सकारात्मक सोच र नेतृत्वमा युवाको भूमिका

सकारात्मक सोच र नेतृत्वमा युवाको भूमिका

तोमनाथ उप्रेती

युवा उर्जा र नेतृत्व क्षमता राष्ट्रको विकासका लागि महत्वपूर्ण स्तम्भ हुन्। युवा वर्गमा जोश, उत्साह र नवीन सोच हुन्छ, जसले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सहयोग गर्छ। उनीहरूमा उच्च उर्जा र साहस हुन्छ जसले चुनौतीहरू सामना गर्न र नयाँ अवसरहरू खोज्न प्रेरित गर्छ। नेतृत्व क्षमताले मात्र युवालाई सफल मार्गदर्शन गर्न र समुदायमा प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्न सक्षम बनाउँछ।

युवाहरू समाजको आधारशिला र राष्ट्रको भविष्य हुन्। उनीहरूमा अनन्त उर्जा, उत्साह, नवीन सोच र जोखिम उठाउने क्षमता हुन्छ। यदि यो उर्जा सही मार्गदर्शन र सकारात्मक सोचसहित प्रयोग गरियो भने समाज र राष्ट्र दुवैलाई ठूलो लाभ पुर्याउन सकिन्छ। सकारात्मक सोच युवा नेतृत्वको मूल आधार हो। सकारात्मक सोचले चुनौतीको सामना धैर्यपूर्वक गर्न सिकाउँछ, समस्या समाधानका नयाँ उपाय खोज्न उत्प्रेरित गर्छ, र असफलताप्रति निराशा होइन, सिकाइको अनुभवको रूपमा दृष्टिकोण विकास गर्छ।

नेतृत्व भनेको पद वा अधिकार मात्र होइन, समाजमा मार्गदर्शन गर्ने, मूल्य र संस्कारको उदाहरण प्रस्तुत गर्ने कला हो। युवा नेतृत्वमा सकारात्मक सोचको समावेशीकरणले सामाजिक परिवर्तनलाई द्रुत र प्रभावकारी बनाउँछ। उदाहरणका रूपमा, विद्यालय, विश्वविद्यालय र स्टार्टअपको क्षेत्रबाट उठेका युवा नेताहरूले नवीन विचार, प्रविधि–सहस्राब्दी समाधान र नवप्रवर्तनमार्फत समाजमा सकारात्मक प्रभाव देखाइरहेका छन्। उनीहरूले मात्र आफ्नो व्यक्तिगत उन्नति होइन, समाज र समुदायको विकासमा पनि योगदान गरिरहेका छन्।

युवा नेतृत्वले पारदर्शिता, नैतिकता र सहभागितालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। जब युवा नेतृत्व सकारात्मक सोच र नैतिक जिम्मेवारीसँग अघि बढ्छ, तब भ्रष्टाचार, अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र असमानताको प्रवृत्तिलाई कम गर्न सकिन्छ। यसले केवल नेतृत्वको क्षमता बढाउँदैन, तर अन्य युवालाई पनि प्रेरित गर्छ र राष्ट्रको सामाजिक संरचना मजबुत बनाउँछ।युवाको ऊर्जा र नेतृत्व क्षमता समाजको उन्नति र राष्ट्रिय विकासको मूल स्रोत हुन्। सकारात्मक सोचको सहारा लिएर युवा नेतृत्वले समस्या समाधान, नवप्रवर्तन, सामाजिक न्याय र समावेशीताको मार्ग स्पष्ट गर्न सक्छ। यही दृष्टिकोणले मात्र युवा शक्ति राष्ट्रको दिगो विकास र स्थायित्वमा परिणत हुन्छ। वर्तमान समाजमा युवा नेतृत्वको सक्रिय भूमिका, नवीन सोच र सकारात्मक दृष्टिकोणलाई प्रोत्साहन गर्नु अपरिहार्य छ, ताकि राष्ट्रले दीगो समृद्धि र सामाजिक सद्भाव प्राप्त गर्न सकोस्।

