मोरङको शिक्षाको गौरवयात्रा

 मोरङको शिक्षाको गौरवयात्रा

तोमनाथ उप्रेती

मोरङको उर्बर माटोमा  गहुँ र धानका बाला उम्रदैनन्, यहाँ सपना उम्रिन्छन्, भविष्यका बीउ छर्छन् र चेतनाका फूलहरू फुल्छन्। यही माटोको सुस्केरामा, बुढीगङ्गा र बिरिङको मृदुल बहावमा, विराटनगरको व्यस्त गल्लीहरूमा र गाउँका गोरेटाहरूमा शिक्षाको सगरमाथा चढ्ने संकल्पहरू पलाउँछन्।

मोरङका किसानहरूले बिहान बिउ छर्ने बेला हातमा माटो समाउँदै भन्छन्—“जसरी यो बीउ माटोमा पलाउँछ, त्यसरी नै हाम्रा छोराछोरीका सपनाहरू शिक्षाबाट पलाउन्।”

विराटनगरका उद्योगहरूको चिम्नीबाट उडेको धुवाँ कहिले आकाश ढाक्छ, कहिले निलो आकाश देखिन्छ। तर मोरङका श्रमिकहरूका आँखामा शिक्षा प्राप्त गर्ने उज्यालो सपना सधैँ चम्किरहेको हुन्छ। जुट मिलतर्फ जाने श्रमिकको पाइला, चिया बगानमा काम गर्ने आमाको सास, माटोमा पसिना चुहाउने बाबुको संघर्ष—यी सबैले मोरङमा शिक्षाको सगरमाथा चढ्ने यात्रालाई ऊर्जा दिइरहेका छन्।

शिक्षाको सगरमाथा चढ्नु भनेको  विद्यालय जानु होइन,यो त अज्ञानको अन्धकार हटाएर आत्माभित्रको उज्यालो शिखरमा उभिनु हो।

जसरी मोरङका खोलाहरूले कहिल्यै बग्न छाड्दैनन्, त्यसरी नै यहाँका बालबालिकाहरू विद्यालय जान कहिल्यै थाक्दैनन्। विहानीपख विराटनगरका गल्लीहरूमा, गाउँका पगडण्डीहरूमा, काखमा किताब अड्याएर विद्यालय जाने ती साना पाइलाहरू नै मोरङको भविष्यको सगरमाथा चढ्ने पहिलो पाइला हुन्।

पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय मोरङको गौरवको प्रतीक हो। यो विश्वविद्यालय  इँट र सिमेन्टको संरचना होइन,

यो त पूर्वको आकांक्षाको आँगन हो, ज्ञानको संगम हो, र चेतनाको उज्यालो यात्राको गोरेटो हो।

यसका कक्षाहरूमा पढ्ने विद्यार्थीहरूका सपनाहरू मोरङको आकाशमा टल्किरहेका ताराजस्तै हुन्। किताबका पानाहरू पल्टाउँदा पानाबाट आउने गन्ध उनीहरूलाई मोरङकै माटोको गन्ध लाग्छ, किनकि उनीहरूलाई थाहा छ, यस माटोमा शिक्षा नै आत्मसम्मान र भविष्यको उज्यालो यात्राको मूल कुञ्जी हो।

मोरङका विद्यालयहरू बगैंचाजस्तै हुन्, जहाँ शिक्षकहरूले ज्ञानका बिरुवा रोप्छन् र विद्यार्थीहरू परिश्रमको पानी खन्याउँछन्। ती बिरुवामा ‘सपना’ नामका फूलहरू फुल्छन्।

यहाँका सरकारी विद्यालयका पर्खालहरूमा दिउँसोको घाम र साँझको छायाँ नाचिरहेका हुन्छन्, निजी विद्यालयका प्राङ्गणमा विद्यार्थीहरूको हाँसो, किताब र अभ्यास पुस्तिकामा भविष्यका कथा लेखिँदै छन्। यी विद्यालयहरू मोरङको चेतनाको मन्दिर हुन्।

जब मोरङका बालबालिकाहरू ‘क’ लेख्न सिक्छन्,

त्यो  अक्षर होइन, आत्मा जागाउने दीप हो।

शिक्षकहरू बिहान शीतल हावा जस्तै कक्षामा प्रवेश गर्छन् र ममता र जिम्मेवारीको सुगन्धले कक्षा भरिन्छ। उनीहरूको आवाज गुञ्जन्छ—

