शब्द, सिर्जना र दृष्टिको यात्रामा स्रष्टाका सिर्जनाहरू(समीक्षा)
तोमनाथ उप्रेती
मोरङको साहित्यिक भूमिमा आफ्नो विशिष्ट पहिचान निर्माण गर्नुभएका भवानीप्रसाद पोखरेल बहुआयामिक व्यक्तित्वका धनी स्रष्टा, समीक्षक, शिक्षाविद् तथा कर्मशील साहित्यसेवी हुनुहुन्छ। सरकारी सेवामा लामो समय समर्पित रही नेपाल सरकारको शाखा अधिकृत पदबाट अवकाश प्राप्त गर्नुभएका पोखरेलले प्रशासनिक जिम्मेवारीसँगै साहित्यिक सिर्जनालाई पनि निरन्तर अघि बढाउनुभयो। उहाँको जीवन सरकारी सेवाको अनुशासन र साहित्यको संवेदनशीलताको सुन्दर समन्वय हो।
शिक्षाका क्षेत्रमा उहाँले एम.ए. तथा एम.एड. तहसम्मको उच्च शिक्षा हासिल गर्नुभएको छ। शिक्षा र साहित्य दुवै क्षेत्रमा रहेको गहिरो रुचिले उहाँको व्यक्तित्वलाई अझ समृद्ध बनाएको छ। उहाँका सिर्जनामा अध्ययनशीलता, सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना र जीवनप्रतिको सूक्ष्म दृष्टि स्पष्ट देखिन्छ।
पोखरेलका प्रकाशित कृतिहरूको सूची आफैंमा उहाँको निरन्तर साहित्यिक साधनाको प्रमाण हो। ‘दोषी को?’, ‘लोडसेडिङ’, ‘स्वर्गद्वारी’, ‘सपना’ र ‘हिमाल’ जस्ता कवितासङ्ग्रहले उहाँको काव्यिक चेतनाको विविधता प्रस्तुत गर्छन्। ‘साहित्यिक फूलहरू’ र ‘साहित्यिक ताराहरू’ समीक्षा सङ्ग्रहले उहाँलाई सिर्जनासँगै आलोचनात्मक अध्ययनमा पनि स्थापित गरेका छन्। ‘कथा र अनुभूति’, ‘प्रयुसी’ बालकवितासङ्ग्रह तथा ‘अन्धविश्वास’ जस्ता कृतिले उहाँको साहित्यिक क्षेत्र अझ फराकिलो बनाएका छन्।उहाँको साहित्यमा जीवन बोल्छ। समाज बोल्छ। प्रकृति बोल्छ। विसङ्गतिविरुद्धको चेतना बोल्छ। बालमनको कोमलता बोल्छ। उहाँ केवल लेख्ने लेखक होइन, आफ्नो समयलाई गम्भीरतापूर्वक नियाल्ने साहित्यिक साक्षी पनि हुनुहुन्छ।
मोरङको साहित्यिक विकासमा उहाँको योगदान विशेष सम्मानको विषय हो। उहाँको साहित्यिक यात्रा साधना, अध्ययन, अनुभव र सामाजिक उत्तरदायित्वको यात्रा हो। सरल जीवनदृष्टि, गम्भीर अध्ययन र निरन्तर सिर्जनशीलताका कारण भवानीप्रसाद पोखरेल नेपाली साहित्यका एक सम्माननीय साधकका रूपमा स्मरणीय रहनुहुन्छ।
साहित्य लेखिएको जीवन हो। अनुभवको पुनर्संरचना हो। समयसँग गरिएको संवाद हो। समालोचना त्यो संवादलाई पुनः पढ्ने दृष्टि हो। प्रस्तुत कृतिको विषयक्रम हेर्दा यसमा नेपाली साहित्यका विविध विधा, प्रवृत्ति, स्रष्टा र कृतिहरूमाथि केन्द्रित समालोचनात्मक लेखहरूको समृद्ध संसार भेटिन्छ। कविता, कथा, उपन्यास, महाकाव्य, गजल, मुक्तक, लघुकथा, संस्मरण, जीवनी, साहित्यिक इतिहास र व्यङ्ग्यकाव्यसम्म फैलिएको यसको विषयगत विस्तारले कृतिलाई समीक्षाको सङ्ग्रहमा सीमित राख्दैन। यसले नेपाली साहित्यको बहुरूपी यात्रालाई नियाल्ने एउटा आलोचनात्मक ऐनाको रूप ग्रहण गरेको छ।