युवाहरूले आफ्नो नेतृत्व गुणलाई विकास गर्दै समाज, राजनीति र आर्थिक क्षेत्रमा अग्रसर हुनुपर्छ। प्रभावकारी नेतृत्वका लागि आवश्यक छ कि उनीहरूमा सहिष्णुता, सहकार्य, दूरदर्शिता र निर्णय क्षमता विकास होस्। युवाले आफ्नो उर्जालाई सही दिशा दिन सकेमा राष्ट्रको सामाजिक र आर्थिक उन्नतिमा ठूलो योगदान दिन सक्छ।

नेपालको विकासका लागि युवा नेतृत्व आवश्यक छ, जसले देशलाई आधुनिकता, समृद्धि र न्यायपूर्ण समाज तर्फ डोर्याउन सक्छ। यसका लागि युवालाई आवश्यक शिक्षादीक्षा, प्रशिक्षण र अवसर प्रदान गर्नुपर्छ। युवामा रहेको उर्जा र नेतृत्व क्षमताले मात्र देशका विभिन्न समस्या समाधान गर्न सकिन्छ र एक समृद्ध राष्ट्रको निर्माण सम्भव हुन्छ। युवाको सक्रिय सहभागिता र नेतृत्व विकासमा सबै पक्षले जोड दिन आवश्यक छ।

युवा राष्ट्र निर्माणका संवाहक हुन् र उनीहरूलाई सक्रिय रुपमा समावेश गर्नु अत्यावश्यक छ। नेपालमा राजनीतिक परिवर्तन र सामाजिक आन्दोलनमा युवाको महत्वपूर्ण भूमिका छ। संविधानले युवाको राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक अधिकार सुनिश्चित गर्दै उनीहरूको विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य र रोजगारीमा विशेष अवसर दिने व्यवस्था गरेको छ। युवामा अध्यात्मिक चेतना सहित सदाचार र नैतिकता विकास गराउनु जरुरी छ। राज्यले युवाको जीवनयापन र सामाजिक जिम्मेवारीमा मार्गदर्शन गर्दै युवाजागरण तथा अध्यात्मिक कार्यक्रम सञ्चालन गर्नु पर्छ। यसरी मात्र युवाको सम्पूर्ण क्षमता राष्ट्रनिर्माणमा योगदान पुर्याउन सक्छ।

विकास निर्माणको संवाहकका रुपमा रहेका युवामा सिर्जनशीलता, वैज्ञानिकता, जिम्मेवारीपूर्ण व्यवहार, उद्यमशीलता, नागरिक सोच र जवाफदेहिताको विकास गरी न्याय र नैतिकतामा आधारित स्वच्छ सामाजिक जीवनको विकास गर्न उनीहरूभित्र अन्तर्निहित क्षमताको विकास गर्नु जरूरी छ ।यसका लागि पनि युवालाई अध्यात्मिक चेतनाको विजारोपण गर्न आवश्यक छ । अध्यात्मले युवाहरुको व्यवहार एवं आचरणलाई सुधार गर्दै गलत संस्कारहरूमा परिवर्तन ल्याइ उसलाई असल मानवीयताको बोध गराउँछ । आध्यात्मिकताकै कुरा गर्दा योग र ध्यानको प्रसंग पनि जोडिएर आउने गर्छ । योग र ध्यानले युवाको विचारलाई श्रेष्ठ र व्यवस्थित तुल्याउँछ साथै यसले हाम्रो मनको एकाग्र शक्ति बढाउँछ । जसले गर्दा ईष्र्या, द्वेष, घृणा, क्रोध अथवा प्रतिशोधको भावनाले युवाको मनमा जरा गाड्न पाउँदैन । वास्तवमा मनुष्य जीवनमा आइपर्ने सबै किसिमका व्यावहारिक समस्याहरूको समाधान मानिसको मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तनबाट नै हुन सक्तछ र मनोभावनामा आधारभूत परिवर्तन ल्याउनु नै आध्यात्मिक ज्ञानको मुख्य उद्देश्य हो । आध्यात्मिक ज्ञानमा नै युवाको विचार, भावना अनि मनोकांक्षालाई सही दिशा दिने शक्ति अथवा क्षमता अन्तरनिहीत हुन्छ ।

