खाद्य सुरक्षा : जीवन, चेतना र करुणाको आध्यात्मिक दर्शन

खाद्य सुरक्षा : जीवन, चेतना र करुणाको आध्यात्मिक दर्शन

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवन  शरीरको चलायमान यन्त्र होइन। यो चेतनाको प्रवाह हो। श्वास, भोजन र पानी यसको आधार हुन्। यदि आधार नै दूषित भयो भने चेतना पनि अस्थिर हुन्छ। त्यसैले खाद्य सुरक्षा जीवनको आध्यात्मिक अनुशासन हो।आज संसारले एउटा गम्भीर प्रश्नको सामना गरिरहेको छ। खाना सुरक्षित छ कि छैन भन्ने प्रश्न अब मानव अस्तित्वको प्रश्न हो। हरेक वर्ष करोडौँ मानिस दूषित भोजनका कारण बिरामी पर्छन्। हजारौँले जीवन गुमाउँछन्। यो तथ्य पीडाको महासागर हो। मौन चित्कार हो।खाना  पेट भर्ने वस्तु होइन। यो जीवन निर्माण गर्ने ऊर्जा हो। जस्तो भोजन, त्यस्तै चेतना। जस्तो चेतना, त्यस्तै समाज। यही अदृश्य सम्बन्धले मानव सभ्यताको दिशा निर्धारण गर्छ। यदि भोजन दूषित छ भने विचार पनि दूषित हुन थाल्छ। यदि भोजन शुद्ध छ भने मन पनि शान्त हुन्छ।

खाद्य सुरक्षा एक अदृश्य नैतिक अनुशासन हो। यो बजारको नियम मात्र होइन। यो मनको पवित्रता हो। खेतदेखि थालसम्मको यात्रामा अनेक हातहरू जोडिन्छन्। किसान, व्यापारी, प्रशोधनकर्ता, ढुवानीकर्ता र उपभोक्ता। यी सबै हातहरूको नैतिक जिम्मेवारी हुन्छ। एक सानो लापरवाहीले ठूलो विनाश जन्माउन सक्छ।प्रकृतिले हामीलाई शुद्धता दिएको थियो। माटो शुद्ध थियो। पानी निर्मल थियो। अन्न प्राकृतिक थियो। तर मानव लोभले शुद्धतालाई दूषित बनायो। रासायनिक मल, विषादी र कृत्रिम प्रक्रियाले भोजनको आत्मा कमजोर बनायो। अब खाना केवल वस्तु बनेको छ। जीवन दिने शक्ति घट्दै गएको छ।खाद्यजन्य रोग असन्तुलित सभ्यताको  संकेत हो।  मानव समाजले उत्पादनलाई मात्र केन्द्रमा राख्छ र शुद्धता तथा गुणस्तरलाई उपेक्षा गरेमा सभ्यता आफैँ रोगी बन्न थाल्छ। नाफा र व्यापारिक लाभ मात्र अन्तिम लक्ष्य बनेपछि नैतिकता कमजोर हुन्छ र मानव संवेदनशीलता हराउँदै जान्छ। यस्तो अवस्थाले खाद्य प्रणालीलाई दूषित बनाउँछ र सम्पूर्ण समाजलाई जोखिमतर्फ धकेल्छ। असन्तुलित विकासले मानव जीवनको आधार नै कमजोर पारिदिन्छ, जसको परिणामस्वरूप खाद्यजन्य रोगहरू महामारीझैँ फैलिन थाल्छन्।

बच्चाहरू यस संकटका सबैभन्दा कमजोर शिकार हुन्। उनीहरूको शरीर अझै निर्माण हुँदैछ। उनीहरूको प्रतिरक्षा प्रणाली नाजुक हुन्छ। दूषित खाना उनीहरूको भविष्य चोर्छ। केवल शरीर होइन, सपना पनि मार्छ। यो केवल स्वास्थ्य संकट होइन। यो भावी मानवताको संकट हो।

खाद्य सुरक्षा सामूहिक चेतनाको प्रश्न हो। किसानले खेतमा शुद्ध बीउ छर्नुपर्छ। व्यापारीले नाफासँगै नैतिकता सम्झनुपर्छ। उपभोक्ताले सजग भएर चयन गर्नुपर्छ। र राज्यले कठोर नियम लागू गर्नुपर्छ। जब यी सबै मिल्छन्, तब मात्र सुरक्षा सम्भव हुन्छ।