कृतिको विषयक्रममै यसको वैचारिक भूगोल देखिन्छ। ‘आमाले स्पर्श गरेको माटो’देखि ‘मद्यशाला’सम्म, ‘भक्तिबाट प्रभु दर्शन’देखि ‘प्रतिघात’सम्म र ‘तेह्रथुमको साहित्यिक इतिहास’देखि ‘छरिएका समालोचना’सम्म फैलिएको विषयवस्तुले लेखकको रुचि कुनै एउटै साहित्यिक विधामा सीमित नभएको स्पष्ट हुन्छ। यहाँ साहित्यको केन्द्रमा मानिस छ। उसको इतिहास छ। उसको पीडा छ। उसको आस्था छ। उसको स्मृति छ। र, उसको समयसँगको संघर्ष छ। यही बहुआयामिकता यस कृतिको प्रमुख शक्ति हो।
समालोचना आफैंमा एक सिर्जनात्मक कर्म हो। राम्रो समीक्षकले कृतिलाई राम्रो वा नराम्रो भन्दैन। ऊ कृतिको अन्तःसंरचनामा प्रवेश गर्छ। भाषालाई पढ्छ। प्रतीकलाई बुझ्छ। मौनतालाई सुन्छ। स्रष्टाको चेतनासँग संवाद गर्छ। प्रस्तुत कृतिका शीर्षकहरू हेर्दा समीक्षकले पनि यही यात्रालाई प्राथमिकता दिएको अनुमान गर्न सकिन्छ। ‘नियाल्दा’, ‘दृष्टि लाउँदा’, ‘घोत्लिँदा’, ‘विचरण गर्दा’ र ‘एक दृष्टि’ जस्ता अभिव्यक्तिहरू आलोचनात्मक चेतनाका संकेत हुन्। समीक्षक पाठकको भूमिकामा मात्र छैन। ऊ सहयात्री बनेको छ।
अरस्तुले कलालाई जीवनको अनुकरण भनेका थिए। तर साहित्य केवल अनुकरणमा सीमित हुँदैन। साहित्य जीवनको पुनर्व्याख्या पनि हो। यही अर्थमा यहाँ समेटिएका विभिन्न कृतिहरूको समीक्षा जीवनका अनेक रूपहरूको समीक्षा बन्न पुगेको देखिन्छ। कुनै कृतिमा आस्था छ। कुनैमा विद्रोह। कुनैमा स्मृति। कुनैमा प्रेम। कुनैमा इतिहास। कुनैमा सामाजिक यथार्थ। समीक्षकले यी विविध संसारहरूलाई एउटै आलोचनात्मक धरातलमा उभ्याउने प्रयास गरेको देखिन्छ। यसले कृतिको दायरालाई फराकिलो बनाएको छ।
‘आमाले स्पर्श गरेको माटो’ जस्तो शीर्षकमा मातृत्व, माटो, स्मृति र अस्तित्वको बहुआयामिक अर्थ खोज्न सकिन्छ। माटो केवल भूगोल होइन। माटो पहिचान हो। मानिसको जन्मसँग जोडिएको सांस्कृतिक स्मृति हो। नोबेल पुरस्कार विजेता गाब्रियल गार्सिया मार्केजका रचनाहरूमा जस्तै यहाँ पनि माटो र स्मृतिबीचको सम्बन्ध साहित्यिक अर्थ निर्माणको आधार बन्न सक्छ। मानिस जहाँ गए पनि आफ्नो माटोलाई साथमा बोकेर हिँड्छ। त्यसैले साहित्यमा माटोको अर्थ सधैं भूगोलभन्दा ठूलो हुन्छ। समीक्षा त्यही गहिराइमा पुग्न सफल भएमा मात्र त्यसले कृतिको आत्मालाई छुन्छ।
