अहंकारको प्रभाव र विवेकको मार्ग 

अहंकारको प्रभाव र विवेकको मार्ग 

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

जीवन दर्शन

मानव जीवनमा घमण्ड र विवेकको द्वन्द्वले व्यक्तित्व विकासमा प्रभाव पार्छ। घमण्डले व्यक्तिलाई आफ्नो सीमित दृष्टिकोणमा बन्द गरी अरूको विचार र सुझावलाई बेवास्ता गर्न लगाउँछ। यस्तो व्यक्तिले आलोचना स्वीकार्न सक्दैन र आफ्नै त्रुटि हेर्न असमर्थ हुन्छ। परिणामस्वरूप, उसको निर्णय क्षमता कमजोर हुन्छ, सामाजिक सम्बन्ध बिग्रिन्छ र आत्मबोधमा अवरोध पैदा हुन्छ।

विवेकले यस्ता मानसिक अवरोधलाई कम गर्दै व्यक्ति र समाजबीच सन्तुलन कायम गर्न मद्दत गर्छ। विवेकशील व्यक्ति आफ्नो शक्ति, ज्ञान वा उपलब्धिलाई अहंकारको रूपमा होइन, दायित्व र उत्तरदायित्वको माध्यमको रूपमा प्रयोग गर्छ। उसले आलोचना र असहमति सामना गर्दा मानसिक स्थिरता र धैर्य कायम राख्छ, जसले व्यक्तिगत विकास मात्र होइन, सामाजिक सम्बन्धलाई पनि मजबुत बनाउँछ।

महाभारतमा दुर्योधनको घमण्डले उसको शक्तिशाली क्षमता, रणनीति र बललाई व्यर्थ बनायो, जबकि भीष्म, युधिष्ठिर र अन्य विवेकशील पात्रहरूले धैर्य, अनुशासन र बुद्धिमत्ताको सहारा लिएर संकटमा पनि स्थिरता कायम राखे। यसले स्पष्ट देखाउँछ कि घमण्डले केवल व्यक्तिगत पतन मात्र होइन, समाजमा द्वन्द्व, अस्थिरता र अन्याय निम्त्याउन सक्छ।

मानव चेतनामा घमण्ड र विवेकको द्वन्द्व निरन्तर चलिरहेको प्रक्रियाको रूपमा देखिन सक्छ। घमण्डले क्षणिक सन्तुष्टि र आत्ममूल्यको भ्रामक भावना दिन्छ, तर दीर्घकालीन रूपमा मानसिक अशान्ति, सम्बन्ध बिग्रन र नैतिक पतन निम्त्याउँछ। विवेक भनेको स्थायी मानसिक शान्ति, सामाजिक समझदारी र आत्मचिन्तनको माध्यम हो। जब व्यक्ति विवेकलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब ऊ आफ्नो घमण्डलाई नियन्त्रणमा राख्दै व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा स्थायित्व र सदाचार कायम गर्न सक्छ।यसरी, घमण्ड र विवेकको द्वन्द्वले व्यक्तित्व विकासको दिशा तय गर्छ। घमण्डले मानिसलाई आफ्नै संसारमा बन्द गर्छ भने विवेकले खुलेर सोच्न, सिक्न र सुधार गर्न प्रेरित गर्छ। व्यक्तिले विवेकमार्फत आफ्नो अहंकार र घमण्ड नियन्त्रण गर्न सके मात्र मानसिक, सामाजिक र नैतिक उन्नति सम्भव हुन्छ।

जब मानिस आफ्नो क्षमतामाथि अत्यधिक आत्मविश्वास राख्छ र अरूको विचार वा अनुभवलाई बेवास्ता गर्छ, तब अहंकार जन्मिन्छ। अहंकारले मानिसको आत्ममूल्यको अस्थायी भान सिर्जना गर्छ तर यसले दीर्घकालीन रूपमा व्यक्तित्वमा नकारात्मक प्रभाव पुर्याउँछ। व्यक्तिले आफ्नो कमजोरी वा सीमिततालाई स्वीकार नगरेको खण्डमा सम्बन्धमा असमझदारी, द्वन्द्व र सामाजिक अलगावको अवस्था उत्पन्न हुन्छ।

