आधुनिक जीवनमा बाह्य सफलता र आत्म–साक्षात्कारको द्वन्द्व

आधुनिक जीवनमा बाह्य सफलता र आत्म–साक्षात्कारको द्वन्द्व

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवन सधैं दुई धारा बीचमा बहिरहेको छ—बाह्य सफलता र आत्म–साक्षात्कार। बाह्य सफलता भौतिक उपलब्धि, सामाजिक मान–प्रतिष्ठा, पद र शक्तिसँग जोडिन्छ। आधुनिक सभ्यताले सफलता मापन गर्ने तराजु यही बनाइदिएको छ। स्काई–स्क्र्यापर भवन, प्राविधिक आविष्कार, सम्पत्ति र विलासी जीवनशैलीलाई मानिसले उपलब्धि मानेको छ। तर यस्ता उपलब्धि क्षणिक चमक मात्र हुन्; किनभने समयसँगै सम्पत्ति मेटिन्छ, पद हराउँछ, प्रशंसा बिर्सिन्छ। आत्मा भने अझै शून्यतामा भौतारिरहन्छ।

आत्म–साक्षात्कार भने आत्मभित्रको सत्यको खोज हो। यो प्रतिस्पर्धा वा बाह्य प्रशंसा होइन, मौनताको प्रकाश हो जसले चेतनालाई उच्च बनाउँछ। उपनिषदले भनेको छ—“आत्मानं विद्धि”—आफ्नो आत्मालाई जान, किनभने आत्म–ज्ञान बिना जीवन अधूरो रहन्छ। आत्म–साक्षात्कारले मानिसलाई सन्तोष, शान्ति र अनन्तताको स्पर्श दिलाउँछ।

आजको समाजमा यही द्वन्द्व गहिरो प्रश्न बनेको छ—के वास्तविक सफलता पद, पैसा र शक्तिमा छ, वा आत्म–साक्षात्कारको मौन उज्यालोमा? बाह्य सफलता समाजको आँखामा देखिन्छ; तर आन्तरिक विजय आत्माको गहिराइमा मात्र अनुभूत हुन्छ। यही द्वन्द्वले आधुनिक जीवनलाई असन्तुलित बनाएको छ, र समाधान आत्मभित्रको शान्त प्रकाशमा मात्र पाइन्छ।

आजको युग घडीको काँटासँगै दौडिरहेको छ। समयलाई जित्न सक्ने मान्छे मात्र सफल ठानिन्छ। प्रत्येक क्षणलाई उत्पादनशक्ति र उपलब्धिको मापनले जोखिन्छ। तर चेतना भने समयभन्दा पर छ; यो अनन्त र अमर छ। चेतनाको मौनतालाई अनुभूत गर्ने व्यक्तिले मात्र जीवनको सत्य बुझ्छ। जब मानिस समयको दास बनेर केवल बाह्य विजयको पछि लाग्छ, तब ऊ आत्म–साक्षात्कारको मौन उज्यालोबाट टाढा जान्छ। यही टाढिनु नै आधुनिक जीवनको असन्तुलन हो।

बाह्य सफलता बिना जीवन अधूरा पनि देखिन्छ। किनभने समाजमा बाँच्न आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक संरचना आवश्यक हुन्छ। तर शक्ति मात्र भएर पनि पर्याप्त हुँदैन। शक्ति बिना शान्ति सम्भव हुँदैन; शान्ति बिना शक्ति पनि विनाशकारी हुन्छ। त्यसैले मानव जीवनमा शक्ति र शान्तिको सहअस्तित्व आवश्यक छ। बाह्य सफलता र आत्म–साक्षात्कारलाई दुबैलाई एकीकृत गरेर मात्र जीवनको पूर्णता सम्भव हुन्छ।

पश्चिमी भौतिकवादले बाह्य विजयलाई प्राथमिकता दिएको छ, जबकि पूर्वीय दर्शनले आत्म–साक्षात्कारलाई मूल आदर्श बनाएको छ। आजको मानवले यी दुई धारलाई सन्तुलन गर्न नसक्दा नै मानसिक तनाव, सामाजिक असमानता र नैतिक पतन बढेको छ। भौतिक सफलता पाएको समाजमा पनि आत्महत्या, एक्लोपन र निराशा किन बढेको छ? यसको उत्तर स्पष्ट छ—बाह्य विजयको चमकले मात्र आत्माको प्यास मेटिँदैन।