‘भक्तिबाट प्रभु दर्शन’ जस्तो कृतिको समीक्षा गर्दा आस्था र दर्शनको सम्बन्ध स्वतः अगाडि आउँछ। धार्मिक चेतनालाई विश्वासको रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन। त्यसमा मानिसको आध्यात्मिक खोज पनि लुकेको हुन्छ। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले मानिस र ईश्वरबीचको सम्बन्धलाई प्रेम र आत्मबोधसँग जोडेर हेरे। उनका लागि ईश्वर मन्दिरभित्र मात्र थिएनन्। मानिसको कर्ममा पनि थिए। प्रस्तुत समालोचनात्मक दृष्टिले पनि भक्तिलाई केवल धार्मिक कर्मकाण्डबाट अलग गरेर मानवीय संवेदना र आध्यात्मिक चेतनासँग जोड्न सकेको भए त्यसले कृतिको दार्शनिक उचाइलाई अझ प्रभावशाली बनाएको हुनुपर्छ।
‘भावनाका छालहरू’ मुक्तकसङ्ग्रह, ‘समय’ कवितासङ्ग्रह, ‘गर्भभित्र’, ‘अतीतको डायरीबाट’ र ‘प्रेमको भोक लागेर’ जस्ता शीर्षकहरूले कविताको संसारभित्र प्रवेश गराउँछन्। कविता भावनाको कच्चा विस्फोट मात्र होइन। त्यो भाषाको अनुशासन पनि हो। पाब्लो नेरुदाले कवितालाई मानिसको जीवनसँग जोडेर विश्वव्यापी बनाएका थिए। उनका लागि प्रेम निजी थियो। तर त्यसको अर्थ सार्वजनिक पनि थियो। समय व्यक्तिगत थियो। तर इतिहाससँग पनि जोडिएको थियो। यही दृष्टिबाट हेर्दा प्रस्तुत कृतिमा समेटिएका सङ्ग्रहहरूको समीक्षा भाव, भाषा, बिम्ब, प्रतीक, लय र जीवनदृष्टिका आधारमा गरिएको हुनुपर्छ भन्ने अपेक्षा स्वाभाविक हुन्छ।
साहित्यिक समीक्षामा कृतिको विषयवस्तु मात्र पर्याप्त हुँदैन। संरचनाको पनि महत्व हुन्छ। भाषाको पनि हुन्छ। शैलीको पनि हुन्छ। एउटा कविताले के भन्यो भन्ने प्रश्न जति महत्वपूर्ण छ, कसरी भन्यो भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ। टी. एस. इलियटले परम्परा र व्यक्तिगत प्रतिभाबीचको सम्बन्धमाथि गम्भीर विमर्श गरेका थिए। कुनै पनि स्रष्टा पूर्णतः शून्यबाट जन्मँदैन। ऊ परम्परासँग संवाद गर्छ। तर आफ्नो स्वर पनि निर्माण गर्छ। प्रस्तुत कृतिमा समेटिएका नेपाली स्रष्टाहरूको मूल्याङ्कन गर्दा यही परम्परा र नवीनताको द्वन्द्व तथा संवादलाई समातिएको भए समीक्षा अझ गहन बनेको देखिन्छ।
‘चुडेल्नी’, ‘ढुङ्गाको मूर्ति र अरू कथाहरू’ र ‘चित्रलेखा’ कथासङ्ग्रहहरूले कथासाहित्यको फरक संसार निर्माण गर्छन्। कथा मानिसको जीवनलाई बुझ्ने सबैभन्दा पुरानो माध्यममध्ये एक हो। कथामा घटना हुन्छ। पात्र हुन्छ। द्वन्द्व हुन्छ। परिवेश हुन्छ। अनि अन्ततः एउटा दृष्टि हुन्छ। फ्रान्ज काफ्काको कथाजगत् सम्झँदा मानिसको अस्तित्वगत असुरक्षा र एक्लोपनको प्रश्न अगाडि आउँछ। कथाले बाहिरको संसार मात्र देखाउँदैन। मानिसको मनभित्रको अन्धकार पनि उजागर गर्छ। त्यसैले कथासङ्ग्रहको समीक्षा गर्दा कथानकको सारांशभन्दा बढी त्यसको मनोवैज्ञानिक र सामाजिक तहको विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।
