आन्तरिक मार्गदर्शनमा इच्छाशक्ति र आत्मसंयम 

 आन्तरिक मार्गदर्शनमा इच्छाशक्ति र आत्मसंयम 

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

आजको विश्व तीव्र गतिमा बदलिरहेको छ। प्रविधि, सामाजिक संजाल र आधुनिक जीवनशैलीले युवापुस्तालाई विभिन्न अवसरहरू जस्तै उपलब्ध गराएको छ, त्यस्तै चुनौतीहरू पनि थपेको छ। यस परिवेशमा इच्छाशक्ति र आत्मसंयम युवाको आन्तरिक मार्गदर्शन बन्ने महत्वपूर्ण साधन हुन्। इच्छाशक्ति भनेको लक्ष्यप्रति दृढ रहने क्षमता हो, जसले बाधा र असफलता सामना गर्न सघाउँछ। आत्मसंयम भनेको भाव, क्रिया र व्यवहारमा नियन्त्रण राख्ने क्षमता हो, जसले मानिसलाई मानसिक शान्ति र सामाजिक जिम्मेवारीमा सक्षम बनाउँछ।

इच्छाशक्ति जीवनको प्रत्येक क्षेत्रसँग सम्बन्धित छ। अध्ययन, खेलकुद, सामाजिक सेवा वा पेशागत जीवन—जहाँ आवश्यकता हुन्छ, इच्छाशक्तिले नै मानिसलाई प्रेरित गर्छ। एक जना विद्यार्थीलाई विचार गर्नुहोस्। उसले परीक्षामा राम्रो अंक ल्याउने लक्ष्य राख्यो। प्रारम्भमा आलस्य, विचलन र विभिन्न आकर्षणहरूले उसलाई विचलित गर्छन्। तर यदि उसमा इच्छाशक्ति बलियो छ भने, उसले ध्यान केन्द्रित गरी लगातार प्रयास जारी राख्छ र अन्ततः सफल हुन्छ। यही उदाहरणले देखाउँछ कि इच्छाशक्तिको बिना लक्ष्य प्राप्ति असम्भव छ।

आधुनिक युवामा इच्छाशक्तिको कमी धेरै कारणले देखा पर्छ—सामाजिक संजालमा समय व्यर्थ खर्च, छिटो सफलता खोज्ने मानसिकता, अभाव र असुरक्षा। जब युवाले आफूलाई सधैं अन्यको तुलनामा हेर्छन्, तब उनीहरूमा असन्तोष, ईर्ष्या र निराशा जन्मन्छ। यसले उनीहरूको इच्छाशक्तिलाई कमजोर पार्छ। त्यसैले इच्छाशक्ति विकास गर्नु भनेको आन्तरिक स्थिरता र उद्देश्यप्रतिको दृढतामा आधारित जीवन बनाउनु हो।

इच्छाशक्तिको प्रभाव तब मात्र टिकाउ हुन्छ जब आत्मसंयमसँग जोडिन्छ। आत्मसंयम भन्नाले आफ्ना क्रोध, लोभ, मोह, तृष्णा र ईर्ष्यामा नियन्त्रण राख्नु हो। एक युवा जति उत्साही र प्रतिभाशाली भए पनि यदि उसले भावनात्मक नियन्त्रण गर्न सक्दैन भने सफलता स्थायी हुँदैन। उदाहरणका लागि, कुनै खेलाडीले उत्कृष्ट प्रदर्शन गरे पनि आक्रामक व्यवहार वा आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोणले उसको करियरमा अवरोध ल्याउन सक्छ।

आत्मसंयमले मानिसलाई केवल बाह्य सफलतामा मात्र केन्द्रित हुँदैन, बरु आन्तरिक विकासमा पनि सहयोग गर्छ। यसले निर्णय क्षमतामा सुधार ल्याउँछ, मानसिक तनाव कम गर्छ, र समाजसँग सहमतिपूर्ण व्यवहार गर्न सक्षम बनाउँछ। जब युवाले आत्मसंयम अपनाउँछन्, तब उनीहरूले आफ्नो ऊर्जा सकारात्मक दिशामा लगानी गर्न सक्छन्।इच्छाशक्ति र आत्मसंयम एकअर्काको पूरक हुन्। इच्छाशक्ति लक्ष्य निर्धारण गर्छ, र आत्मसंयम त्यो लक्ष्यतर्फ निरन्तर उन्मुख राख्छ। उदाहरणका लागि, यदि एक युवा समाजसेवामा सक्रिय हुन चाहन्छ, इच्छाशक्ति उसलाई कार्यमा लगाउँछ भने, आत्मसंयमले बाधा र सामाजिक विरोधका बाबजुद निरन्तरता कायम राख्न मद्दत गर्छ। यसको अर्थ, इच्छाशक्ति र आत्मसंयम नहुँदा जीवन दिशाहीन र अस्थिर हुन्छ।