अहंकारले सोच, निर्णय र क्रियामा विकृत प्रभाव पार्छ। यस्तो व्यक्तिले आलोचना र सल्लाहलाई नकारात्मक रूपमा ग्रहण गर्छ, जसले व्यक्तिगत विकासलाई रोक्छ। निर्णयमा अन्धविश्वास र असंयमले अनावश्यक जोखिम र असफलतामा डोर्याउँछ। कार्यक्षेत्रमा, अहंकारले सहयोग, सहकार्य र टीम भावना कमजोर पार्छ, जसले पेशागत प्रगति र सामाजिक सम्मानमा कमी ल्याउँछ। यसै कारण प्राचीन र आधुनिक दार्शनिकहरूले विवेकलाई अहंकारको प्रतिकारको रूपमा राखेका छन्।

घमण्डको मूल कारण व्यक्तिगत आत्मसम्मान, प्रतिष्ठा र सामाजिक प्रतिस्पर्धा हुन्। आधुनिक समाजमा पद, शक्ति, धन र सामाजिक स्थिति प्राप्तिका लागि मानिस प्रायः घमण्डको शिकार हुन्छ। यसले व्यक्ति स्वार्थी, हठी र संवेदनाहीन बन्ने खतरा बढाउँछ। उदाहरणका लागि, काममा वा परिवारमा आफ्नो विचार वा अधिकारलाई मात्र सर्वोपरि मान्दा सम्बन्ध बिग्रन सक्छ। यसरी घमण्डले व्यक्तिको सामाजिक सम्बन्ध, आत्ममूल्य र मानसिक स्वास्थ्यलाई प्रतिकूल असर पुर्याउँछ।

विवेक भनेको मानसिक संतुलन, ज्ञान र अनुभवको आधारमा निर्णय गर्ने क्षमता हो। विवेकले घमण्डलाई नियन्त्रण गर्ने काम गर्छ। जब व्यक्तिमा विवेक पर्याप्त हुन्छ, उसले आफ्नो इच्छाहरू, स्वार्थ र अहंकारलाई मापन गरी सही निर्णय गर्न सक्छ। विवेकले व्यक्तिलाई सामाजिक, नैतिक र व्यक्तिगत जिम्मेवारी बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। यसले घमण्डबाट उत्पन्न तनाव, द्वन्द्व र असन्तुलनलाई कम गर्छ।

घमण्ड र विवेकबीचको द्वन्द्व व्यक्तित्व विकासमा द्विधा उत्पन्न गर्छ। यदि घमण्डले बढी प्रभाव राख्यो भने, व्यक्ति अरूको सुझाव, आलोचना वा मार्गदर्शनलाई बेवास्ता गर्छ। यसले आत्मविकासमा अवरोध पुर्याउँछ। अर्कोतर्फ, विवेकले चेतना, आत्मनिरीक्षण र आत्मसुधारको मार्ग देखाउँछ। घमण्ड र विवेकको सन्तुलन हुन सके मात्र व्यक्ति सम्पूर्ण र विकसित व्यक्तित्वको मार्गमा अघि बढ्छ।

समाजमा पनि घमण्ड र विवेकको द्वन्द्वले प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। नेतृत्त्व वा समूहगत कामकाजमा घमण्डले सहयोग, सहिष्णुता र समझदारीलाई कमजोर बनाउँछ। यस्तो अवस्था नेतृत्वमा द्वन्द्व, निर्णयमा त्रुटि र समाजमा असमानता सिर्जना गर्छ। विवेकले निर्णयलाई न्यायपूर्ण, समझदार र दीर्घकालीन बनाउँछ, जसले समूह र समाजको स्थिरता सुनिश्चित गर्छ।

व्यक्तित्व विकासका दृष्टिले, घमण्ड र विवेकको द्वन्द्वले मानिसलाई आत्मनिरीक्षण र जीवन मूल्यको अभ्यासतर्फ प्रेरित गर्छ। घमण्डले कहिलेकाहीं चेतना बढाउँछ, किनभने यसले व्यक्तिलाई आफ्नो कमजोरी र सीमा बुझ्न बाध्य बनाउँछ। तर विवेकको अनुपस्थितिमा घमण्डले मात्र मानिसलाई अहंकारी, असंवेदनशील र सामाजिक रूपमा असफल बनाउँछ। विवेकले घमण्डलाई सकारात्मक रूप दिन सक्छ—आत्मविश्वास कायम रहँदै पनि अरू प्रति सम्मान र समझदारी रहन्छ।

भगवद्गीतामा अर्जुनले युद्धको बेला आफ्नो अहंकार र संशयबीच संघर्ष गर्छ, र श्रीकृष्णको उपदेशले उसलाई विवेकपूर्ण निर्णय गर्न प्रेरित गर्छ। यसले देखाउँछ कि जीवनमा घमण्ड अनुभव हुनु स्वाभाविक भए पनि विवेकको प्रयोगले त्यसलाई सकारात्मक मार्गमा मोड्न सकिन्छ।