‘अन्धकारमा जून’ शीर्षक आफैंमा प्रतीकात्मक छ। अन्धकार र जूनको सम्बन्ध द्वन्द्वात्मक छ। अन्धकार निराशा हुन सक्छ। जून आशा हुन सक्छ। अन्धकार अज्ञान हुन सक्छ। जून चेतना हुन सक्छ। तर साहित्यको सुन्दरता यहीं छ कि एउटै प्रतीकका अनेक अर्थ हुन्छन्। अल्बेयर कामूले निरर्थकता र विद्रोहको दर्शन प्रस्तुत गर्दा पनि मानिसभित्रको आशाको सम्भावनालाई समाप्त गरेका थिएनन्। अन्धकार स्वीकार गर्नु भनेको प्रकाशको खोज त्याग्नु होइन। बरु अन्धकारको यथार्थ बुझेर प्रकाशको अर्थ खोज्नु हो। यस्तो दार्शनिक धरातलमा उभिएर कृतिको समीक्षा गर्दा समालोचनाले गहिरो अर्थ प्राप्त गर्छ।
‘अधुरो सपना’ स्मृतिकाव्य र ‘मेरी उनी’ संस्मरणजस्ता कृतिहरूले स्मृति र जीवनको सम्बन्धलाई केन्द्रमा ल्याउँछन्। स्मृति वर्तमानलाई बुझ्ने माध्यम पनि हो। मानिसले आफूलाई सम्झनाका माध्यमबाट पुनर्निर्माण गर्छ। नोबेल पुरस्कार विजेता टोनी मोरिसनले स्मृति, इतिहास र पहिचानबीचको सम्बन्धलाई आफ्ना रचनाहरूमा उतारेकी छन्। व्यक्तिगत स्मृतिभित्र सामूहिक इतिहास लुकेको हुन्छ। एउटा मानिसको कथामा एउटा समयको कथा पनि हुन्छ। त्यसैले संस्मरण र स्मृतिकाव्यको समीक्षा गर्दा तथ्यभन्दा बढी स्मृतिको कलात्मक रूपान्तरणलाई हेर्न आवश्यक हुन्छ।
‘खुटको पैसा’ र ‘जडौरी’ जस्ता लघुकथासङ्ग्रहको उपस्थिति यस कृतिको विधागत विविधताको अर्को प्रमाण हो। लघुकथा आकारमा सानो हुन्छ। तर अर्थमा विशाल हुन सक्छ। थोरै शब्दमा जीवनको ठूलो सत्य भन्नु यसको चुनौती हो। हेमिङ्वेको लेखनशैलीको एउटा विशेषता पनि अनावश्यक शब्दलाई हटाएर अर्थको गहिराइ निर्माण गर्नु थियो। लघुकथामा मौनता पनि कथाको अंश हुन्छ। नलेखिएको कुरा पनि अर्थपूर्ण हुन्छ। त्यसैले लघुकथाको समीक्षा गर्दा कथाको अन्त्य मात्र होइन, त्यसले सिर्जना गरेको प्रभाव, संकेत र पाठकीय अनुभूतिलाई पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
‘तेह्रथुमको साहित्यिक इतिहास’ जस्तो कृतिको समीक्षा झन् फरक प्रकृतिको हुन्छ। साहित्यको इतिहास लेख्नु भनेको केवल पुस्तकहरूको सूची तयार गर्नु होइन। त्यो एउटा भूगोलको सांस्कृतिक स्मृति लेख्नु हो। कुनै जिल्ला वा क्षेत्रको साहित्यिक इतिहासभित्र त्यहाँको भाषा, समाज, संस्कृति, राजनीतिक परिवर्तन र सर्जनात्मक चेतनाको इतिहास पनि हुन्छ। यस अर्थमा साहित्यिक इतिहास स्थानीय विषय भए पनि त्यसको महत्व राष्ट्रिय हुन्छ। स्थानीयता साहित्यको कमजोरी होइन। स्थानीय अनुभवभित्र नै विश्वव्यापी मानवीय सत्य लुकेको हुन्छ। चिनुआ अचेबेदेखि महाश्वेता देवीसम्मका अनेक लेखकहरूले यही स्थानीयताबाट विश्वसाहित्यको उचाइ प्राप्त गरेका छन्।