आधुनिक युवालाई डिजिटल प्रविधि र सामाजिक संजालले अत्यधिक आकर्षण दिएको छ। यी माध्यमहरूले सहज पहुँच, तत्काल परिणाम र मनोरञ्जन प्रदान गर्छन्, जसले युवाको धैर्य र इच्छाशक्तिलाई कमजोर पार्न सक्छ। यहाँ आत्मसंयमले मात्र काम गर्छ। युवा आफ्नो समय, ऊर्जा र स्रोतलाई लक्ष्यअनुकूल नियन्त्रित गर्न सक्दछ भने मात्र स्थायी सफलता सम्भव हुन्छ।

इच्छाशक्ति र आत्मसंयमले केवल बाह्य सफलता मात्र होइन, मानसिक स्वास्थ्य र आन्तरिक शान्ति पनि सुनिश्चित गर्छ। आजका युवामा मानसिक तनाव, चिन्ता, र डिप्रेशन बढ्दो छ। सामाजिक अपेक्षा, व्यक्तिगत लक्ष्य र प्रतिस्पर्धाले उनीहरूलाई मानसिक दबाबमा राख्दछ। इच्छाशक्ति र आत्मसंयमले युवा आफ्ना भावनालाई नियन्त्रण गर्ने, असफलताप्रति सकारात्मक दृष्टिकोण राख्ने र तनाव व्यवस्थापन गर्ने क्षमता प्रदान गर्छ।

ध्यान, योग र आत्मचिन्तन अभ्यासहरूले इच्छाशक्ति र आत्मसंयम दुवै बलियो बनाउँछन्। नियमित ध्यानले मानसिक स्पष्टता बढाउँछ, भावनात्मक स्थिरता ल्याउँछ र निर्णय क्षमतामा सुधार ल्याउँछ। यसरी मानसिक स्वास्थ्य र आन्तरिक शान्ति सुनिश्चित हुन्छ।

जेन–जी पुस्तालाई केवल व्यक्तिगत सफलता हासिल गर्नु मात्र होइन, समाजका लागि जिम्मेवारी पुरा गर्नु पनि आवश्यक छ। इच्छाशक्ति र आत्मसंयमले युवालाई सामाजिक जिम्मेवारीको संवेदनशील बनाउँछ। उदाहरणका लागि, कुनै युवा पर्यावरण संरक्षणमा सक्रिय हुनुको कारण केवल पुरस्कार होइन, समाज र भविष्यप्रति जिम्मेवारी हो। आत्मसंयमले उनलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजहितमा योगदान गर्न प्रेरित गर्छ।आजको  पुस्ता प्रविधि र सामाजिक सञ्जालमा डुबेको छ, जहाँ अनुहार, शरीर र ‘पहिलो छाप’को मोहले मानसिक स्वास्थ्य र आत्मसम्मानमा असर गरिरहेको छ। तर जेन जी पुस्ताले केवल बाह्य सौन्दर्यको मोहमा अल्झिनु हुँदैन। तपाईंहरूको जिम्मेवारी छ — इच्छाशक्ति र आत्मिक शान्तिको माध्यमबाट आफ्नो मन, विचार र भावना नियन्त्रण गर्न सिक्ने, र यसरी मात्रै तपाईं सच्चा आत्मनिर्माण र सामाजिक प्रभाव कायम गर्न सक्नुहुन्छ।

जीवनको वास्तविक मूल्य बाहिरी छवि वा लोकप्रियतामा होइन, भित्री शक्ति, विवेक र नैतिक निर्णयमा निहित हुन्छ। इच्छाशक्ति तपाईंलाई प्रलोभन, आलोचना र तुलना जस्ता बाधाहरूबाट जोगाउँछ। आत्मिक शान्ति तपाईंलाई मानसिक स्थिरता, स्पष्ट निर्णय र सन्तोष दिन्छ। जब यी दुई शक्ति मिल्छन्, तब मात्र जेन जी पुस्ताले समाजमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ।

आत्मिक शान्ति  मन, शरीर र आत्माबीचको सन्तुलन हो। यो बाहिरी वातावरणमा होइन, भित्रको स्थायीत्व र सन्तुष्टिमा पाइन्छ। जब मानिसको मन अशान्त हुन्छ, तब ऊ कति सफल वा धनी भए पनि जीवन अपूर्ण लाग्छ। शान्ति बिना सफलता स्वादहीन हुन्छ। ध्यान, योग, आत्मचिन्तन र सकारात्मक सोच आत्मिक शान्तिको प्राप्तिका महत्वपूर्ण उपाय हुन्।

