मनभित्रको अशान्ति, समाजभित्रको विस्फोट

मनभित्रको अशान्ति, समाजभित्रको विस्फोट

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव समाजको स्थायित्वको वास्तविक आधार व्यक्तिको आन्तरिक अवस्था हो। जब व्यक्तिको मन अशान्त, असन्तुलित र द्वन्द्वग्रस्त हुन्छ, त्यसको प्रभाव समग्र सामाजिक संरचनामा प्रत्यक्ष रूपमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। आजको युगमा प्रविधि, प्रतिस्पर्धा र भौतिक आकांक्षाको तीव्र वृद्धिसँगै मानिसको मानसिक सन्तुलनमा गहिरो असर परेको छ। डर, ईर्ष्या, असन्तोष र असुरक्षाजस्ता भावनाहरूले व्यक्तिको सोच र व्यवहारलाई विकृत बनाइरहेका छन्।

यस्तो मानसिक अवस्थाबाट उत्पन्न व्यवहारले सामाजिक सम्बन्धहरूमा तनाव सिर्जना गर्छ। परिवारभित्रको असमझदारी, समुदायभित्रको द्वन्द्व र राष्ट्रस्तरमा देखिने अस्थिरता—यी सबैको मूल जरो व्यक्तिको मनभित्रको अशान्तिमा गाडिएको हुन्छ। जब ठूलो संख्यामा मानिसहरू भित्री रूपमा असन्तुलित हुन्छन्, तब समाजमा सहकार्य, विश्वास र सहिष्णुताको आधार कमजोर बन्छ। परिणामस्वरूप, सानो असहमति पनि ठूलो विवादमा रूपान्तरण हुन थाल्छ र अन्ततः समाज विस्फोटतर्फ अग्रसर हुन्छ।

यस सन्दर्भमा, सामाजिक स्थिरता कायम राख्नका लागि नीतिगत सुधार वा संस्थागत सुदृढीकरण पर्याप्त हुँदैन। यसका लागि व्यक्तिगत चेतनाको परिष्कार, आत्मनियन्त्रण र भावनात्मक सन्तुलनको विकास आवश्यक छ। जब व्यक्ति भित्रैबाट शान्त, सजग र सन्तुलित हुन्छ, तब मात्र उसले समाजमा सकारात्मक ऊर्जा प्रवाह गर्न सक्छ। त्यसैले, समाजको दीर्घकालीन स्थायित्वको आधार व्यक्ति स्वयंको आन्तरिक शान्तिमा निहित छ अन्यथा, मनभित्रको अशान्ति कुनै न कुनै दिन समाजभित्र विस्फोटका रूपमा प्रकट हुन्छ।

आजको विश्व प्रविधि–विस्फोट, जनसङ्ख्या दबाब, जलवायु परिवर्तन र नैतिक संकटको सामना गरिरहेको छ। यस्ता चुनौतीहरू  कानुनी, आर्थिक वा प्राविधिक उपायले समाधान गर्न सकिँदैन। यहाँ अन्तर्मनको उज्यालो र आध्यात्मिक चेतनाको आवश्यकता अपरिहार्य छ।