‘पुर्खाको गाथा आफ्नो कथा’ जस्तो शीर्षकले पुस्तान्तरणको प्रश्न उठाउँछ। हामी केवल वर्तमानका मानिस होइनौँ। हामी इतिहासका उत्तराधिकारी पनि हौँ। पुर्खाको अनुभव हाम्रो चेतनामा कुनै न कुनै रूपमा बाँचेको हुन्छ। तर परम्पराको अर्थ अन्धस्वीकार होइन। समालोचनात्मक चेतना भनेको परम्परालाई प्रश्न गर्नु पनि हो। दार्शनिक नीत्सेले स्थापित मूल्यहरूलाई पुनःपरीक्षण गर्न आग्रह गरेका थिए। साहित्यले पनि यही काम गर्छ। ऊ इतिहासलाई सम्मान गर्छ। तर इतिहाससँग प्रश्न पनि गर्छ। यही प्रश्न गर्ने क्षमताले साहित्यलाई जीवित राख्छ।
‘प्रतिघात’ उपन्यासको शीर्षकले संघर्ष, प्रतिक्रिया र प्रतिरोधको संकेत गर्छ। उपन्यास समाजको विस्तृत ऐना हो। पात्रहरूको निजी जीवनभित्र सामाजिक संरचना लुकेको हुन्छ। प्रेम, सत्ता, वर्ग, जाति, लैङ्गिकता, हिंसा र इतिहास उपन्यासमा एकअर्कासँग जोडिन्छन्। मिखाइल बाख्तिनले उपन्यासलाई बहुस्वरको विधा मानेका थिए। एउटा उपन्यासमा धेरै आवाज हुन्छन्। समीक्षाको काम ती आवाजलाई सुन्नु हो। केवल लेखकको आवाज सुन्नु पर्याप्त हुँदैन। पात्रको मौनता पनि सुन्नुपर्छ।
‘आमा’ गीति खण्डकाव्यले मातृत्वलाई केन्द्रमा राख्छ। तर आमा केवल जैविक सम्बन्धको नाम होइन। त्यो स्मृति हो। सुरक्षा हो। त्याग हो। कहिलेकाहीँ पीडा पनि हो। साहित्यमा आमाको प्रतीकलाई भावुकताको सीमाभित्र मात्र राख्नु उचित हुँदैन। आमाभित्र समाजको लैङ्गिक संरचना पनि हुन्छ। महिलाको श्रम पनि हुन्छ। मौनता पनि हुन्छ। बलिदान पनि हुन्छ। त्यसैले यस्तो कृतिको समीक्षा भावनात्मक भए पनि आलोचनात्मक हुनुपर्छ। आँसु साहित्यिक मूल्याङ्कनको एकमात्र मापदण्ड हुन सक्दैन।
‘मद्यशाला’ व्यङ्ग्यकाव्य र ‘गिद्धे लुछाइ’ जस्ता शीर्षकहरूले समाजको विकृत पक्षतर्फ संकेत गर्छन्। व्यङ्ग्य हाँसोका लागि मात्र लेखिँदैन। त्यो प्रतिरोधको भाषा पनि हो। जोनाथन स्विफ्टदेखि जर्ज अर्वेलसम्म व्यङ्ग्यले सत्ता, समाज र मानवीय पाखण्डमाथि प्रहार गर्दै आएको छ। नेपाली साहित्यमा पनि व्यङ्ग्यले सामाजिक चेतनाको महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ। व्यङ्ग्यको शक्ति भाषाको चातुर्यमा मात्र हुँदैन। त्यसको नैतिक दृष्टिमा हुन्छ। ऊ किन हाँस्छ भन्ने प्रश्न महत्वपूर्ण हुन्छ। यदि हाँसो अन्यायको पक्षमा छ भने त्यो मनोरञ्जन मात्र हुन्छ। यदि हाँसो अन्यायविरुद्ध छ भने त्यो साहित्यिक प्रतिरोध बन्छ।
प्रस्तुत कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको समालोचनात्मक भाषा हुन सक्छ। विषयक्रमका शीर्षकहरूमा अत्यधिक दुरूह सैद्धान्तिक शब्दावलीभन्दा सरल र आत्मीय अभिव्यक्तिहरूको प्रयोग भएको देखिन्छ। ‘नियाल्दा’, ‘घोत्लिँदा’, ‘दृष्टि लगाउँदा’ जस्ता शब्दहरूले समीक्षालाई पाठकसँग नजिक ल्याउँछन्। तर सरलता सतहीपन होइन। सरल भाषाभित्र पनि गहिरो विचार हुन सक्छ। नोबेल पुरस्कार विजेता अर्नेस्ट हेमिङ्वेले देखाएजस्तै साहित्यिक भाषाको शक्ति सधैं जटिल वाक्यमा हुँदैन। कहिलेकाहीँ छोटो वाक्य नै सबैभन्दा गहिरो हुन्छ। यही कारणले राम्रो समालोचना विद्वत्ताको प्रदर्शनभन्दा दृष्टिको प्रमाण हुनुपर्छ।