अभिमान मानव स्वभावको सूक्ष्म मानसिक अवस्था हो, जसले आत्मचिन्तनभन्दा बढी आत्मप्रशंसा जन्माउँछ। आफ्नो ज्ञान, सम्पत्ति, पद वा सौन्दर्यको अतिगर्वले ‘अभिमानको आगो’ जलाउँछ। यो प्रारम्भमा अदृश्य देखिए पनि व्यक्तिको सोच, सम्बन्ध र निर्णयमा गहिरो क्षति पुर्याउँछ। अहंकार आत्ममूल्यको अतिरञ्जित भावना हो, जसले अरूको योगदान अवमूल्यन गर्छ र आत्मकेन्द्रित प्रवृत्ति जन्माउँछ।

अहंकार विभिन्न स्वरूपमा प्रकट हुन्छ—धन, शक्ति, यश, रूप वा पदको घमण्डले व्यक्ति अन्धो बनाउँछ। यस्तो सोचले अरूको अस्तित्व र मूल्यलाई तुच्छ ठान्छ। पौराणिक पात्रहरू—रावण, दुर्योधन, शिशुपाल—सबै आफ्नो अहंकारकै कारण पतन भए। अहंकार सुरुवातमा शक्तिको अनुभूति जस्तो लाग्छ, तर विस्तारै व्यक्ति विवेकहीन, असंवेदनशील र एक्लो बन्न जान्छ।

साँचो शक्ति विनम्रता, सहिष्णुता र आत्मचिन्तनमा हुन्छ। अहंकारले क्षणिक गर्व दिन सक्छ, तर दीर्घकालीन सम्मान र सम्बन्ध केवल विनम्रताबाटै प्राप्त हुन्छ। अहंकारी व्यक्ति आफुलाई अरूसँग तुलना गर्दा उच्च र श्रेष्ठ मान्छ, आलोचना र विरोध नस्वीकार गर्ने प्रवृत्ति राख्छ, जसले पतनको बाटो खोल्दछ।

विशेषगरी ठूला पद र प्रभावमा पुगेका व्यक्तिहरू अहंकारमा सजिलै फस्न सक्छन्। उच्च पदमा पुगेपछि प्राप्त हुने सम्मान, आदर र चाकरीले उनीहरूमा आफूलाई अन्यभन्दा श्रेष्ठ ठान्ने प्रवृत्ति जन्माउँछ। उनीहरूले अरूका विचारहरूलाई कम आँक्न थाल्छन्, आलोचना अस्वीकार गर्छन्, र केवल आफ्नो दृष्टिकोणलाई नै ठिक ठान्छन्। यस्तो अहंकारी व्यवहारले उनीहरूको निर्णयलाई स्वेच्छाचारी बनाउँछ र समाजमा द्वन्द्व, अस्थिरता तथा असन्तुलन निम्त्याउँछ।

आजको समाजमा शक्ति, सम्पत्ति र पदले मानिसलाई बाह्य रूपमा महान देखाउँछ, तर भित्र भित्रै अहंकारको पहाड बन्न सक्छ। यस्तो अवस्था नेतृत्व, न्याय र समानताको विरोधी बन्न जान्छ। अहंकारले आफ्नो निर्णय अरूको भलाइभन्दा बढी आफू केन्द्रित हुन्छन् र यसले संस्थागत वा सामाजिक पतन निम्त्याउँछ।

व्यक्ति जति उच्च स्थानमा पुग्न खोजे पनि, यदि उसले आत्मचिन्तन, नम्रता र आत्म–निरीक्षण गर्न सकेन भने त्यो सफलता केवल बाह्य देखावटी बन्न पुग्छ। आत्मजाँच, आत्मसमर्पण र क्षमाशीलता अहंकारको उपचार हुन्। शरीर, मन र अहंकारको नियन्त्रणपछि मात्र साँचो शान्ति, आनन्द र निर्वाण सम्भव हुन्छ।अन्ततः, अहंकार केवल अज्ञान हो — जसले म, मेरो, मलाई भन्ने भावलाई बढाउँछ र अरूको अस्तित्वको सम्मान मेटाउँछ। जसरी क्रोध, मोह, लोभ, द्वेष सबै अहंकारका सन्तान हुन्, त्यसैगरी विनाश पनि यसको अन्तिम गन्तव्य हो।