जब इच्छाशक्ति र आत्मिक शान्ति एकसाथ विकसित हुन्छन्, तब मानिस सशक्त, सन्तुलित र सच्चा अर्थमा सफल बन्न सक्छ। इच्छाशक्तिले मार्ग देखाउँछ भने आत्मिक शान्तिले त्यो मार्गमा सन्तुलन कायम गर्न सहयोग गर्छ। आत्मविकासको यो दुईमुखी यात्रा—एकतर्फ इच्छा र अर्कोतर्फ शान्ति—मानव जीवनलाई पूर्णता, उद्देश्य र सन्तोषतर्फ डोर्याउने मूल शक्ति हो।आत्मविकास कुनै बाह्य साधनद्वारा प्राप्त हुने प्रक्रिया होइन, यो आन्तरिक रूपान्तरणको यात्रा हो, जसको मूल केन्द्र मानव मन, इच्छाशक्ति र शान्तिमा हुन्छ। मानव मन चञ्चल र परिवर्तनशील प्रकृतिको हुन्छ। यदि मनलाई सही दिशामा प्रशिक्षित गरियो भने, यसले महान उपलब्धि र आत्मसम्बोधनको मार्ग देखाउन सक्छ। तर यसको लागि आवश्यक छ इच्छाशक्तिको बलियो साथ। इच्छाशक्ति  मनको नियन्त्रण गर्ने आन्तरिक शक्ति हो, जसले लक्ष्यप्रति अडिग रहन, प्रलोभनहरूलाई जित्न र अनुशासन कायम गर्न सहयोग गर्छ। आत्मविकासको बाटोमा निरन्तर अभ्यास, धैर्य र समर्पण आवश्यक पर्छ, र यी सबै इच्छाशक्तिबाट नै सम्भव हुन्छन्।

शान्ति  आत्मविकासको अन्तिम गन्तव्य हो। बाहिरी सफलता हुँदा-हुँदै पनि यदि भित्र शान्ति छैन भने जीवन अधुरो रहन्छ। ध्यान, आत्मनिरीक्षण र सकारात्मक चिन्तनले मनलाई स्थिर राख्न मद्दत गर्छ, जसले आत्मिक शान्ति जन्माउँछ।, मानव मनलाई बुझेर, इच्छाशक्तिको माध्यमबाट मार्गदर्शन गर्दै र अन्ततः शान्तिको खोजी गर्दै अगाडि बढ्नु नै साँचो आत्मविकासको मार्ग हो। जब व्यक्ति भित्रबाट सशक्त र शान्त हुन्छ, तब मात्र ऊ बाह्य जीवनमा पनि सन्तुलन र सफलता प्राप्त गर्न सक्षम हुन्छ।

मानव मन चञ्चल र अस्थिर हुन्छ, जसका कारण उसका विचार र भावना विचलित हुन्छन्। जबसम्म मानिसले आफ्नो मनलाई नियन्त्रणमा लिन्न सक्छ, तबसम्म उसले आफ्नो लक्ष्य प्राप्त गर्न सक्दैन। मुख्य कारण इच्छाहरू हुन्, जसले विचार र भावनालाई प्रभावित गरि मनलाई स्थिर हुन दिँदैन। त्यसैले, व्यक्तिले पहिले आफ्नी इच्छालाई नियन्त्रणमा लिनका लागि उपायहरू खोज्नु आवश्यक छ।

