हाम्रो उचाइ घटाउँदैन। अर्कोको उज्यालोले हाम्रो दीप निभाउँदैन। दीप निभाउने हावा बाहिरबाट कम आउँछ। त्यो धेरैजसो भित्रैबाट उठ्छ। असन्तोषको हावा। हीनताबोधको हावा। अहंकारको हावा। तुलना गर्ने मनको हावा। यिनै अदृश्य हावाले आत्माको दीपलाई बिस्तारै निभाउँदै लैजान्छन्।मनुष्यको चेतनामा एउटा अनौठो प्रवृत्ति हुन्छ। आफूलाई निर्दोष देखाउने। यो प्रवृत्ति अत्यन्त सूक्ष्म हुन्छ। यसले कहिल्यै आफ्नो नाम भन्दैन। यो तर्कको आवरणमा आउँछ। विवेकको स्वरूप धारण गर्छ। न्यायको भाषा बोल्छ। तर अन्ततः यसको उद्देश्य एउटै हुन्छ। आफूलाई बचाउनु। आफ्नो कमजोरी लुकाउनु। त्यसैले मानिस असफल हुँदा परिस्थिति दोषी हुन्छ। सम्बन्ध टुट्दा अर्को व्यक्ति दोषी हुन्छ। अशान्त हुँदा समाज दोषी हुन्छ। ईर्ष्या जाग्दा सफल मानिस दोषी हुन्छ। यसरी दोषको यात्रा सधैँ बाहिरतिर जान्छ। आत्मसमीक्षाको यात्रा भने सुरु नै हुँदैन।दोषारोपण आत्मअज्ञानको पहिलो संकेत हो। जसले आफूलाई चिनेको छैन, उसले संसारलाई पनि सही रूपमा चिन्न सक्दैन। उसले देखेको संसार उसको मनको प्रतिबिम्ब मात्र हुन्छ। मन अशान्त छ भने संसार पनि अशान्त देखिन्छ। मन ईर्ष्याले भरिएको छ भने अरूको सफलता पनि अन्याय लाग्छ। मन अहंकारले ढाकिएको छ भने अर्कोको प्रतिभा अपमान जस्तो अनुभव हुन्छ। संसार बदलिएको हुँदैन। दृष्टि बदलिएको हुन्छ। यही कारण पूर्वीय दर्शनले संसार परिवर्तनभन्दा पहिले दृष्टिकोण परिवर्तन गर्न सिकाउँछ।

उपनिषद्हरूले आत्मालाई शुद्ध, पूर्ण र आनन्दस्वरूप भनेका छन्। त्यो आत्मा कहिल्यै अशान्त हुँदैन। अशान्त हुन्छ मन। अशान्त हुन्छ अहंकार। अशान्त हुन्छ तुलना गर्ने प्रवृत्ति। मानिसले आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सेपछि मात्र दुःख जन्मिन्छ। आफूलाई शरीरमा सीमित ठानेपछि लोभ जन्मिन्छ। पदमा सीमित ठानेपछि प्रतिस्पर्धा जन्मिन्छ। सम्पत्तिमा सीमित ठानेपछि भय जन्मिन्छ। प्रशंसामा सीमित ठानेपछि ईर्ष्या जन्मिन्छ। तर आफूलाई चेतनाका रूपमा अनुभूति गर्ने क्षण यी सबै विकारहरू कमजोर पर्न थाल्छन्।विडम्बना के छ भने मानिसलाई आफ्नै दोषभन्दा अर्कोको गुण धेरै देखिन्छ। तर त्यो गुणबाट प्रेरणा लिँदैन। त्यसबाट पीडा लिन्छ। अर्कोको उज्यालो आफ्नो अन्धकारको कारण ठान्छ। वास्तवमा उज्यालोले अन्धकार बनाउँदैन। उज्यालोले केवल अन्धकार देखाइदिन्छ। सफल मानिसले हाम्रो असफलता सिर्जना गर्दैन। उसले हाम्रो सम्भावनालाई सम्झाइदिन्छ। तर हाम्रो अहंकारले त्यसलाई चुनौती ठान्छ। यहीँबाट ईर्ष्या जन्मिन्छ। यहीँबाट आत्मशान्ति हराउँछ।मानिसले ऐना फुटाएर अनुहार बदल्न खोजेको इतिहास धेरै पुरानो छ। अनुहारमा धुलो लाग्यो भने ऐनालाई दोष दिनु मूर्खता हो। तर मानिसले यही गर्छ। जीवनमा असफल भयो भने भाग्यलाई दोष दिन्छ। सम्बन्ध बिग्रियो भने समयलाई दोष दिन्छ। मन अशान्त भयो भने संसारलाई दोष दिन्छ। तर आफ्नो दृष्टि, आफ्नो व्यवहार, आफ्नो सोच र आफ्नो चेतनालाई हेर्न तयार हुँदैन। यही कारण दुःख दोहोरिन्छ। समस्या बदलिन्छ। कारण उही रहन्छ।