“आज हामीले नयाँ ज्ञान सिक्नेछौँ, जसले तिमीहरूको आत्मा उज्यालो पार्नेछ।”

मोरङका चिया बगानहरू, धानका खेतहरू, विराटनगरका कारखाना र गल्लीहरू साक्षी छन्— यहाँका बालबालिकाहरूको हाँसोमा सम्भावनाहरू फुलिरहेका छन्। आमा-बाबाका पसिनामा, शिक्षकको समर्पणमा, र बालबालिकाको लगनशीलतामा मोरङले शिक्षा मार्फत आत्मसम्मानको शिखर चढिरहेको छ।

शिक्षा यहाँ रोजगारीका लागि मात्र होइन,यो त मोरङको आत्मालाई जागृत गराउने शक्ति हो।

जब कोशी र बिरिङ बग्छन्, तिनीहरूले सम्भावनाको सन्देश ल्याउँछन्। ती सन्देशहरू मोरङका गाउँ र सहरका पाइलामा मिसिन्छन्। मोरङका खेतमा रोपिएको बीउको आशा र मोरङका विद्यार्थीहरूको सपना एउटै छन्— शिक्षाबाट आत्मनिर्भर, सम्मानित र आत्मसम्मानी जीवन यापन गर्नु।

मोरङको मलिन माटोमा एउटा सानो बीउ पलाउँदै थियो। त्यो बीउ आशाको पानीले सिञ्चित, परिश्रमको रगत पसिनाले सिंचित र संकल्पको सूर्यकिरणले तातो प्रदान गरिरहेको थियो। त्यो बीउले आफूलाई शिक्षाको सगरमाथा चढ्ने यात्रामा समर्पित गर्यो। विहानको सुनौलो सूर्यजस्तै उज्यालो सपना बोकेर, साँझको शीतल चन्द्रमाजस्तै शान्त संकल्प गर्दै, उसले आफ्नै आत्माभित्र ज्ञानको उज्यालो जगाउन सिक्यो।

सगरमाथा चढ्नु भनेको  हिमालको चुचुरो जित्नु होइन, यो त अज्ञानको अँध्यारोलाई चेतनाको प्रकाशले जित्नु हो। यो आत्माभित्रको बन्द कक्षको ढोका खोल्दै ज्ञानको ज्योति छर्नु हो। त्यस दिन आकाशमा कालो बादल मडारिरहेका थिए, विपन्नता र अभावको गर्जनले कान छोपिएका थिए, तर त्यो केटोले आफ्नो सपना सगरमाथासम्म पुर्याउने दृढ संकल्प गरेको थियो।

“सगरमाथा  हिमाल होइन, चेतनाको शिखर हो।
ज्ञानको बाटो, आत्माभानको आरोहण हो।”

त्यो युवक प्राय: भन्थ्यो—

“म संसारका सहरहरूमा नजानीएको व्यक्ति बन्न सक्छु, तर आफ्नै आत्माको नगरमा मेरो नाम गुञ्जिनेछ। शिक्षा नै मेरो उन्नतिको शिखर हो, मेरो उज्यालो यात्राको अक्षर हो।”

मोरङको माटोको मलिनताले उसलाई कहिल्यै रोक्न सकेन। माटोको सुगन्धले उसलाई संगै हिँड्न सिकायो, नदीको प्रवाहले निरन्तरता सिकायो। हरिया पातहरूले किताबका पानाहरू झैँ भएर आत्मामा अक्षरहरू कोरिदिए। त्यसैले ऊ निरन्तर अघि बढिरह्यो, फेरि पढिरह्यो, फेरि लेखिरह्यो। रातको मौनतामा पनि ऊ सस्वर उच्चारण गर्थ्यो—

“म शिक्षाको सगरमाथा चढ्न सक्छु।”

ज्ञानको गहिरो गह्वरमा डुबुल्की मार्दै आत्माको आँगन उज्यालो बनाउने आकांक्षा, अज्ञानका अन्धकारहरूलाई चिर्दै आत्मसाक्षात्कारको शिखरसम्म पुग्ने प्रयत्न, यही शिक्षाको सगरमाथा हो। ऊ भन्थ्यो—