मनको चञ्चलता मानिसको स्वभाविक गुण हो, जुन इच्छाले उत्पन्न हुन्छ। इच्छा र चञ्चल मनलाई स्थिर राख्न शारीरिक व्यायाम, योग, ध्यान र सकारात्मक सोचको मद्दत आवश्यक छ। स्वामी विवेकानन्दका अनुसार, दिमागलाई नियन्त्रणमा राख्न आत्मजागरूकता र एकाग्रतामा ध्यान दिनु महत्त्वपूर्ण छ। गीता अनुसार, इच्छाहरूले अवगुण उत्पन्न गर्छ, जसले चेतनालाई अशान्त पार्दछ। यी अवगुणलाई हटाउन ध्यान र आत्म-नियन्त्रणको अभ्यास गर्नु आवश्यक छ। जीवनको उद्देश्य केवल भौतिक भोगमात्र नभई आध्यात्मिक उन्नति र कल्याण प्राप्त गर्नु हो।आध्यात्मिक जीवनलाई नष्ट हुनबाट बचाउने एकमात्र उपाय ध्यान हो, यो लक्ष्य र लक्षितको समन्वित स्वरूप हो, आत्मालाई परमात्मासँग पुनर्मिलन गराउने क्रिया हो । जबसम्म यस भौतिक शरीरको अस्तित्व रहन्छ तबसम्म मनुष्यको पदार्थसँगको सम्बन्ध रहिरहन्छ । परन्तु उसले इन्द्रियहरूको तृप्तिका लागि मात्र सोच्नु हुँदैन । यदि मनले कुनै इन्द्यियका विषयमा, कुनै व्यक्ति, वस्तु, घटना, परिस्थितिका बारेमा चिन्तन गर्न थाल्यो भने तुरुन्त ती विषयहरूबाट मनलाई हटाएर आराध्य देव परमेश्वरमा लगाई हाल्नु पर्छ । बाहिरका दृश्यलाई आखाँ झिमिक्क गरेर जसरी हटाउन सकिन्छ त्यसरी नै मनभित्रका संकल्प विकल्पलाई पनि हटाउन सकिन्छ ।

हामी सकारात्मक सोच्छौ भने हामी सकारात्मक बन्छौ, तर यदि हामी नकारात्मक सोच्छौ भने हामी त्यही बन्छौ ।दैनिक जीवनमा आफ्नो विचारप्रति मात्र सकारात्मक रहियो भने जीवनमा अकल्पनीय परिवर्तनहरू देखिनेछन्।अशान्त मनलाई शान्त पार्न मुस्किल त छैन तर यसका लागि केहि उपायहरुको भने सहि तरिकाले अपनाउनुपर्छ। जबसम्म मानिसले आफ्नो मनलाई शान्त गर्न सिक्दैन तबसम्म उसले जीवनमा अरू केही पनि कुरा राम्रोसँग सिक्न सक्दैन। अस्थिर र चन्चल दिमागका कारण धेरै पटक हामी ठूला निर्णय लिन सक्दैनौं र सानो कुरामा गल्ती गर्छौं। यी गल्तीहरूबाट बच्न र  मनलाई शान्त पार्न केहि उपायहरु निकै नै लाभदायक हुन सक्छन्। आफ्नो मनलाई शान्त पार्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय हो योगा गर्नु । योगा गर्नाले मन र दिमाग दुवै शान्त हुन्छ। योगको मुख्य फाइदा दिमागलाई शान्तपार्नु हो। योगको सहायताले थोरै समयमा मनलाई शान्त बनाउन सकिन्छ । केही प्रकारका योगहरु पनि छन्, जसको सहायताले मनलाई लामो समयसम्म शान्त राख्न सकिन्छ। कुनै दृश्यमा ध्यान केन्द्रित गर्दा मन शान्त हुन्छ। यो उपाय अलि ध्यान जस्तो लागे पनि यो ध्यानभन्दा फरक छ। कुनै पनि शब्द वा विचारहरू सोच्नुको सट्टा मनलाई शान्त र खुसी दिने दृश्यमा ध्यान केन्द्रित गर्दा फाइदा हुन्छ।

मानव मन स्वभावतः चञ्चल हुन्छ र प्रायः आफ्नै संसारमा रमाउँछ। मनलाई चेतन र अवचेतन दुई भागमा विभाजन गरिन्छ, जहाँ अवचेतन मनले कहिलेकाहीँ नचाहँदा पनि भावनाहरू प्रकट गराउँछ। धेरैजसो अवस्थामा मानिसले मनमा जे हुन्छ त्यो बाहिर देखाउँदैनन्। प्रेम, घृणा, विचार आदि सबै मनबाटै उत्पन्न हुन्छन्। मन नियन्त्रण गर्ने कुनै यन्त्र छैन, त्यसको नियन्त्रण व्यक्ति स्वयंले नै गर्नुपर्छ।

गौतम बुद्धले सुखदुःखको मूल कारण मन भएकोले त्यसलाई शत्रु नबनाउन सल्लाह दिनुभएको छ। मन शान्त राख्न गहिरो सास लिने अभ्यास उपयोगी उपाय हो, जसले मानसिक सन्तुलन र खुशी ल्याउँछ। श्वासप्रश्वासमा ध्यान केन्द्रित गर्दा सकारात्मक रसायनहरू उत्सर्जन हुन्छन्, जसले शान्ति ल्याउँछ।भगवद्गीता अनुसार मनको अशान्ति र पतनका मूल कारण काम, क्रोध, मोह र लोभ हुन्। यी सबै मनसँग सम्बन्धित भावनात्मक अवस्थाहरूले मानिसलाई आत्मज्ञान र आन्तरिक शान्तिबाट टाढा पुर्याउँछन्। यसैले मनको सही मार्गदर्शन र नियन्त्रण आत्मविकास र जीवन सन्तुलनको लागि अत्यावश्यक छ।