आज विज्ञान र प्रविधिको उच्चतम विकास गरी भौतिकवादी दृष्टिकोण अपनाइरहेका विकसित मुलुकहरूमा पनि जुन किसिमको हिंसा, कलह र अशान्ति मडारिंदै गइरहेको छ र यसबाट सामाजिक मूल्य मान्यताहरूमा समेत क्रमिक रूपमा ह्रास आइरहेको छ त्यो आध्यात्म ज्ञानकै कमीको कारणले गर्दा हो । यसले विज्ञान प्रविधिले गरेको विकास र उपलब्धिलाई मानव हितमा यथोचित रूपले उपयोग गर्न नसकिएको यथार्थलाई नै उजागर गर्छ ।आध्यात्मिक युवा ब्यक्तित्वहरू आफ्नो धर्म, आफ्नो समूह, आफ्नै जातपातबाट धेरै माथि उठेर सम्पुर्ण मानव तथा प्राणी जगत संपूर्णलाई प्रेम र आदरभाव प्रकट गर्दछन् । युवामा भएको आध्यात्मिक चिन्तनले संपूर्ण मानवजगतलाई जोड्ने काम गर्दछ

युवा वर्ग आफैँ जाग्न सक्ने र ऊर्जावान् हुन सक्ने जमात हो । युवामा हुने जोस र बुढापाकामा हुने अनुभवलाई समातेर मात्र इतिहासबाट शिक्षा लिन सकिन्छ । त्यसैले अब युवा नेतृत्वदायी भूमिकामा अगाडि बढ्नुपर्ने अपरिहार्यता छ । युवालाई अगाडि बढ्न वा बढाउन आजैदेखि स्कुल तहबाटै अध्यात्मीक, नैतिक शिक्षा र चेतनाको व्यावहारिक ज्ञान र महत्व क्रमशः सिकाउँदै जानुपर्ने हुन्छ । युवा वर्गका लागि चौतर्फी आत्मजागरणका कार्यक्रम बनाएर कार्यान्वयनमा ल्याउनुपर्छ । अध्यात्मीक,नैतिक, सामाजिक, शैक्षिक, वैज्ञानिक आदि जागरणले जगतको ज्ञान दिन्छ र संसार चिनाउँछ । अब युवालाई आध्यात्मिक जागरणको खाँचो छ । आध्यात्मिक जागरणले जीवन र जगतलाई सँगसँगै लैजान्छ । जीवन जिउनुको सार बुझ्छ । युवा परिवर्तनका संवाहक हुन् । ऊ आध्यात्मिक हिसाबले पनि ऊर्जावान् हुनुपर्छ । आध्यात्मिक हिसाबले ऊर्जावान् युवामा अहिंसा, सत्यताको भाव हुन्छ । अध्ययनशील हुन्छ र उसमा अहंकार हुँदैन सेवाभाव, मधुरवाणी, लक्ष्यमा एकाकार हुनु उसका स्वभाव बन्छन् । क्षमाशीलताजस्ता गुणको विकास हुँदै जान्छ ।यसबाट युवामा सही नेतृत्वको विकास हुँदै जान्छ । युवा सधैं परिवर्तन र प्रगतिको मुख्य संवाहक मानिन्छन्। उनीहरूको जोश, उत्साह र नवीनताका लागि नै राष्ट्र निर्माणका लागि क्रान्तिकारी परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ। युवाहरू राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक परिवर्तनका आधार स्तम्भहरू हुन्। नेपालको इतिहासमा हेर्ने हो भने, हरेक महत्वपूर्ण राजनीतिक परिवर्तन र सामाजिक आन्दोलनमा युवाहरूको योगदान अतुलनीय रहिएकै छ। यी युवाहरूले नै नेपालको संविधानमा आफ्नो महत्वपूर्ण भूमिका निभाए र आजको संविधानमा समाविष्ट भएका हक अधिकारहरूको रक्षा र उपयोगका लागि संघर्ष गर्दै आएका छन्।

