सिरुवा पर्व: शीतलता, समावेशिता र सांस्कृतिक चेतनाको जीवित परम्परा

सिरुवा पर्व: शीतलता, समावेशिता र सांस्कृतिक चेतनाको जीवित परम्परा

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

सिरुवा पर्व, जसलाई जुरशीतल पनि भनिन्छ, नेपालको पूर्वी तराई क्षेत्रमा बसोबास गर्ने आदिवासी तथा स्थानीय समुदायहरूको एक अत्यन्त महत्वपूर्ण, जीवित र सांस्कृतिक पर्व हो। विशेषतः थारू, राजवंशी, ताजपुरिया, गनगाई, माझी, धिमाल, उराव, मेचे र किसान समुदायहरूले यो पर्वलाई नयाँ वर्षको प्रारम्भसँगै अत्यन्त श्रद्धा, उल्लास र सामूहिक भावनाका साथ मनाउने परम्परा रहिआएको छ। वैशाख महिनाको पहिलो दिनदेखि सुरु हुने यो पर्व जीवनको नयाँ चक्र, सामाजिक सम्बन्धको पुनर्निर्माण र आत्मिक शुद्धीकरणको एक प्रक्रिया हो। “सिरुवा” शब्दको अर्थ नै “सुरुवात” वा “आरम्भ” भन्ने बुझिन्छ, जसले यस पर्वको मूल दर्शनलाई स्पष्ट पार्दछ—पुराना दुःख, क्लेश र अशान्तिहरूलाई पखालेर नयाँ आशा, नयाँ ऊर्जा र नयाँ सम्भावनासहित जीवनको यात्रा सुरु गर्नु।

जुरशीतल नाम स्वयंमा पनि अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। “जुर” भन्नाले जोड्नु वा मिलाउनु भन्ने जनाउँछ भने “शीतल” भन्नाले चिसोपन, शान्ति र सन्तुलनको अवस्था जनाउँछ। यस अर्थमा जुरशीतल पानी छ्याप्ने वा रमाइलो गर्ने पर्व मात्र नभई मानिसहरूबीचको सम्बन्धलाई पुनः जोड्ने, मनमा रहेका द्वेष, रिस, अहंकार र कटुतालाई शान्त पार्ने एक सांस्कृतिक साधना हो। यस पर्वमा प्रयोग हुने पानी शुद्धता, जीवन, ऊर्जा र पुनर्जन्मको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। जब घरका ज्येष्ठ सदस्यहरूले अञ्जुलीमा पानी लिएर सन्तानको टाउकोमा राख्दै “मगज ठन्डा रहोस्” भनी आशिष दिन्छन्, त्यसले स्वास्थ्य र शान्तिको कामना मात्र गर्दैन, बरु मानसिक स्थिरता, विवेकशीलता र संयमित जीवनशैलीको गहिरो सन्देश दिन्छ।

सिरुवा पर्वको तयारी केही दिनअघि नै सुरु हुन्छ। घर–आँगन सफा गर्ने, लिपपोत गर्ने, वातावरणलाई स्वच्छ र व्यवस्थित बनाउने कार्य बाह्य सौन्दर्यका लागि मात्र होइन, आन्तरिक शुद्धताको प्रतीक पनि हो। जब मानिसहरूले आफ्नो वरिपरि रहेको फोहोर हटाउँछन्, त्यसले उनीहरूलाई आफ्ना मनका विकारहरू—ईर्ष्या, द्वेष, लोभ र घृणालाई पनि त्याग्न प्रेरित गर्छ। सिरुवा पर्वले बाह्य र आन्तरिक दुवै प्रकारको सफाइलाई एकै साथ जोड्दछ। पर्वको पूर्वसन्ध्यामा विभिन्न परिकारहरू पुरी, तरकारी, बरी, कचौरी आदि तयार पारिन्छन्, जसको सुगन्धले गाउँघर नै जीवन्त बनाउँछ। यी परिकारहरू केवल खानाका रूपमा नभई साझा आनन्द, पारिवारिक एकता र सांस्कृतिक निरन्तरताका प्रतीक हुन्।