मन एक चञ्चल, अस्थिर र प्रभावशाली तत्व हो। जब मन स्थिर हुँदैन, तब मानिसका विचार, भावना र कार्यहरू असंतुलित हुन्छन्, जसले निर्णयमा गल्ती र संकटको सामना गर्न कठिनाइ ल्याउँछ। भगवद्गीतामा श्री कृष्णले स्पष्ट गर्नुभएको छ कि काम, क्रोध, मोह र लोभले जीवनलाई अशान्त बनाउँछन् र अन्ततः पतनको कारण बन्न सक्छ। यसको समाधान बाह्य साधनबाट होइन, आफैंभित्रको यात्रा र आत्म-संयमबाट मात्र सम्भव छ।

मनलाई नियन्त्रण गर्न हामीले ध्यान, योग, प्राणायाम र आत्मनिरीक्षणको अभ्यास गर्नुपर्छ। जब हामी आफ्नो मनलाई बाह्य प्रभावबाट मुक्त गर्छौं, तब मात्र विचार र भावना नियन्त्रणमा आउँछन्। बाह्य साधनहरू जस्तो ज्योतिष, मन्दिर वा मनोरञ्जनले अस्थायी शान्ति दिन सक्छन्, तर वास्तविक स्थिरता र मानसिक सन्तुलन केवल मनको नियन्त्रण र आत्म-जागरूकताबाट प्राप्त हुन्छ।

आजको  पुस्ताले प्रविधि र सामाजिक सञ्जालको प्रभावमा आफ्नो मानसिक स्वास्थ्य र आत्मसम्मानलाई जोखिममा पार्न सक्ने वातावरणमा जन्मेको छ। तर तपाईंहरूको वास्तविक शक्ति केवल बाह्य प्रदर्शनमा होइन। इच्छाशक्ति, आत्मिक शान्ति र नैतिक विवेकको अभ्यासले मात्र जेन जी पुस्तालाई सामाजिक परिवर्तनका प्रेरक र सकारात्मक उदाहरण बनाउँछ।

आफ्नो मन स्थिर राख्नु जीवनको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। इच्छाशक्ति र आत्मिक शान्ति अभ्यास गर्दा मात्र उनीहरू सशक्त, सृजनात्मक र जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छन्। जब जेन जी पुस्ता यस मार्गमा अग्रसर हुन्छ, तब मात्र व्यक्तिगत जीवन, समाज र राष्ट्र स्तरमा दीर्घकालीन सकारात्मक रूपान्तरण सम्भव हुन्छ।मनको नियन्त्रण, आन्तरिक स्थिरता र सामाजिक जिम्मेवारी — यी तीन तत्व जेन जी पुस्तालाई मात्र सच्चा नेतृत्व र सामाजिक प्रभाव दिन सक्छन्। यसको अभ्यासले नै भविष्यको समाजलाई विवेकपूर्ण, सृजनात्मक र सकारात्मक मार्गमा डोर्याउँछ।

इच्छाशक्ति र आत्मसंयम आधुनिक युवाको आन्तरिक मार्गदर्शनका महत्वपूर्ण आधार हुन्। यी दुई गुणले केवल व्यक्तिगत सफलता सुनिश्चित गर्दैनन्, बरु मानसिक शान्ति, सामाजिक जिम्मेवारी र नेतृत्व क्षमतामा पनि बल थप्छन्। जेन–जी पुस्ताले यी गुणलाई आत्मसात गरेमा उनीहरू जीवनमा स्थायी सफलता, संतोष र सामाजिक योगदान सुनिश्चित गर्न सक्षम हुनेछन्। इच्छाशक्ति र आत्मसंयमको अभ्यासले मात्र युवा आफ्नो उद्देश्यमा केन्द्रित रहन सक्छन्, चुनौती सामना गर्न सक्छन् र भविष्यका जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छन्।इच्छाशक्ति र आत्मसंयमको विकास युवाको व्यक्तित्व, आन्तरिक शान्ति र समाज सुधारको लागि अपरिहार्य छ। जब युवा यी गुणमा प्रवीण हुन्छन्, तब उनीहरूले केवल आफ्नै जीवनमा सफलता पाउँदैनन्, बरु समाज र राष्ट्रको प्रगतिको मार्ग पनि उज्यालो बनाउँछन्।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङमा कार्यरत छन्)