साँचो वीरता यहाँ देखिन्छ। जो आफ्नो क्रोधलाई बाँध्छ, ऊ विजेता हो। जो घृणाभन्दा प्रेम रोज्छ, ऊ शान्तिदूत हो। सीमानामा जितिएको युद्ध अस्थायी हुन्छ, तर अन्तरात्मामा जितिएको युद्ध अनन्त हुन्छ। तर मानवता सधैं यो युद्ध जित्न असफल भएको छ, किनकि हामीले बाह्य शत्रुलाई परास्त गर्ने प्रयासमा आन्तरिक शत्रुलाई बलियो बनाइरहेका छौं। जब हामी प्रतिशोधलाई नै न्याय ठान्छौं, जब हामी आफ्नो पीडालाई उपचार होइन, हतियार बनाउँछौं, तब हामी आत्माको उज्यालोलाई अन्धकारले ढाक्न दिन्छौं।

मध्यपूर्वका युद्धहरू यसको उदाहरण हुन्—इजरायल र इरानको तनाव, हमास र इजरायलको संघर्ष—यी सबै इतिहासका नाङ्गा पानाहरू हुन्। शान्तिको मूल्य बुझ्न हामी विनाश भोग्दैछौं। हरेक आक्रमणमा एक आमा रोइरहेकी हुन्छिन्, हरेक प्रतिशोधमा एक बालकको भविष्य नष्ट भइरहेको हुन्छ। र हामी ती आवाजहरूलाई सुन्न असफल हुन्छौं, किनकि हाम्रो कानमा अहंकारको गर्जन बजिरहेको हुन्छ।

शान्ति केवल युद्धविरामको सम्झौतामा भेटिँदैन। यो हाम्रो अन्तरात्मामा जन्मन्छ—जब हामी क्षमा गर्न सिक्छौं, जब हामी पीडालाई करुणामा रूपान्तरण गर्छौं। यो बाहिरी युद्ध जितेर होइन, भित्री युद्ध जितेर प्राप्त हुने मुक्ति हो। जब हाम्रो चेतनामा शान्ति स्थापना हुन्छ, संसार आफैंमा शान्त हुँदै जान्छ। किनकि हाम्रो चेतनाको उज्यालो नै विश्वशान्तिको वास्तविक प्रकाश हो। युद्ध केवल बारुदको गर्जन होइन, यो मानव आत्माको क्रूर परीक्षा हो, जसमा मानवता प्रायः हारेको हुन्छ।

शान्ति कुनै सम्झौता मात्र होइन, आत्मिक आवश्यकता हो । जब युद्धले पेट्रोलियमका पाइपलाइनहरू छेड्छ, बजारको मूल्य आकासिन्छ र राष्ट्रहरू नाफा वा अहंकारका लागि युद्ध गर्छन्, त्यो क्षण मानव आत्मा नाङ्गो हुन्छ । युद्धमा राष्ट्रहरू केवल सीमाहरू र प्रभुत्वका लागि लडिरहेका हुँदैनन्, उनीहरूले आफ्नै अन्तरआत्मालाई पराजित गर्दैछन् । युद्धको एउटै क्षणमा एक शिशुको रोदन, आमाको हृदयविदारक चित्कार र एक जवानको मौन मृत्यु संसारका सबै युद्धको मूल्यभन्दा बढी हुन्छ । तर, हामी शक्ति र अस्तित्वका नाममा ती मूल्यहरू मोलबार गर्छौं ।