तर यो प्रश्न अझ गहिरो छ। के  नियमले मात्र सुरक्षा दिन सक्छ? नियम बाह्य नियन्त्रण हो। तर समस्या आन्तरिक हो। चेतना परिवर्तन नभएसम्म संरचना कमजोर रहन्छ। त्यसैले खाद्य सुरक्षा कानुनी व्यवस्था मात्र होइन। यो नैतिक साधना हो।मानव शरीर पूर्वीय दर्शनमा यो चेतनाको मन्दिर मानिन्छ। आत्मा यस मन्दिरको अधिष्ठाता हो। उपनिषद् भन्छन् “अन्नं ब्रह्म”। अन्न नै ब्रह्मको रूप हो। त्यसैले भोजन दिव्य ऊर्जा हो। जब हामी भोजन ग्रहण गर्छौँ, हामी चेतनालाई पनि पोषण दिइरहेका हुन्छौँ।यदि शरीर मन्दिर हो भने, भोजन यसको प्रसाद हो। प्रसाद सधैँ पवित्र हुनुपर्छ। अशुद्ध प्रसादले श्रद्धालाई कमजोर बनाउँछ। त्यसैगरी दूषित भोजनले शरीर मात्र होइन, मन र चेतनालाई पनि अशान्त बनाउँछ। शुद्ध भोजनले साधना सहज बनाउँछ। अस्वच्छ भोजनले विचारलाई पनि विकृत बनाउँछ।भगवद्गीतामा आहारलाई तीन गुणमा विभाजन गरिएको छ सात्त्विक, राजसिक र तामसिक। सात्त्विक आहार शुद्ध, सन्तुलित र जीवनदायी हुन्छ। यसले मनलाई शान्त बनाउँछ। राजसिक आहार उत्तेजना बढाउँछ। तामसिक आहार आलस्य र अज्ञानता जन्माउँछ। यसैले भोजन चेतनाको पनि निर्माणकर्ता हो।

खाद्य सुरक्षा भनेको यही सात्त्विकताको रक्षा हो। यो  वैज्ञानिक परीक्षण होइन, आध्यात्मिक शुद्धताको अभ्यास हो। जब उत्पादनदेखि उपभोगसम्म शुद्धता कायम रहन्छ, तब मात्र जीवनको ऊर्जा शुद्ध रहन्छ। अन्यथा शरीर त बाँच्न सक्छ, तर चेतना कमजोर हुन्छ।पूर्वीय दर्शनमा प्रकृतिलाई माता मानिन्छ। पृथ्वी “भूमि माता” हो। जसले हामीलाई अन्न दिन्छ। जब हामी पृथ्वीलाई विषादी, रसायन र लोभले चोट पुर्‍याउँछौँ, तब हामी मातृत्वलाई पनि दूषित बनाउँछौँ। यस्तो कार्यले अन्ततः हाम्रो आफ्नै जीवनलाई असर गर्छ।योग परम्परामा भोजनलाई साधनाको आधार मानिन्छ। “यथा अन्नं तथा मनः”जस्तो अन्न, त्यस्तै मन। शुद्ध अन्नले ध्यान गहिरो बनाउँछ। अस्वच्छ अन्नले मनलाई विचलित बनाउँछ। त्यसैले साधकहरू सधैँ शुद्ध आहारमा जोड दिन्छन्। यो चेतनाको संरक्षण हो।खाद्य सुरक्षा यस अर्थमा धर्मसँग जोडिन्छ। यहाँ धर्मको अर्थ कर्मकाण्ड होइन, सन्तुलन हो। जीवन, प्रकृति र चेतनाबीचको सन्तुलन। जब यो सन्तुलन बिग्रिन्छ, तब रोग जन्मिन्छ। जब सन्तुलन कायम रहन्छ, तब जीवन फूल्छ।शरीर मन्दिर हो भने, हामी सबै यसको पुजारी हौँ। हाम्रो हरेक निर्णय एक पूजा हो। हामीले खाने प्रत्येक अन्न एक महाप्रसाद हो। त्यसैले त्यसको शुद्धता सुनिश्चित गर्नु आध्यात्मिक कर्तव्य हो। यही कर्तव्यले मानवलाई पशुस्तरबाट उठाएर दिव्य चेतनातर्फ लैजान्छ।