आजको युगमा युवाहरूलाई राष्ट्र निर्माणमा अग्रसर गराउनु अपरिहार्य आवश्यकता हो। नेपालको संविधानले युवाहरूको अधिकार र सहभागिता सुनिश्चित गर्दै, उनीहरूको सशक्तीकरण र विकासका लागि शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी लगायतका क्षेत्रमा विशेष अवसर प्रदान गरेको छ। यसले युवाहरूलाई राष्ट्रिय विकासका मुख्य अंगका रूपमा राखेको छ। यसका साथै, संविधानले युवाको व्यक्तित्व विकासमा योगदान पुर्याउने विभिन्न नीतिहरू तयार गरेको छ। यी नीतिहरूले राष्ट्रका विभिन्न विकासका पक्षहरूमा युवाको सक्रिय योगदानलाई सुनिश्चित गर्न चाहन्छन्।

युवालाई शिक्षा, संस्कार र आध्यात्मिक चेतनाको विकासमा ध्यान दिनु अत्यन्त आवश्यक छ। जीवनका विभिन्न पक्षहरूको बारेमा युवाहरूलाई मार्गदर्शन गर्नु र राष्ट्रको भविष्य निर्माणका लागि उनीहरूको क्षमता प्रकट गर्न आवश्यक छ। युवालाई आध्यात्मिक ज्ञानका माध्यमबाट सही मार्गमा अग्रसर गराउनका लागि आवश्यक तत्त्वहरू बुझ्न जरुरी छ। अध्यात्मिक शिक्षाले युवामा मानसिक शान्ति र शुद्धता ल्याउँछ जसले समाजमा नैतिक मूल्य र मान्यताहरूको संरक्षण गर्न मद्दत पुर्याउँछ। अहिले युवाहरुमा जति समस्याहरु देखिएका छन् ति सबै समस्याहरु युवाहरुलाई निष्ठा, सदाचार, नैतिक र अध्यात्मवोधको ज्ञान दिन नसक्नाले नै सिर्जना भएका हुन् । अध्यात्मले युवाहरुमा बढ्दै गएको निरासा , कुन्ठाहरु घटाउदै युवा जागरणको सिञ्चन गर्दे विकास र समृद्धिमा समाहित गराउँछ ।युवा र आध्यात्मिकता बीचको सम्बन्ध अत्यन्तै महत्वपूर्ण छ। आजको तेज गतिका विश्वमा, युवाहरू धेरैजसो भौतिक सुखसुविधा, प्रविधि र सामाजिक दबाबमा फसिरहेका हुन्छन्। यसले गर्दा उनीहरू मानसिक तनाव, असन्तोष र दिशाहीनता महसुस गर्न सक्छन्। यस्ता अवस्थामा आध्यात्मिकता युवाहरूलाई आन्तरिक शान्ति, सकारात्मक सोच र जीवनको गहिरो अर्थ बुझ्न सहयोग पुर्याउँछ। आध्यात्मिक अभ्यासले युवामा धैर्य, सहिष्णुता, मनोबल र आत्म-नियन्त्रण जस्ता गुणहरूको विकास गर्छ।

युवा अवस्था जीवनको ऊर्जा, जोश र सम्भावनाले भरिपूर्ण हुन्छ। तर यदि यो ऊर्जा गलत दिशामा प्रयोग भयो भने नकारात्मक प्रभाव पनि पार्न सक्छ। आध्यात्मिकताले युवालाई जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्ने साहस र विवेक दिन्छ। यसले उनीहरूलाई केवल भौतिक लक्ष्य भन्दा माथि उठेर मानवता, सद्भावना र सेवा भावना विकास गर्न प्रेरित गर्छ।युवा–आध्यात्मिकताको समन्वयले स्वस्थ समाजको निर्माणमा योगदान दिन सक्छ। यसले युवालाई आफ्नो अस्तित्वको वास्तविकता बुझ्न, सकारात्मक विचारधारा अपनाउन र जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउन सक्षम बनाउँछ। यसैले आजको युवा वर्गलाई आध्यात्मिक शिक्षा र अभ्यासको आवश्यकता अत्यधिक छ।