मध्यपूर्वको भूमिमा हजारौं वर्षदेखि बहिरहेको रगतले एउटा कुरालाई पुष्टि गर्छ— मानवता अझै पनि आफ्नै छायाँसँग डराइरहेको छ । इजरायल र इरानको युद्ध केवल दुई देशको लडाइँ थिएन, त्यो एक सभ्यताको परीक्षा थियो । जब हरेक क्षेप्यास्त्रको मूल्य लाखौं डलर हुन्छ र त्यो एकपटकको विस्फोटमा समाप्त हुन्छ, त्यहाँ एक प्रश्न उठ्छ: के मान्छेहरू अझै बाँच्नका लागि लडिरहेका छन् कि मर्नका लागि लडिरहेका छन् ? मध्यपूर्वको भूमिमा हजारौं वर्षदेखि बहिरहेको रगतले एउटा कुरालाई पुष्टि गर्छ— मानवता अझै पनि आफ्नै छायाँसँग डराइरहेको छ । युद्धका नाममा हरेक घाउ, हरेक रगतको थोपा र प्रत्येक आमाको रुदनले हाम्रो चेतनालाई सम्झाइरहेको छ कि हामी अझै घृणालाई अङ्गाल्दैछौं, करुणालाई होइन । इजरायल र इरानको युद्ध केवल दुई देशको लडाइँ थिएन, त्यो सभ्यताको परीक्षा थियो, जसमा हतियारहरूले मात्र होइन, मानवताको सहिष्णुतालाई पनि परख गरिँदै थियो ।

जब एक राष्ट्र आफ्नो सुरक्षाका लागि आक्रमण गर्छ, र अर्को राष्ट्र आफ्नो अस्तित्वका लागि जवाफ दिन्छ, तब प्रश्न उठ्छ— के हामी अझै बाँच्नका लागि लडिरहेका छौं कि मर्नका लागि ? जब हरेक क्षेप्यास्त्रको मूल्य लाखौं डलर पर्छ र त्यसको एकपल्टको विस्फोटले सयौं ज्यान लिन्छ, त्यतिबेला त्यो विस्फोटमा न त न्याय हुन्छ, न त विजयको अर्थ । युद्धको प्रत्येक विस्फोटले हाम्रो अन्तरआत्मामा करुणाको मौन आर्तनाद गुन्जाउँछ, जसलाई हामी हाम्रो अभिमानको आवाजले दबाइरहेका छौं ।

युद्धको नाङ्गोपनमा मानिसको साँचो स्वरूप देखिन्छ । जहाँ सीमा, धर्म र राजनीतिक स्वार्थले हामीलाई विभाजित गर्छ, त्यहाँ हरेक मृत्युले हाम्रो एकताको सम्झना गराउँछ । मृत्यु न त मुस्लिम हुन्छ, न यहूदी, न ईसाई । मृत शरीरहरूको मौनता रगतको रङभन्दा गहिरो हुन्छ, जुन भन्छ— युद्ध केवल मृत्युलाई निम्त्याउँछ, जीवनलाई होइन ।

आध्यात्मिक दृष्टिले युद्ध आत्माको विनाश हो। यो केवल शारीरिक मृत्यु होइन, चेतनाको पतन हो। हामी हरेक दिन अस्तित्वको युद्ध लडिरहेका छौं—तर विडम्बना के छ भने, त्यो युद्ध बाँच्नका लागि होइन, हार्नका लागि लडिन्छ। किनकि हाम्रो लडाइँ भय र अहंकारलाई पोषण दिन्छ, करुणा र दयालाई होइन।

जबसम्म हामी आफ्नो मनको अनावश्यक क्रोध, मोह, र अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौं, तबसम्म बाह्य शत्रुहरूलाई परास्त गर्ने हाम्रो प्रयास सार्थक हुँदैन। बाहिरका शत्रु केवल हाम्रो मनको भय, द्वेष र कमजोरीको प्रतिबिम्ब हुन्। यदि हामीले आफ्नै मनलाई अनुशासित र विजय गर्न सकेनौं भने, हाम्रो बाहिरी विजय मात्र अस्थायी हुन्छ र पुनःपुनः हामी संघर्षको चक्रमा फँसिरहन्छौं।

सबैभन्दा ठूलो युद्ध बाहिर होइन, हाम्रो अन्तरमनमा हुन्छ। क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारजस्ता भावनाहरू नै वास्तविक शत्रु हुन्। यीलाई जित्न सक्नेले मात्र साँचो विजय प्राप्त गर्छ। गीता भन्छ—”कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन”—मानवको अधिकार कर्ममा हो, फलमा होइन। युद्धमा जब हामी प्रतिशोध वा विजयको फल खोज्छौं, त्यतिबेला नै हार सुरु हुन्छ।