समालोचनाको सबैभन्दा ठूलो चुनौती निष्पक्षता हो। समीक्षक पूर्णतः निष्पक्ष हुन सक्दैन। किनकि ऊ पनि आफ्नो समय, समाज र चेतनाबाट बनेको हुन्छ। तर उसले न्यायपूर्ण हुनुपर्छ। मनपरेको स्रष्टालाई अन्धप्रशंसा गर्नु र मन नपरेको कृतिलाई पूर्वाग्रहका आधारमा अस्वीकार गर्नु दुवै आलोचनाको कमजोरी हुन्। राम्रो समीक्षकले कृतिको शक्ति देख्छ। कमजोरी पनि देख्छ। तर कमजोरीलाई अपमानको भाषामा प्रस्तुत गर्दैन। आलोचना विनाश होइन। सुधारको सम्भावना पनि हो।
यस कृतिमा समेटिएका विविध समीक्षा र समालोचनाहरूको समष्टिगत मूल्याङ्कन गर्दा यसलाई नेपाली साहित्यको एउटा बहुरूपी पाठयात्राका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यहाँ स्रष्टा धेरै छन्। विधा धेरै छन्। विषय धेरै छन्। तर सबैको केन्द्रमा साहित्य छ। साहित्यप्रतिको विश्वास छ। नेपाली भाषाप्रतिको माया छ। र, सिर्जनालाई गम्भीरतापूर्वक पढ्नुपर्ने आग्रह छ। यस्तो कृतिले नयाँ पाठकलाई पुस्तकसम्म पुर्याउन सक्छ। नयाँ समीक्षकलाई दृष्टिको अभ्यास गराउन सक्छ। र, स्रष्टालाई आफ्नो कृतिमाथि अर्को कोणबाट सोच्न बाध्य बनाउन सक्छ।
प्रस्तुत कृतिको महत्व यसको विषयगत बहुलतामा मात्र छैन। यसको महत्व संवाद सिर्जना गर्ने क्षमतामा छ। एउटा पुस्तक पढिसकेपछि अर्को पुस्तक पढ्न मन लाग्नु। एउटा समीक्षा पढेर मूल कृति खोज्न मन लाग्नु। एउटा विचारसँग असहमत भएर आफ्नै विचार निर्माण गर्न मन लाग्नु। यही साहित्यिक आलोचनाको सफलता हो। साहित्य प्रश्न हो। उत्तर पनि हो। तर अन्तिम उत्तर कहिल्यै होइन।
जर्मन दार्शनिक मार्टिन हाइडेगरले मानिसलाई प्रश्न गर्ने अस्तित्वका रूपमा हेरेका थिए। साहित्य पनि प्रश्नबाटै जीवित रहन्छ। प्रस्तुत कृतिले नेपाली साहित्यका अनेक कृति र स्रष्टामाथि दृष्टि लगाउँदै पाठकलाई पनि प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ। यही यसको शक्ति हो। यसमा साहित्यिक इतिहासको चेतना छ। वर्तमानको अनुभूति छ। स्रष्टाप्रतिको सम्मान छ। आलोचनात्मक विवेकको खोज छ।
यस अर्थमा यो कृति नेपाली साहित्य पढ्ने एउटा दृष्टि हो। कृतिहरूको सूची होइन। सिर्जनात्मक यात्राको अभिलेख हो। प्रशंसाको दस्तावेज मात्र होइन। संवादको सम्भावना हो। साहित्यको अन्तिम सत्य घोषणा गर्ने प्रयास होइन। साहित्यसँग निरन्तर संवाद गर्ने एउटा विनम्र प्रयत्न हो।सायद यही यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि पनि हो।
प्रतिक्रिया