प्रकृति स्वयं एक गुरु हो। उसले सन्तुलन सिकाउँछ। जति लिन्छौ, त्यति दिनु पर्छ। तर आधुनिक मानवले केवल लिने अभ्यास गरेको छ। दिने संस्कार हराउँदै गएको छ। माटोबाट लिन्छ, तर माटोलाई फिर्ता दिँदैन। यही असन्तुलनले विष उत्पन्न गर्छ।खाद्य श्रृङ्खला एउटा जीवित नदी जस्तै हो। यो नदीमा शुद्धता कायम राख्नु पर्छ। यदि एक ठाउँमा विष मिसियो भने सम्पूर्ण प्रवाह दूषित हुन्छ। त्यसैले प्रत्येक चरणमा सतर्कता आवश्यक हुन्छ। उत्पादन, भण्डारण, ढुवानी र उपभोग सबै चरण पवित्र हुनुपर्छ।आधुनिक विज्ञानले समाधानका धेरै उपाय दिएको छ। परीक्षण प्रणाली, गुणस्तर नियन्त्रण, सुरक्षित मापदण्ड। तर विज्ञान मात्र पर्याप्त छैन। विज्ञानले संरचना दिन्छ। तर चेतनाले अर्थ दिन्छ। जब विज्ञान र नैतिकता मिल्छ, तब सुरक्षा पूर्ण हुन्छ।

खाद्य सुरक्षा एक प्रकारको सामाजिक न्याय हो। किनभने रोग सधैँ समान रूपमा बाँडिँदैन। गरिब, कमजोर र सीमान्तकृत समुदाय बढी प्रभावित हुन्छन्। उनीहरूको विकल्प सीमित हुन्छ। बाध्यता ठूलो हुन्छ। त्यसैले खाद्य सुरक्षा मानव अधिकारको प्रश्न पनि हो।विश्व स्वास्थ्य संगठनका तथ्याङ्कहरूले एउटा कठोर यथार्थ देखाउँछन्। करोडौँ मानिस हरेक वर्ष खाद्यजन्य रोगबाट पीडित हुन्छन्। लाखौँले ज्यान गुमाउँछन्। यो स्वास्थ्य प्रणालीको असफलता होइन। यो मानव संवेदनशीलताको कमी हो।

खाद्य सुरक्षालाई प्राविधिक विषयका रूपमा बुझ्नु ठूलो भूल हो। यो संस्कार हो। यो जीवनशैली हो। यो सोच हो। जब समाजमा शुद्धताको मूल्य घट्छ, तब असुरक्षा बढ्छ। जब लोभ बढ्छ, तब जोखिम बढ्छ।आध्यात्मिक दृष्टिले भोजन ऊर्जा हो। यो चेतनाको रूपान्तरण हो। जसरी भोजन शरीरमा प्रवेश गर्छ, त्यसरी नै त्यो विचारमा रूपान्तरित हुन्छ। त्यसैले शुद्ध भोजनले शुद्ध विचार जन्माउँछ। र दूषित भोजनले अशान्ति जन्माउँछ।

आजको युगमा सबैभन्दा ठूलो चुनौती दृश्य होइन, अदृश्य हो। ब्याक्टेरिया, भाइरस, रासायनिक पदार्थ यी आँखाले देखिँदैनन्। तर प्रभाव गहिरो हुन्छ। यसले शरीर मात्र होइन, समाजलाई पनि कमजोर बनाउँछ।खाद्य सुरक्षा  स्वास्थ्य मन्त्रालयको मात्र दायित्व होइन। यो शिक्षा, कृषि, उद्योग, व्यापार र नागरिक चेतनाको संयुक्त जिम्मेवारी हो। जब सबै क्षेत्र एकै दिशामा चल्छन्, तब मात्र सुरक्षित भविष्य सम्भव हुन्छ।दिवसहरूले चेतना जगाउँछन्। तर चेतना  एक दिनको हुँदैन। यो निरन्तर अभ्यास हो। प्रत्येक दिनको निर्णय हो। प्रत्येक थालको छनोट हो। प्रत्येक हातको स्पर्श हो। यही सानो सानो अभ्यासले ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ।

सुरक्षित खाना मानवता बचाउने अभियान हो। यो भविष्यको रक्षा हो। यो पृथ्वीप्रतिको कृतज्ञता हो। जब हामी पृथ्वीलाई विषमुक्त राख्छौँ, तब पृथ्वीले हामीलाई जीवन दिन्छ। खाद्य सुरक्षा एक दर्शन हो। यो जीवन र प्रकृतिबीचको सम्झौता हो। यो मानव र माटोबीचको सम्बन्ध हो। यो चेतना र जिम्मेवारीबीचको सन्तुलन हो।यदि मानवले आफ्नो भोजनलाई पवित्र बनाउन सके, उसले आफ्नो जीवनलाई पनि पवित्र बनाउन सक्छ। किनभने भोजन नै जीवनको पहिलो पाठशाला हो। यही पाठशालाबाट नै सभ्यता जन्मिन्छ।खाद्य सुरक्षा एक यात्रा हो। एक आध्यात्मिक यात्रा। जसले मानवलाई शुद्धता, करुणा र जिम्मेवारीतर्फ लैजान्छ। यही यात्रामा नै सुरक्षित संसारको बीउ लुकेको हुन्छ।