सहिष्णु समाज निर्माणका लागि अन्तर्मनको उज्यालो अपरिहार्य छ। महात्मा गान्धीले आफ्नो व्यक्तिगत जीवनलाई नैतिकता, सत्य र अहिंसामा समर्पित गरेर भारतीय स्वतन्त्रता आन्दोलनलाई मात्र सफल बनाएनन्, समाजमा सहिष्णुता र सहअस्तित्वको संस्कृति पनि प्रवर्द्धन गरे। समान रूपमा, डा. अब्दुल कलामको जीवनमा शान्ति, सेवा–भाव र नैतिकता आत्मसात् गरेर उनले शिक्षा, विज्ञान र समाज सुधारका माध्यमबाट सहिष्णु समाजको निर्माणमा योगदान दिए। यी उदाहरणहरूले प्रमाणित गर्छन् कि व्यक्तिगत अन्तर्मनको उज्यालो समाजिक मेलमिलाप र सहअस्तित्वको मूल स्रोत हो।सहिष्णुता  दृष्टिकोण वा आदर्शवादमा सीमित छैन; यो व्यवहारिक अभ्यास हो। जब नागरिकले जातीय, सांस्कृतिक, धार्मिक वा भाषागत भिन्नतालाई सम्मान गर्छन्, तब मात्र समाजमा स्थायी सद्भाव कायम हुन्छ। स्क्यान्डिनेभियन मुलुकहरूको अनुभव यस सन्दर्भमा उल्लेखनीय छ। स्वीडेन, नर्वे र डेनमार्कले शिक्षा, स्वास्थ्य, सामाजिक सुरक्षा र मानव–अधिकारमा समावेशी नीति अपनाउँदै समाजमा असमानता न्यून गरेका छन्। यहाँको नागरिकहरूले अन्तरमनमा समानता, करुणा र सहिष्णुता विकास गरेका छन्, जसले सामाजिक विवाद, द्वन्द्व र असमानता कम गर्ने कार्य गरेको छ।

अन्तर्मनको उज्यालोले सांस्कृतिक र धार्मिक सहिष्णुतालाई पनि प्रवर्द्धन गर्छ। नेपालजस्ता बहुजातीय, बहुधार्मिक र बहुभाषिक समाजमा सहअस्तित्वको आवश्यकता अत्यधिक छ। जब व्यक्ति आफ्नो अन्तरमनमा शुद्धता र नैतिक मूल्य आत्मसात् गर्छ, तब उसले अन्य समूहको अधिकार र संस्कारको सम्मान गर्न सिक्छ। यसले समाजमा द्वन्द्व र विभाजनको सट्टा मेलमिलाप र समरसता सिर्जना गर्छ।समाज शान्ति खोज्छ। तर समाजको मूल आधार व्यक्ति हो। अशान्त व्यक्ति मिलेर स्थिर समाज जन्मँदैन। शान्त अन्तर्मनले मात्र सहअस्तित्व सम्भव हुन्छ। त्यसैले, समाज सुधारको बाटो व्यक्ति–सुधार हो। व्यक्ति सुधारको बाटो अन्तर्मनको शुद्धि हो।हिन्दू योगले ध्यानमार्फत अन्तर्मनलाई निखार्छ। बौद्ध दर्शनले करुणा र माया मार्फत आत्मालाई पवित्र बनाउँछ। यी परम्पराहरू फरक देखिए पनि उद्देश्य एउटै छ— चेतनाको शुद्धि।

अन्तर्मनको शुद्धिकरणले मात्र व्यक्ति स्वयम् शान्त, सन्तुष्ट र सफल हुँदैन, वरन् समाज पनि सुन्दर, समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। अध्यात्मिक अभ्यासले मानिसलाई आफ्नो भित्री स्वभावलाई चिनेर सुधार्न र आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ। यसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रलाई नै उज्यालो बनाउने सामर्थ्य राख्दछ। त्यसैले, अन्तर्मनको शुद्धिकरण र सामाजिक सद्भावलाई मानव जीवन र विकासको अभिन्न अङ्गको रूपमा लिन आवश्यक छ।जीवनको वास्तविक यात्रा बाहिरी उपलब्धिमा मात्र सीमित हुँदैन। बाह्य सफलता, सम्पत्ति र नामले क्षणिक सन्तुष्टि त दिन सक्छ तर आत्मा त अझ गहिरो अर्थ खोजिरहेको हुन्छ। जब मानिस आफ्नो अन्तरमनलाई निखार्न थाल्छ, त्यतिबेलामात्र आत्मिक परिष्कारको द्वार खुल्छ। आत्मा शुद्ध भए समाज शान्त हुन्छ। आत्मा दूषित भए, सभ्यता नै असन्तुलित हुन्छ।