सिरुवा पर्व सामान्यतः पानी सिरुवा, काद (हिलो) सिरुवा र रंग सिरुवा गरी तीन दिनसम्म मनाइन्छ । पहिलो दिन, पानी सिरुवामा, मानिसहरू एकअर्कामा पानी छ्याप्दै, ठूलालाई सम्मानपूर्वक पानी चढाउँदै र सानालाई आशिष दिँदै पर्वको सुरुवात गर्छन्। यस दिन पानीले विगतका दुःख, पीडा र अशुद्धतालाई धोइदिन्छ भन्ने विश्वास गरिन्छ। पानी छ्याप्ने क्रियाकलापले मानिसहरूबीचको दूरी घटाउँछ, आत्मीयता बढाउँछ र सामाजिक सम्बन्धलाई अझ सुदृढ बनाउँछ। यस दिन कुनै भेदभाव रहँदैन; जात, वर्ग, उमेर वा सामाजिक हैसियतभन्दा माथि उठेर सबै एकअर्कासँग समान रूपमा व्यवहार गर्छन्, जसले समावेशी समाजको सुन्दर झल्को प्रस्तुत गर्दछ।

दोस्रो दिन, काद सिरुवामा, मानिसहरू एकअर्कामा हिलो लगाएर रमाइलो गर्छन्। पहिलो दृष्टिमा यो खेलजस्तो देखिए पनि यसको गहिरो दार्शनिक अर्थ छ। माटो, जसबाट मानव शरीर बनेको मानिन्छ, त्यससँगको पुनः सम्बन्धलाई यस दिन प्रतीकात्मक रूपमा व्यक्त गरिन्छ। हिलो लगाउने क्रियाले मानिसलाई आफ्नो वास्तविकता प्रकृतिसँगको सम्बन्ध र समानताको भाव सम्झाउँछ। यस दिन “चैतमा पकाएको वैशाखमा खाने” परम्पराअनुसार पन्ता भात खाने चलन पनि छ, जसले धैर्यता, संसाधनको सदुपयोग र परम्परागत जीवनशैलीप्रति सम्मान जनाउँछ। साथै, राजवंशी समुदायमा घाटोसरी पूजा र तिस्ताबुढी सम्बन्धी किम्बदन्तीहरू पनि यस दिनसँग जोडिएका छन्, जसले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक कथा–परम्परालाई जीवित राख्छ।

तेस्रो दिन, रंग सिरुवा, जीवनको रंगीन पक्षलाई उत्सवका रूपमा मनाउने दिन हो। यस दिन मानिसहरू एकअर्कामा रंग लगाएर विगतका रिसराग भुल्दै नयाँ सम्बन्धको सुरुवात गर्छन्। रंगहरूले जीवनमा विविधता, सौन्दर्य र ऊर्जा ल्याउने सन्देश दिन्छन्। रंग सिरुवाले मनोरञ्जन मात्र प्रदान गर्दैन, यसले मानिसहरूलाई क्षमा, पुनर्मिलन र सहिष्णुताको अभ्यास गर्न प्रेरित गर्छ। यसरी तीन दिनको सिरुवा पर्वले शुद्धता (पानी), समानता (माटो) र सौहार्द (रंग) को त्रिवेणी प्रस्तुत गर्दछ।

सिरुवा पर्वको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष चुलो पूजा हो। चुलो, जसलाई घरको मुटु मानिन्छ, त्यसको विशेष रूपमा पूजा गरिन्छ र त्यस दिन राति खाना पकाइँदैन। यसले चुलोलाई विश्राम दिने, त्यसप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने र जीवनमा श्रम तथा साधनहरूको महत्व बुझ्ने सन्देश दिन्छ। यस दिन दिनमै पकाइएको खाना राति खाने परम्पराले संयम, अनुशासन र सन्तुलित जीवनशैलीको अभ्यास गराउँछ। साथै, महिलाहरूले जडीबुटी ल्याएर घर वरिपरि पूजा गर्ने, सात प्रकारका साग पकाउने जस्ता क्रियाकलापहरूले प्रकृतिप्रतिको सम्मान र स्वास्थ्यप्रतिको सचेतनालाई पनि झल्काउँछन्।