अध्यात्मिक चेतना र योग अभ्यासको अभ्यासले युवामा आन्तरिक शक्ति र उर्जा बृद्धि गर्दछ। यसले उनको जीवनका लक्ष्य स्पष्ट बनाउछ र जीवनको वास्तविक अर्थ बुझ्न मद्दत गर्दछ। ध्यान र योगका माध्यमबाट मानसिक शान्ति र मानसिक विकास प्राप्त गर्न सकिन्छ। यी विधिहरूले युवामा सही आस्थाका साथै चरित्र निर्माणमा सहयोग पुर्याउँछन्। ध्यानको अभ्यासले तनावलाई कम गर्दै, युवामा सहिष्णुता, क्षमा, सत्य र अहिंसा जस्ता गुणहरूको विकास गर्दछ ।अध्यात्मिक शिक्षा युवामा नैतिकता र सदाचारको चेतनालाई बल पुर्याउँछ। समाजमा फैलिएका असामाजिक व्यवहार र हिंसाको रोकथाममा पनि अध्यात्मिक शिक्षा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। युवाहरूले अध्यात्मका शिक्षाहरूलाई आत्मसात गरेपछि, उनीहरू जीवनका विभिन्न समस्याहरूलाई सकारात्मक दृष्टिकोणबाट समाधान गर्न सक्षम हुन्छन्। यसरी, आध्यात्मिक ज्ञानले युवामा जिम्मेवारी, दायित्व, र सत्यको खोजीका साथ समाजको हितमा काम गर्ने प्रेरणा दिन्छ।

आजको सामाजिक परिवेशमा युवाहरू अनेकौं मानसिक चुनौती र संवेगात्मक विकारको सामना गरिरहेका छन्। शिक्षा, परिवार र समाजमा व्याप्त प्रतिस्पर्धा, भविष्यप्रति अनिश्चितता, सामाजिक अपेक्षा र आर्थिक दबाबले उनीहरूमा निराशा, तनाव र आत्मसमीक्षाको कमी उत्पन्न गरेको छ। यसका परिणामस्वरूप आत्महत्याका घटनाहरू, डिप्रेशन, असामाजिक प्रवृत्ति र मनोवैज्ञानिक अस्थिरता बढ्दो क्रममा छन्।

यो अवस्था केवल मानसिक स्वास्थ्यको मात्र समस्या होइन, सामाजिक र नैतिक शिक्षाको अभावसँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित छ। आध्यात्मिक शिक्षा र नैतिक मूल्यहरूले युवाको जीवनमा स्थिरता, धैर्यता, सकारात्मक सोच र सहिष्णुता स्थापना गर्न मद्दत गर्छ। जब युवामा सत्य, धर्म, करुणा, सहिष्णुता र आत्म–नियन्त्रणजस्ता गुण विकसित हुन्छन्, तब उनीहरू आफ्नो व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाजमा पनि योगदान पुर्याउन सक्षम हुन्छन्।त्यसैले युवामा मानसिक र सामाजिक स्वास्थ्य कायम राख्न आध्यात्मिक शिक्षा अपरिहार्य छ। विद्यालय, परिवार र समाजले संयुक्त प्रयास गरेर युवालाई मूल्य–आधारित शिक्षाको माध्यमबाट मार्गदर्शन गर्नुपर्छ। यसले केवल व्यक्तिगत जीवनमा मात्र स्थिरता ल्याउँदैन, समाजमा नैतिकता, सहिष्णुता र सामाजिक सद्भावको वातावरण पनि सिर्जना गर्दछ। युवामा आध्यात्मिक चेतना र नैतिक शिक्षा विकसित गर्दा उनीहरू असामाजिक प्रवृत्तिबाट बच्छन् र देशको भविष्य उज्जवल बनाउँछन्।