“शिक्षा भनेको  शब्द होइन, यो साधना हो।
यो  सपना होइन, यो जीवनको साँचो संघर्ष हो।
यो अस्तित्वलाई उज्यालो बनाउने ज्योति हो।”

शिक्षाको सगरमाथा चढ्ने यात्रामा आकाशका असंख्य नक्षत्रहरूले बाटो देखाउँछन्, र भित्रको अविचल साहसले ऊर्जा प्रदान गर्छ। जब प्रतिकूल हावा चल्छ, त्यो डराउनु पर्ने कुरा होइन, त्यो परीक्षा हो। जब बादल लाग्छ, रोइरहनु पर्दैन, किनकि ती बादलहरू भित्रैबाट उज्यालो झुल्कन्छ। जब यात्रा कठिन लाग्छ, त्यही मोडबाट सगरमाथाको शिखर देखिन्छ।

“आफ्नो भित्रको ज्ञानको हिमालय चढ, आफ्नो भित्रको अडिग आत्मा जाग।”

त्यो युवक किताबका पाना पल्टाउँदै भन्थ्यो—

“शिक्षाको सूर्य उदाउँदा मनका बादल हट्छन्।
त्यो सूर्य नै शिक्षाको सगरमाथा हो।”

त्यसैले साथीहरू,
मोरङ्गका हावामा यो सन्देश गुञ्जाइरहेको छ—

“शिक्षाको सगरमाथा चढ, आफ्ना डरहरू जित।
नदीको निरन्तरता, हावाको स्वतन्त्रता, आकाशको विशालता सिक।”

ज्ञानका अक्षरहरू आत्मामा कोर, चेतनाको उज्यालो बन। किनकि यदि तिमीले शिक्षाको सगरमाथा चढ्ने सपना देख्यौ भने, तिमीलाई कुनै पनि पर्वत रोक्न सक्दैन। शिक्षाको सगरमाथा चढ्नु भनेको  किताब पढ्नु होइन, यो त आत्माको उचाइ नाप्नु हो। यो भित्रको अन्धकार जितेर, आत्माभित्रको उज्यालो शिखरमा उभिनु हो।

मोरङ्गको माटोले गहुँका बाला मात्र उमार्दैन, यो सपना उमार्छ, भविष्यको बीउ छर्छ। यही माटोमा बसेको छ पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय, पूर्वी क्षितिजमा फैलिरहेको ज्ञानको इन्द्रधनुष, जसका क्याम्पसहरू पंक्षीका पखेटाजस्तै फैलिएका छन्। कक्षाहरूमा विद्यार्थीका सपनाहरू गुञ्जिरहेका छन्। विराटनगरको बादल फाट्दा देखिने नीलो आकाश झैँ, पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालयले पूर्वको आकाश उज्यालो बनाएको छ।

यो विश्वविद्यालय  इँटा र सिमेन्टको संरचना होइन; यो युवाहरूका आकांक्षाहरूको आँगन, सोच र सिर्जनशीलताको संगम, र ज्ञानको गोरेटो हो। बिहान यसको प्राङ्गणमा किताबका पानाहरू हावासँगै फर्फराउँछन्, कलेजको घण्टीका स्वर भविष्यका पाइलामा गुञ्जिन्छन्, विद्यार्थीहरूको आँखामा देखिएको उज्यालोले विराटनगरका गल्लीहरूमा आशाको बत्ती बाल्छ। पूर्वाञ्चल विश्वविद्यालय मोरङको स्वाभिमानको उच्च स्वर हो, जसले इतिहासको कथा भविष्यको लयमा रूपान्तरण गरिरहेको छ।

मोरङका विद्यालय: सपनाका बीउ रोप्ने बगैंचा

मोरङका विद्यालयहरू सपनाका बीउ रोप्ने पवित्र बगैंचाहरू हुन्। यहाँ शिक्षकहरूले ज्ञानका बिरुवाहरू रोप्छन् र विद्यार्थीहरूलाई परिश्रमको पानीले सिञ्चन गर्न सिकाउँछन्।

विद्यालयका पर्खालहरूले हरेक बिहान घण्टीसँगै चेतनाको सङ्गीत गुञ्जाउँछन्। त्यहाँ पसिनाको सुगन्ध मिसिएको हुन्छ— कहिले माटोको, कहिले चिया बगानको मिहिनेतको, कहिले आमाबुबाको आशाको।