आत्मिक परिष्कार  अहंकार, ईर्ष्या, द्वेष र लोभको चपेटाबाट चेतनालाई मुक्त गर्ने प्रक्रिया हो। जब मनुष्य आफ्नो अस्तित्वलाई परम सत्यसँग जोड्छ, तब उसको आचरणमा शुद्धता झल्किन्छ। शब्दमा मधुरता, व्यवहारमा करुणा र सोचमा व्यापकता आउँछ। यही शुद्धता नै सहअस्तित्वको बीज हो। किनकि सहअस्तित्व शारीरिक नजिकताले होइन, आत्मिक निकटताले जन्म लिन्छ।मानवीय सहअस्तित्वको आधार परस्पर विश्वास हो। विश्वास तब मात्र जन्मिन्छ जब हामीभित्र कपट, लोभ वा स्वार्थको छाया छैन। यदि अन्तरात्मा असत्यले आच्छादित छ भने, सम्बन्धमा विश्वास टिक्दैन। त्यसैले, आत्मिक परिष्कारलाई सामाजिक सद्भावको जरुरी पूर्वशर्त भन्न सकिन्छ। आत्मा निर्मल भयो भने समाजमा समरसता स्वाभाविक रूपमा बग्छ।

आज विश्व असन्तुलन, द्वन्द्व र संघर्षले आक्रान्त छ। राष्ट्रहरूबीच युद्ध, समुदायबीच घृणा र परिवारभित्रै कलह देखिन्छ। यसको मूल कारण बाहिरी कारण मात्र होइन, भित्री प्रदूषण हो। जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नै आत्मालाई अनुशासित गर्ने, लोभ–मोहको बन्धन चिर्ने र सत्यलाई आत्मसात् गर्ने अभ्यास गर्छ, तब समाज स्वतः शान्त हुन्छ।आत्मिक परिष्कारले मानिसलाई “म” बाट “हामी” तर्फ डोर्याउँछ। यसले सानो घेराबाट ठूलो परिवारको बोध गराउँछ। सहअस्तित्व   सहनशीलता होइन, गहिरो स्तरमा आत्मीयता हो। जसले अर्कोको पीडालाई आफ्नै पीडाजस्तै महसुस गर्छ, उसले मात्र सहअस्तित्वलाई जीवन्त पार्न सक्छ।यसरी, आत्मिक परिष्कार बिना सहअस्तित्व सम्भव छैन। समाजले चाहेको वास्तविक शान्ति, सद्भाव र सामूहिक समृद्धि बाह्य व्यवस्थाबाट होइन, अन्तरमनको जागरणबाट आउँछ। आत्मा उज्यालो भयो भने समाजमा घृणाको अन्धकार टिक्दैन। चेतना स्वच्छ भयो भने सभ्यताको आधार बलियो हुन्छ। त्यसैले, आत्मिक परिष्कारलाई व्यक्तिगत मात्र होइन, सामूहिक उद्धारको मूल आधार मान्नुपर्छ।
आत्मिक परिष्कारले नै मानिसलाई मानव बनाउँछ। यसले उसको चेतनालाई उदात्त बनाउँछ र उसको जीवनलाई समर्पण र सेवा तर्फ मोड्छ। यही परिष्कृत आत्माले मानवीय सहअस्तित्वलाई सम्भव बनाउँछ। जब प्रत्येक आत्मा निर्मल हुन्छ, तब मात्र विश्वमा वास्तविक शान्ति र सद्भाव स्थापित हुन्छ।प्रकृति, ईश्वर र मानव जीवनको अनसुल्झिएको रहस्यलाई समाधान गर्ने तत्व नै अध्यात्म ज्ञान हो। अध्यात्म मार्गले मानव जीवनलाई प्रयोग गरी भित्री चेतनालाई परम चेतनामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। ईर्ष्या, द्वेष, घृणा र प्रतिशोधले समाजलाई पथभ्रष्ट बनाउँछन् भने अध्यात्म मार्गले संस्कार, आचरण र व्यवहार सुधार्न महत्वपूर्ण मार्गदर्शन दिन्छ। यसले व्यक्तिलाई आत्मिक शान्ति र उच्च नैतिक मूल्यहरूको अभ्यासमा जोड दिन्छ। जब समाजका सबै सदस्यले अध्यात्मिक मूल्य र आचरणलाई अंगाल्छन्, तब समाजमा एकता, शान्ति र समृद्धि वृद्धि हुन्छ। त्यसैले अध्यात्ममा आधारित जीवन यापनले नैतिक प्रशासन, सामाजिक सुधार र मानवता सुधारमा सकारात्मक योगदान पुर्याउँछ।