ऋग्वेदले प्रार्थना गर्छ—“असतो मा सद्गमय, तमसो मा ज्योतिर्गमय, मृत्योर्माऽमृतं गमय।” असत्यबाट सत्य, अन्धकारबाट उज्यालो र मृत्युबाट अमरतर्फको यात्रा नै जीवनको सार हो। तर दुर्भाग्य, आज हामी विपरीत दिशातर्फ धकेलिएका छौं। हामी बाहिरी शत्रुलाई जित्न खोज्छौं, तर आत्मको अज्ञानलाई परास्त गर्न असफल हुन्छौं।

आजको संसारमा युद्धहरू धर्म, सुरक्षा र न्यायका नाममा लडिन्छन्। तर युद्धले कहिल्यै न्याय ल्याउँदैन; यसले केवल मृत्युलाई सजाएर विजयको नाम दिन्छ। आमा–शिशुको रुदन, विधवा नारीको आँसु र बालबालिकाको भविष्य युद्धको पहिलो मूल्य चुकाउनेहरू हुन्। एक पक्षलाई ‘शहादत’ र अर्कोलाई ‘सफा’ भन्नु केवल भ्रम हो, किनकि दुवैको पीडा एउटै हो।स्थायी शान्ति कुनै सम्झौता होइन; यो चेतनाको रूपान्तरण हो। जब राष्ट्रहरूले करुणा र सह-अस्तित्वलाई बलको रूपमा स्वीकार गर्छन्, तब मात्र युद्ध अन्त्य हुन्छ। शान्ति  बन्दुक नचल्नु मात्र होइन, हृदयमा घृणा नहुनु हो।

वास्तवमा युद्ध विरुद्धको सबभन्दा ठूलो शस्त्र करुणा हो। जब हामी शत्रुलाई पनि मानवका रूपमा हेर्छौं, तब युद्धको चाहना मर्छ। जब हामी प्रतिशोधको सट्टा क्षमा रोज्छौं, तब मात्र मानवता विजेता हुन्छ।त्यसैले, शान्ति कुनै सम्झौतामा सीमित शब्द होइन, यो आत्मको मौनता हो, चेतनाको उज्यालो हो। बाहिरी विजय क्षणिक छ, तर आन्तरिक विजय अमर। यही आत्मविजय नै जीवनलाई समृद्ध र स्थायी शान्तिको बाटोतर्फ लैजान्छ।

मानवले आफ्नो आत्मभित्र एक अद्भुत राज्य निर्माण गर्न सक्छ। त्यो राज्यमा लोभ छैन, ईर्ष्या छैन, प्रतिस्पर्धा छैन। त्यहाँ केवल सत्य, प्रेम र शान्ति मात्र छन्। तर त्यो राज्य निर्माण गर्न आत्म–साक्षात्कार अनिवार्य हुन्छ। बाह्य विजय भने केवल अस्थायी साम्राज्य हो, जुन मृत्युको छायामा ढली जान्छ। आत्म–साक्षात्कारबाट प्राप्त राज्य भने अमर हुन्छ, जसलाई कुनै मृत्युले हराउन सक्दैन।

आधुनिक जीवनमा बाह्य सफलता र आत्म–साक्षात्कारको द्वन्द्व केवल व्यक्तिगत मात्र होइन, सामाजिक र सभ्यताको प्रश्न पनि हो। बाह्य विजय समाजलाई साधन दिन्छ, तर आत्म–साक्षात्कारले त्यसलाई दिशा दिन्छ। बाह्य सफलता क्षणिक छ; आत्म–साक्षात्कार शाश्वत छ। त्यसैले वास्तविक जीवनको विजय बाह्य चमकमा होइन, आन्तरिक उज्यालोमा निहित हुन्छ। बाह्य सफलता जीवनको शरीरलाई शक्ति दिन्छ; आत्म–साक्षात्कार आत्मालाई अमर बनाउँछ। मानव सभ्यताको दीर्घकालीन समृद्धि यिनै दुई धारलाई सम्यक् रूपले समन्वय गर्न सक्ने क्षमतामा निर्भर छ।