मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्व

मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्व

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

डिजिटल युगमा मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्व आधुनिक सभ्यताको अपरिहार्य आवश्यकता हो। प्रविधिले मानव जीवनका हरेक आयाम—शिक्षा, स्वास्थ्य, शासन, अर्थतन्त्र र सामाजिक सम्बन्ध—लाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा, यन्त्र र कोडिङको सीमाभित्र मात्र प्रविधिलाई बुझ्नु अपर्याप्त हुन्छ। सहानुभूति, करुणा, नैतिकता र सामाजिक उत्तरदायित्वजस्ता मानवीय संवेदनासँग प्रविधि नजोडिएमा मानव अस्तित्व नै यान्त्रिक र विमुख बन्ने खतरा रहन्छ।

प्रविधिले मानव जीवनको गहिराई, सामाजिक संरचना र सांस्कृतिक मूल्यसँग मेल खानुपर्छ। मानवीय संवेदनाले प्रविधिलाई न्याय, समानता र गरिमाको संरक्षक बनाउँछ। यदि प्रविधि मानवीय मूल्यबाट अलग्गिएर प्रगतिका नाममा अघि बढ्यो भने, यसले सामाजिक विसङ्गति र मानवताको क्षरण निम्त्याउन सक्छ। त्यसैले प्रविधि र मानवीय संवेदनाको सहअस्तित्व विकल्प होइन, दीर्घकालीन विकासको आधार हो।

आज प्रविधिले सूचना मात्र होइन, शक्ति र व्यवहारको रूप लिइसकेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल सञ्जाल र डाटा प्रविधिले दक्षता बढाए पनि गोपनीयता, स्वतन्त्रता र समानताजस्ता मूल्यहरूमाथि चुनौती प्रस्तुत गरेका छन्। यसैले प्रविधिलाई उन्नतिको पर्याय मात्र ठान्नु घातक हुन्छ; यसलाई मानवीय मूल्यद्वारा निर्देशित गर्न आवश्यक छ।

डिजिटल युगमा मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्वको सार यही हो—प्रविधि न त मानवताको विकल्प हो, न प्रतिस्पर्धी शक्ति। यो मानव जीवनलाई सहज, समावेशी र गरिमायुक्त बनाउने साधन हुनुपर्छ। प्रविधिको केन्द्रमा मानवका आवश्यकता, पीडा, आकाङ्क्षा र अधिकार रहनुपर्छ।

नेपालजस्ता समाजमा डिजिटल असमानता, पहुँचको भिन्नता र साक्षरताको अन्तर अझै स्पष्ट छ। प्रविधिलाई मानवमैत्री बनाउन नीति निर्माणदेखि डिजाइनसम्म संवेदनशीलता र समावेशिता अनिवार्य हुन्छ। साथै, सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल शिक्षाले ल्याएका मनोवैज्ञानिक र नैतिक चुनौतीहरूलाई सम्बोधन गर्न डिजिटल साक्षरतासँगै डिजिटल नैतिकताको शिक्षा आवश्यक छ।डिजिटल युगमा मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्व प्रविधिप्रतिको विरोध होइन, सजग र विवेकपूर्ण प्रयोगको आग्रह हो। जहाँ प्रविधि साधन हुन्छ र मानवता लक्ष्य। यही सन्तुलनले भविष्यको समाजलाई प्रविधिगत रूपमा उन्नत र मानवीय रूपमा समृद्ध बनाउनेछ।

डिजिटल युगमा मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्व आधुनिक विश्व सभ्यताको अनिवार्य प्रश्न बनेको छ। सूचना प्रविधि, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा र डिजिटल सञ्जालले विश्वव्यापी रूपमा मानव जीवनका सबै आयामहरू—शिक्षा, स्वास्थ्य, शासन, अर्थतन्त्र र सामाजिक सम्बन्ध—लाई गहिरो रूपमा रूपान्तरण गरिरहेका छन्। तर प्रविधिको तीव्र विस्तारसँगै एउटा मौलिक चिन्ता पनि उब्जिएको छ—के यो प्रगति मानव संवेदना, नैतिकता र गरिमासँग समन्वयमा अघि बढिरहेको छ?

मानवीय संवेदना—सहानुभूति, करुणा, नैतिक जिम्मेवारी र सामाजिक उत्तरदायित्व—मानव सभ्यताको आधारस्तम्भ हो। प्रविधि यदि यी संवेदनाबाट विच्छिन्न भयो भने, यसले सुविधा त दिन सक्छ तर मानवता कमजोर बनाउने जोखिम बोकेर आउँछ। यही कारण डिजिटल युगमा प्रविधि र मानवीय संवेदनाको सहअस्तित्व कुनै वैकल्पिक विचार होइन, विश्वव्यापी सभ्यताका लागि अपरिहार्य सन्तुलन हो।

आज प्रविधि सूचना मात्र होइन, शक्ति हो; उपकरण मात्र होइन, निर्णय प्रक्रियाको आधार हो। एल्गोरिद्म र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सार्वजनिक नीति, वित्तीय प्रणाली, सुरक्षा संयन्त्र र व्यक्तिगत जीवनसम्म प्रभाव पारिरहेका छन्। यस्ता प्रविधिगत विकासले दक्षता र गति त बढाएका छन्, तर गोपनीयता, स्वतन्त्रता, समानता र उत्तरदायित्वजस्ता सार्वभौमिक मूल्यहरूमा गम्भीर चुनौती पनि उत्पन्न गरेका छन्। त्यसैले प्रविधिलाई प्रगतिसँग मात्र होइन, मानवीय मूल्यसँग पनि बाँधेर हेर्नु आजको विश्वको साझा आवश्यकता हो।

वैश्विक स्तरमा हेर्दा, डिजिटल विभाजन (digital divide) अझै गहिरो छ। विकसित राष्ट्रहरूमा अत्याधुनिक डिजिटल सेवाहरू सहज छन् भने विकासशील र कम विकसित देशहरूमा पहुँच, साक्षरता र पूर्वाधारको अभावले प्रविधि स्वयं असमानताको कारक बन्दै गएको छ। यो सन्दर्भमा डिजिटल युगमा मानवीय संवेदना र प्रविधिको सहअस्तित्वले प्रविधिको विकासलाई समावेशी, न्यायोचित र मानवकेन्द्रित बनाउने आग्रह गर्दछ।

संयुक्त राष्ट्रसंघ, युनेस्को र विश्वव्यापी चिन्तकहरूले समेत जोड दिएको “Human-Centered Technology” को अवधारणा यही चेतनाको प्रतिफल हो। प्रविधि मानव जीवनलाई विस्थापित गर्ने शक्ति होइन, मानव क्षमताको विस्तार गर्ने साधन हुनुपर्छ। यसको केन्द्रमा मानवको गरिमा, अधिकार, संवेदना र स्वतन्त्रता सुरक्षित हुनुपर्छ।