विकसित राष्ट्रहरूमा विज्ञान र प्रविधिको उच्चतम विकास भए तापनि, त्यहाँ सामाजिक असन्तोष र अशान्ति बढ्दो छ। यसको मुख्य कारण आध्यात्मिक शिक्षाको अभाव हो। यदि यी राष्ट्रहरूमा आध्यात्मिक ज्ञानको बृद्धि भएको भए, त्यहाँ हिंसा, कलह र अशान्ति घट्न सक्छ। यसले देखाउँछ कि विज्ञान र प्रविधिको विकाससँगै आध्यात्मिक विकासको पनि समान महत्व छ। जब युवाहरू आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट समाजमा योगदान दिन्छन्, तब समाजलाई शान्ति र समृद्धि प्राप्त हुन्छ।अध्यात्मिक शिक्षा युवालाई न केवल समाजको लाभमा समर्पित बनाउँछ, बरु उनीहरूलाई व्यक्तिगत विकास र मानसिक शान्तिमा पनि मद्दत गर्दछ। जब एक युवा आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट अघि बढ्छ, तब उसमा अहंकार, ईष्र्या र द्वेषको स्थानमा शान्ति, सहिष्णुता र प्रेमको भावना व्याप्त हुन्छ। त्यसैले, युवाहरूलाई आध्यात्मिक शिक्षा दिनु आजको समाजको आवश्यकता हो।

अध्यात्मिक शिक्षाले युवामा विनम्रता र संस्कारको विकास गर्दछ । यसले उनीहरूलाई जीवनका प्रत्येक पक्षमा कर्तव्यपालन गर्न र साँचो नेताको रूपमा अघि बढ्न प्रोत्साहित गर्दछ। जब युवामा सत्यता, ईमानदारी र सेवा भावको विकास हुन्छ, तब समाजमा नैतिकताको उन्नति हुन्छ र राष्ट्र निर्माणका लागि सबैले मिलेर काम गर्न सक्छन्। यसले युवाहरूलाई बाह्य संसारका चिजहरू भन्दा बढी आन्तरिक शान्ति र सुखको महत्त्व बुझाउँछ। हामीसँग रहेका धार्मिक ग्रन्थहरू र परम्परागत सांस्कृतिक शिक्षाहरूले युवाहरूलाई समग्र विकासको दिशा दिन्छ। आजको युगमा, जहाँ विज्ञान र प्रविधिका कारण मानिसहरू भौतिकतामा लिप्त भएका छन्, त्यहाँ आध्यात्मिक शिक्षाको आवश्यकता अझै प्रगाढ रूपमा महसुस भइरहेको छ। यसले युवाहरूसँग जीवनका सही उद्देश्यहरूको बारेमा बहस गर्न र उनीहरूलाई आफूले निर्वाह गर्ने जिम्मेवारीहरूको सम्यक् ज्ञान दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ।

अन्ततः, आध्यात्मिक ज्ञानले युवाहरूलाई न केवल समाजको चासो र फाइदाका लागि काम गर्न प्रेरित गर्दछ, बरु यसले उनीहरूको आत्मविकास र मानसिक शान्तिका लागि पनि अत्यन्त आवश्यक छ। आजका युवाहरूलाई अधिक सचेत र जिम्मेवार नागरिक बनाउने कार्यमा आध्यात्मिक शिक्षाको प्रयोग अनिवार्य छ। यसैले, युवालाई आध्यात्मिक र नैतिक दृष्टिकोणबाट शिक्षित गर्ने काम अत्यन्त आवश्यक छ, जसले उनीहरूको व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउनेछ । (उप्रेती अध्यात्म, प्रशासन र  व्यवस्थापनमा कलम चलाउछन् )