सन्त कवि भन्छन् कि अहंकार, क्रोध र कल्पनाबाट मानिसले धेरै धोका खान्छ। जहाँ अहंकार हुन्छ, त्यहाँ अनेक विपत्ति उत्पन्न हुन्छन्, र ज्ञानलाई अहंकारले नष्ट गर्छ। काम, क्रोध, लोभ, मोह, अभिमान र अहंकार जस्ता दुर्गुणहरू हृदयमा बसिरहेसम्म पण्डित र मूर्ख दुवै समान हुन्छन्। दोस्रोको नजरमा अहंकारी व्यक्ति धोकेबाज, निन्दक, लोभी, स्वार्थी, इर्ष्यालु, दम्भी र मूर्ख जस्ता गुणहरूले भरिएको देखिन्छ।

धनवान र पदमा उच्च भएका व्यक्तिहरू प्रायः सामान्य व्यक्तिभन्दा बढी अहंकारी देखिन्छन्। यस्तो अहंकारले नमस्कार गर्न, सर्मपण गर्न र आपसी व्यवहारमा बाधा पुर्याउँछ। अहंकारको अनुपस्थितिमा मात्र विनम्रता र आत्मसाक्षात्कार सम्भव हुन्छ। रजनिश ओशो भन्छन् कि जहाँ अहंकार हट्छ, त्यहाँ जीवनमा फूल फूल्न थाल्छ। अहंकारलाई काट्न समय लाग्छ, किनभने यो ढुंगाको चट्टान जस्तै बलियो हुन्छ।

व्यक्तिले आफ्नो जीवनमा दुई प्रकारको यात्रा गर्न सक्छ—एक शक्तिको र अर्को शान्तिको। शक्तिको यात्रा अहंकारको यात्रा हो, जसले सत्य जान्दैन। अहंकार हट्दा मात्र आनन्द र शान्ति प्राप्त हुन्छ। अहंकारी व्यक्तिहरू प्रायः आक्रमक र हिंसक हुन्छन्, ठूलो पद, धन र यशको खोजीमा लागेका हुन्छन्। भित्रको भय र असुरक्षाको कारण उनीहरूले विभिन्न सुरक्षाका उपाय अपनाउँछन्।

अहंकारबाट मुक्त हुन सर्वप्रथम आफैंभित्र कुन प्रकारको अहंकारको भूत हावी छ भन्ने कुरामा सजग हुनु आवश्यक छ। आफ्नो अहंकारको भूतलाई बुझेर मात्र त्यसलाई निश्कृय बनाउँदै हृदयमा प्रेम र विनम्रता स्थापना गर्न सकिन्छ। तर धेरैजसो व्यक्ति आफ्नो अहंकारको पुष्ट्याई गर्न तर्क प्रयोग गर्छन्, जसले झन् नयाँ अहंकारको वृद्धि गर्छ। त्यसैले सर्बप्रथम आफ्नो अहंकारलाई बुझ्ने प्रयास गर्नु नै मुक्तिको पहिलो कदम हो।

अहंकार मानिसको अन्तर्मनमा लुकेको त्यस्तो शक्ति हो, जसले जीवनलाई निस्तेज बनाउन सक्छ यदि त्यसलाई समयमै नियन्त्रण गरिएन भने। धन, पद, वासना, मोह वा बुद्धिको घमण्डले व्यक्तिलाई आत्मबोधबाट टाढा लैजान्छ। तर जब मानिसमा आत्मनिरीक्षणको क्षमता जाग्छ र उसले आफ्नो स्वभावका कमजोरीहरू—जस्तै लोभ, मोह, क्रोध वा आत्मकेन्द्रित प्रवृत्ति—बुझ्न थाल्छ, त्यही बोध नै परिवर्तनको आरम्भ बन्छ। यस्तो आत्मबोधले व्यक्ति दान, क्षमा, विनम्रता, सहकार्य र करुणाजस्ता सद्गुणतर्फ उन्मुख हुन्छ।

अहंकारलाई परास्त गर्न प्रेम, मैत्री, करुणा र आत्मचिन्तन अत्यन्तै आवश्यक छन्। जब मानिस शरीर, मन र भावनाभन्दा माथि उठेर आफू चेतनाको एक अंश हो भन्ने बोधमा पुग्छ, त्यतिबेला अहंकारको तागत आफैँ क्षीण हुन थाल्छ। सार्वजनिक जीवनमा सफल, सन्तुलित र सदाचारी बन्ने हो भने झुक्न सक्ने, सुन्न सक्ने र स्वीकार गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। व्यक्तिको उन्नति उसको ज्ञान वा सम्पत्तिले मात्र होइन, तर उसको विनम्रता, सहिष्णुता र विवेकले तय गर्छ।