सिरुवा पर्वको अवसरमा झापा, मोरङ र सुनसरी जिल्लामा विभिन्न मेला तथा उत्सवहरू आयोजना हुने परम्परा छ। यी मेलाहरू व्यापारिक वा मनोरञ्जनात्मक कार्यक्रम मात्र नभई सामाजिक अन्तरक्रिया, सांस्कृतिक आदानप्रदान र सामुदायिक एकताको माध्यम हुन्। मोरङको सुनवर्षी जस्ता स्थानहरूमा विशेष मेला लाग्ने, पूजा–पाठ हुने र ठूलो संख्यामा श्रद्धालुहरूको सहभागिता रहने गर्दछ। यस्ता अवसरहरूले स्थानीय अर्थतन्त्रलाई समेत चलायमान बनाउँछन् र सांस्कृतिक पर्यटनको सम्भावनालाई उजागर गर्छन्।

सिरुवा पर्वले सामाजिक समावेशिता र समानताको सन्देश अत्यन्त प्रभावकारी रूपमा दिन्छ। यस दिन कुनै पनि व्यक्तिलाई सानो–ठूलो, धनी–गरिब वा जातीय आधारमा विभेद गरिँदैन। जो कोही भेटिए पनि पानी छ्यापेर, आशिष दिएर वा लिएर सम्बन्ध सुदृढ बनाइन्छ। यसले समाजमा रहेको विभाजनलाई मेटाउने, आपसी विश्वास र सहकार्यलाई बढाउने कार्य गर्दछ। आजको आधुनिक, डिजिटल र व्यक्तिवादी समाजमा जहाँ मानिसहरूबीचको दूरी बढ्दै गएको छ, त्यहाँ सिरुवा जस्ता पर्वहरूले मानिसलाई फेरि समुदायसँग जोड्ने, सामूहिकताको भावना जगाउने र मानवताको मूल मूल्यहरूलाई पुनर्जीवित गर्ने काम गर्छन्।

थारू समुदायको जीवनदर्शनमा प्रकृतिको अत्यन्त महत्वपूर्ण स्थान छ  र सिरुवा पर्व त्यसको उत्कृष्ट उदाहरण हो। पानी, माटो, जडीबुटी, आगो (चुलो) जस्ता तत्वहरूको प्रयोगले प्रकृतिसँगको गहिरो सम्बन्धलाई दर्शाउँछ। “पानी बिना जीवन अधुरो छ” भन्ने विश्वासले पानीलाई भौतिक आवश्यकताभन्दा माथि उठाएर आध्यात्मिक र सांस्कृतिक महत्व प्रदान गर्दछ। यही कारणले जुरशीतलमा पानीलाई शीतलता, शान्ति र जीवनको प्रतीकका रूपमा पूजा गरिन्छ।

यस पर्वको प्रभाव नेपालमा मात्र सीमित छैन; बौद्ध धर्मको थेरावाद परम्परासँग सम्बन्धित म्यानमार, श्रीलंका, थाइल्याण्ड र सिंगापुर जस्ता देशहरूमा पनि नयाँ वर्षको अवसरमा पानी छ्याप्ने परम्परा पाइन्छ। यसले सिरुवा पर्वको व्यापक सांस्कृतिक सान्दर्भिकता र क्षेत्रीय सम्बन्धलाई देखाउँछ। यद्यपि, नेपालमा मनाइने सिरुवा पर्वको मौलिकता, स्थानीय परम्परा र सामुदायिक भावनाले यसलाई विशिष्ट बनाएको छ।

सिरुवा पर्व जीवनलाई हेर्ने एउटा दृष्टिकोण हो। यसले मानिसलाई शुद्ध, सरल, समावेशी र सन्तुलित जीवन जीउन प्रेरित गर्छ। पानीले शरीरलाई मात्र होइन, मनलाई पनि शीतल बनाओस्; माटोले अहंकारलाई भत्काओस् र रंगहरूले जीवनलाई आनन्दमय बनाओस्। यही सन्देश बोकेको छ सिरुवा पर्वले। नयाँ वर्षको सुरुवातसँगै आउने यो पर्वले प्रत्येक व्यक्तिलाई आफ्नो विगतसँग सामञ्जस्य कायम गर्दै भविष्यतर्फ सकारात्मक, शान्त र समृद्ध मार्गमा अघि बढ्न प्रेरित गर्दछ। यसरी, सिरुवा (जुरशीतल) नेपाली समाजको सांस्कृतिक धरोहर मात्र नभई मानवता, सहिष्णुता र प्रकृतिप्रतिको सम्मानको एक जीवित प्रतीकका रूपमा सदैव रहनेछ।