सहिष्णु समाजको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष शिक्षा र मूल्य–आधारित प्रशिक्षण हो। जब बालबालिकामा नैतिकता, करुणा, सहिष्णुता र सेवा–भाव विकास गरिन्छ, तब भविष्यमा उनीहरू समाजमा सकारात्मक परिवर्तनको वाहक बन्छन्। यहाँ  औपचारिक शिक्षा पर्याप्त छैन; नैतिक शिक्षा, संस्कार, ध्यान, योग र आत्म–अन्वेषण जस्ता अभ्यासले अन्तर्मन उज्यालो बनाउँछ।अन्ततः, अन्तर्मनको उज्यालो र सहिष्णु समाज निर्माण एकअर्कासँग अविच्छिन्न छन्। व्यक्तिगत चेतना र नैतिकता मात्र समाजलाई स्थायित्व, मेलमिलाप र समृद्धि तर्फ डोर्याउन सक्छ। जब प्रत्येक नागरिकले आत्म–परिष्कार, नैतिक मूल्य र सेवा–भाव आत्मसात् गर्छ, तब समाजमा समानता, न्याय, करुणा र सहिष्णुताको संस्कृति स्थापित हुन्छ।

सहिष्णुता केवल विचार होइन, व्यवहार हो  जसले जातीय, धार्मिक र सांस्कृतिक विविधतालाई सम्मान गर्छ। स्क्यान्डिनेभियन देशहरूले सामाजिक समानता र करुणा मार्फत सहिष्णु समाजको व्यवहारिक उदाहरण दिएका छन्। नेपालजस्तो बहुसांस्कृतिक देशमा पनि अन्तर्मनको उज्यालोले मात्र सहअस्तित्व र सद्भाव सुनिश्चित गर्न सक्छ।समाज सुधारको बाटो व्यक्ति–सुधार हो, र व्यक्ति सुधार अन्तर्मनको शुद्धिमा निहित छ। ध्यान, योग, प्रार्थना र आत्म–चिन्तनजस्ता आध्यात्मिक अभ्यासहरूले मनलाई सन्तुलित र चेतनालाई उज्यालो बनाउँछन्। धर्मले भयमार्फत नियमन गर्छ भने अध्यात्मले प्रेममार्फत जागरण गर्छ।

आत्मिक परिष्कारले मानिसलाई “म” बाट “हामी” तर्फ डोर्याउँछ, जसले सहअस्तित्व र मानवता जन्माउँछ। जब आत्मा शुद्ध हुन्छ, समाज स्वतः शान्त हुन्छ; जब आत्मा दूषित हुन्छ, सभ्यता असन्तुलित हुन्छ। शिक्षा र बाल–अवस्थादेखिकै नैतिक मूल्य–आधारित शिक्षाले भविष्यका नागरिकहरूमा करुणा र सहिष्णुता विकास गर्न मद्दत गर्छ।अन्तर्मनको उज्यालोले मात्र समाजमा शान्ति, स्थायित्व र सहअस्तित्व सम्भव बनाउँछ। व्यक्तिगत चेतना, नैतिकता र आध्यात्मिक मूल्यको समन्वयले नै दिगो र मानव–केन्द्रित समाज निर्माणको बाटो खोल्छ।निष्कर्षमा, अन्तर्मनको उज्यालोले मात्र समाजमा दीर्घकालीन शान्ति, स्थायित्व र सहअस्तित्व सुनिश्चित गर्न सक्छ। व्यक्तिगत चेतना, नैतिकता र आध्यात्मिक मूल्यको समावेशीकरणले राष्ट्रको समग्र विकास र सामाजिक मेलमिलापको आधार तयार गर्छ। यही दृष्टिकोणमा आधारित समाज नै दिगो, समृद्ध र मानव–केन्द्रित भविष्यको सुनिश्चितता हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)