घमण्ड र विवेकको द्वन्द्व व्यक्तित्व विकासको एक अपरिहार्य प्रक्रिया हो। घमण्डले मानिसलाई आत्म-प्रतिष्ठा, आत्मविश्वास र आत्मसुरक्षा सिकाउँछ, तर यसको अतिप्रयोगले मानसिक अशान्ति, सम्बन्धको विघटन र सामाजिक असन्तुलन ल्याउँछ। विवेकले मानिसलाई घमण्डको नियन्त्रण, सही निर्णय, आत्मनिरीक्षण र नैतिकता अपनाउन मद्दत गर्छ। व्यक्तित्व विकासमा सफल र सन्तुलित जीवनका लागि घमण्ड र विवेकको सन्तुलन अपरिहार्य छ। जब व्यक्तिले विवेकको प्रयोग गरेर घमण्डलाई सही दिशा दिन्छ, तब मात्र उसले समाजमा सम्मान, व्यक्तिगत शान्ति र जीवनको वास्तविक उद्देश्य प्राप्त गर्न सक्छ।

अतः अहंकार त्यागको बाटो समात्न सक्नु नै साँचो शिक्षाको सफलता हो। समाजमा सद्भाव, सहकार्य र समृद्धिको बीउ त्यहीँबाट रोपिन्छ, जहाँ व्यक्तिगत ‘म’ को बन्धनबाट व्यक्ति मुक्त हुन सिक्छ। यही आत्मशुद्धिको बाटो नै जीवन र राष्ट्र दुबैका लागि कल्याणकारी हुन्छ।

विवेक भनेको आत्मसचेतन, अनुभव र ज्ञानको समुचित प्रयोग हो। विवेकले व्यक्तिलाई आफ्नो क्षमता र सीमा बुझ्न, निर्णय लिन र सम्बन्ध सुदृढ बनाउन सहयोग गर्छ। जब व्यक्ति अहंकारभन्दा विवेकलाई प्राथमिकता दिन्छ, तब उसले आफ्नो भावनालाई नियन्त्रण गर्न र सामाजिक वातावरणसँग समन्वय गर्न सक्षम हुन्छ। विवेकपूर्ण व्यक्ति आलोचना र असहमतिलाई सकारात्मक दृष्टिले ग्रहण गर्छ, जसले व्यक्तिगत र सामाजिक दुवै सुधारमा योगदान पुर्याउँछ।

विवेक सधैँ नम्रता, सहिष्णुता र आत्मनिरीक्षणमा आधारित हुन्छ। जब घमण्ड विवेकमाथि हावी हुन्छ, तब नैतिकता र संवेदनशीलता हराउँछ। व्यक्तिले “म नै सर्वोपरि छु” भन्ने भ्रममा डुब्छ। साँचो महानता विनम्रताबाटै आउँछ, जसले अरूलाई सम्मान दिन जान्दछ र त्रुटि स्वीकार्न सक्षम बनाउँछ। अहंकार त्याग्ने क्षणबाट आत्मशुद्धिको आरम्भ हुन्छ र जीवनमा साँचो शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुन्छ।

अहंकार र विवेकको द्वन्द्व जीवनका विविध परिस्थितिमा देखिन्छ। उदाहरणका लागि, नेतृत्वमा बस्ने व्यक्तिले आफ्नो शक्ति र प्रभावमा घमण्ड नगरी विवेकपूर्ण निर्णय लिन सके मात्र समाजमा न्याय, सदाचार र सहकार्य सुनिश्चित गर्न सक्छ। अर्कोतर्फ, अहंकारले नेतृत्वमा पक्षपात, असमानता र द्वन्द्व निम्त्याउँछ। यसैले शिक्षा, आत्म-चिन्तन, ध्यान र परामर्शमार्फत विवेकको विकास गर्नु अत्यावश्यक छ।

समग्रमा, अहंकार मानव व्यक्तित्व र सामाजिक जीवनका लागि चुनौती हो भने विवेक यसको मार्गदर्शक प्रकाश हो। विवेकले अहंकारलाई नियन्त्रण गर्दै मानिसलाई आत्मसुधार र सामाजिक उत्तरदायित्वमा केन्द्रित बनाउँछ। त्यसैले व्यक्तित्व विकास र जीवनमा सन्तुलन कायम राख्न अहंकारको प्रभावलाई चिनेर विवेकको मार्ग अपनाउनु अनिवार्य छ।

 –उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)