सरकारी विद्यालयका पर्खालहरूमा दिउँसोको घाम र साँझको छायाँ खेल्दछन्। ती छायाँभित्र किताबका अक्षरहरूले उज्यालोको झिल्को दिन्छन्। निजी विद्यालयका प्राङ्गणहरूमा विद्यार्थीहरूको हाँसो, किताबका पाना र अभ्यास पुस्तिकाहरूमा भविष्यका कथा लेखिन्छन्।

यी विद्यालयहरू ज्ञानका ती गोरेटाहरू हुन्, जहाँबाट साना पाइलाहरू महान यात्रामा रूपान्तरण हुन्छन्। बिहान पातहरूमा ओस परेका बेला विद्यालयतर्फ लाग्ने पाइलाहरूमा माटोको सुगन्ध हुन्छ। कहिले नाङ्गा खुट्टा, कहिले साइकलको घर्किएको आवाज, ती सबै भविष्यको शिखर चढ्ने यात्रा हुन्।

शिक्षकहरू बिहानको शीतल बतासझैँ कक्षामा प्रवेश गर्छन्, शान्त स्वरमा भन्छन्—

“आज हामी नयाँ अक्षर सिक्छौँ, यी अक्षरहरू तिमीहरूको आत्मामा दीप बनेर बल्नेछन्।”

कतिपय शिक्षकहरू तलबको पर्खाइमा पनि शिक्षण कार्य निरन्तर गर्छन्। कतिपय विद्यार्थीहरू भोकको पीडासँग लड्दै किताबका पाना पल्टाउँछन्। शिक्षा  अक्षर चिन्नका लागि होइन, आत्माको उज्यालोका लागि हुन्छ।

“शिक्षाको सगरमाथा चढ्नु भनेको  परीक्षा पास गर्नु होइन, यो त आत्माको उचाइ नाप्नु हो, आत्माभित्रको अन्धकार हटाएर उज्यालो शिखरमा उभिनु हो।”

यी विद्यालयहरू बगैंचाहरू हुन्। शिक्षकहरूले ‘ज्ञान’का बिरुवाहरू रोप्छन्, विद्यार्थीहरू ‘परिश्रम’को पानी खन्याउँछन्, अनि ती बिरुवाहरूमा ‘सपना’का फूलहरू फुल्छन्। पसिनाको सुगन्धित कक्षा कोठाबाटै सफलता फुल्छ।

कतिपय बालबालिकाहरू बिहान माटो टिपेर, बोटमा पानी हालेर विद्यालय पुग्छन्। त्यसैले त किताबका अक्षरहरू उनीहरूलाई माटोको सुगन्धझैँ प्रिय लाग्छ।

शिक्षा भनेको समाज रूपान्तरण गर्ने यन्त्र हो।
शिक्षा भनेको आत्मा जागाउने झंकार हो।
शिक्षा भनेको भोलिको सूर्य उदाउने किरण हो।

एक दिन यी ६९५ विद्यालयबाट हजारौं विद्यार्थीहरूले शिक्षाको सगरमाथा चढ्नेछन्। कोही डाक्टर, कोही इञ्जिनियर, कोही शिक्षक, कोही समाजसेवी बन्नेछन्। तर सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—

उनीहरूले आत्माभित्रको अन्धकार हटाएर उज्यालो पाउनेछन्।

जब तपाईं बिहान ती बाटाहरू हुँदै विद्यालयतिर लाग्नुहुन्छ, सम्झनुहोस्—

तपाईं  विद्यालय जाँदै हुनुहुन्न, तपाईं आफ्नो भविष्यको यात्रा सुरु गर्दै हुनुहुन्छ।
तपाईं किताबका पाना पल्टाउँदा आफ्नै आत्मामा उज्यालो भर्दै हुनुहुन्छ।
तपाईं अक्षर चिन्दा आफ्नो भित्रको अन्धकार हटाउँदै हुनुहुन्छ।

किनकि शिक्षाको सगरमाथा चढ्नु भनेको  किताब पास गर्नु होइन,

यो त आत्माको सगरमाथा चढ्नु हो।
भित्रैको अन्धकारलाई चिर्दै उज्यालो शिखरमा उभिनु हो।