आधुनिक समाजले यो प्रवृत्तिलाई अझ बलियो बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालले तुलना सहज बनाइदिएको छ। विज्ञापनले असन्तोषलाई आवश्यकतामा रूपान्तरण गरिदिएको छ। बजारले मानिसलाई पहिले अभावको अनुभूति गराउँछ। त्यसपछि समाधान बेच्दछ। मानिसले वस्तु किन्छ। केही समय खुसी हुन्छ। फेरि असन्तुष्ट हुन्छ। फेरि अर्को वस्तु खोज्छ। यसरी बाहिरी वस्तु बदलिन्छन्। भित्री रिक्तता भने उस्तै रहन्छ। किनकि समस्या वस्तुको थिएन। चेतनाको थियो।आध्यात्मिक जीवनको सुरुवात बाहिरी संसारबाट होइन, आफ्नै मनबाट हुन्छ। जसले आफ्नो मनलाई हेर्न सिक्यो, उसले संसारलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न थाल्छ। उसले बुझ्छ कि शत्रु बाहिर कम छन्। भित्र धेरै छन्। क्रोध, लोभ, मोह, ईर्ष्या र अहंकार नै वास्तविक शत्रु हुन्। यिनलाई जितेपछि बाहिरी संसारसँग युद्ध गर्नु पर्दैन। शान्ति स्वतः जन्मिन थाल्छ।

आत्मसमीक्षा अत्यन्त कठिन साधना हो। अरूको गल्ती देख्नु सजिलो छ। आफ्नै कमजोरी स्वीकार गर्नु कठिन छ। यही कठिनाइ पार गर्ने मानिस नै वास्तवमा परिपक्व हुन्छ। ऊ दोषारोपण गर्दैन। जिम्मेवारी स्वीकार गर्छ। परिस्थिति बदल्न नसके पनि आफ्नो प्रतिक्रिया बदल्छ। संसारलाई नियन्त्रण गर्न नसके पनि आफ्नो मनलाई अनुशासित बनाउँछ। यही आत्मअनुशासन नै वास्तविक स्वतन्त्रता हो।दीप निभेपछि अन्धकारलाई गाली गरेर उज्यालो फर्किँदैन। फेरि दीप बाल्नुपर्छ। त्यसका लागि तेल चाहिन्छ। बाती चाहिन्छ। धैर्य चाहिन्छ। आत्मशान्ति पनि यस्तै हो। यसका लागि आत्मबोध चाहिन्छ। कृतज्ञता चाहिन्छ। विनम्रता चाहिन्छ। सत्य स्वीकार गर्ने साहस चाहिन्छ। यी गुणहरू बिना कुनै पनि बाहिरी उपलब्धिले मनलाई स्थायी शान्ति दिन सक्दैन।

मानिसको सबैभन्दा ठूलो विजय आफ्ना विकारहरूलाई पराजित गर्नु हो। अर्को मानिसलाई दोष दिनु सजिलो छ। आफ्नै अन्धकार स्वीकार गर्नु कठिन छ। तर यही स्वीकारोक्तिबाट रूपान्तरण सुरु हुन्छ। यही क्षण चेतनाको नयाँ बिहान उदाउँछ। दीप फेरि बल्छ। अन्धकार आफैँ हट्छ। अनि मानिसले पहिलोपटक बुझ्छ।उसको दीप अर्कोको हावाले होइन, आफ्नै हावाले निभेको रहेछ। अब त्यो हावा शान्त भएको छ। त्यसैले उज्यालो पनि फर्किएको छ। यही उज्यालो नै आत्मशान्ति हो। यही आत्मशान्ति नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हो।