प्रकृतिसँग मेलमिलापः जलवायु परिवर्तनको साझा भविष्य

प्रकृतिसँग मेलमिलापः जलवायु परिवर्तनको साझा भविष्य

तोमनाथ उप्रेती

मानव सभ्यताको इतिहास प्रकृतिसँगको अन्तर्सम्बन्धको कथा हो। तर औद्योगिकीकरण, अविवेकपूर्ण उपभोग र प्राकृतिक स्रोतहरूको अन्धाधुन्ध दोहनले यो सम्बन्ध संकटमा परेको छ। जलवायु परिवर्तन वर्तमानको कठोर यथार्थ बनेको छ। तापक्रम वृद्धि, अनियमित वर्षा, हिमनदी पग्लिनु, बाढी, खडेरी र जैविक विविधताको क्षयजस्ता प्रभावहरूले मानव जीवन, अर्थतन्त्र र सामाजिक संरचनालाई प्रत्यक्ष असर गरिरहेका छन्।

जलवायु संकट मानव–प्रकृति सम्बन्धको असन्तुलनको परिणाम हो। प्रकृतिलाई उपयोगको वस्तु ठान्ने दृष्टिकोणले पारिस्थितिक सीमालाई अतिक्रमण गरेको छ। यसले विशेष गरी विकासोन्मुख तथा हिमाली मुलुकहरूलाई बढी जोखिममा पारेको छ, जहाँ न्यून योगदान हुँदाहुँदै पनि प्रभाव अत्यधिक छ।

यस्तो सन्दर्भमा “प्रकृतिसँग मेलमिलाप” साझा भविष्यको अपरिहार्य दर्शन हो। यसले विकास र संरक्षणबीच सन्तुलन, मानव आवश्यकता र प्रकृतिको सहनशीलताबीच समन्वय, तथा वर्तमान र भावी पुस्ताबीच नैतिक उत्तरदायित्वको बोध गराउँछ। जलवायु परिवर्तनको सामना गर्न सामूहिक चेतना, सहकार्य र प्रकृतिमैत्री नीतिको आवश्यकता आजको प्रमुख चुनौती र अवसर दुवै बनेको छ।

हिमालय पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनको सम्पूर्ण ग्रहको पारिस्थितिक प्रणालीसँग जोडिएको संवेदनशील धड्कन हो। ‘तेस्रो ध्रुव’का रूपमा चिनिने हिमालय–हिन्दुकुश क्षेत्र ध्रुवीय क्षेत्रपछिको सबैभन्दा ठूलो हिम–हिउँ भण्डार हो, जसले एसियाको जलवायु, मौसमी प्रणाली र जलचक्रलाई सन्तुलनमा राख्ने महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दछ। यही क्षेत्रले दक्षिण एसियाको मनसुनलाई दिशा दिन्छ, तापक्रम नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउँछ र विशाल भूभागको जल आपूर्ति सुनिश्चित गर्छ। त्यसैले हिमालयको अवस्था केवल पहाडको विषय होइन, यो एसियाली सभ्यता र विश्वव्यापी जलवायु स्थायित्वसँग गाँसिएको प्रश्न हो।

हिमालय–हिन्दुकुश क्षेत्रबाट उत्पन्न हुने कोशी, गण्डकी, कर्णाली, सिन्धु, गङ्गा र ब्रह्मपुत्रजस्ता नदी प्रणालीहरू दुई अर्बभन्दा बढी मानिसको जीवनरेखा हुन्। यी नदीहरूले कृषि उत्पादन सम्भव बनाएका छन्। जलविद्युत् विकासको आधार दिएका छन्। जैविक विविधतालाई संरक्षण गरेका छन् र हजारौँ वर्षदेखि मानव सभ्यताको विकासलाई गति दिएका छन्। तर यी नदीहरू हिमनदी र हिमपातमा निर्भर छन् र जब हिमनदी असन्तुलित हुन्छन्, तब सम्पूर्ण नदी प्रणाली जोखिममा पर्छ।

वैश्विक तापक्रम वृद्धिसँगै हिमालयका हिमनदीहरू तीव्र गतिमा पग्लिनु दीर्घकालीन जल असुरक्षाको संकेत हो। सुरुमा हिम पग्लिँदा नदीमा पानीको मात्रा बढेर बाढी र हिमताल विस्फोटको जोखिम बढ्छ; तर दीर्घकालमा हिमनदी सुक्दै जाँदा नदी प्रवाह घट्छ, जसले कृषि, खानेपानी र ऊर्जा उत्पादनमा गम्भीर संकट निम्त्याउँछ। यसरी जलवायु परिवर्तनले छोटो र लामो दुवै अवधिमा अस्थिरता सिर्जना गरिरहेको छ।

हिमालयमा बढ्दै गएको असामान्य वर्षा, अनियमित मनसुन, बाढी, पहिरो र लामो खडेरीजस्ता घटनाहरूले यो क्षेत्र जलवायु संकटको अग्रपंक्तिमा पुगेको पुष्टि गर्छन्। कमजोर भू–संरचना, तीव्र भूक्षय र अव्यवस्थित विकासले जोखिमलाई अझै बढाएको छ। यो संकट पहाडी भूभागमै सीमित छैन; यसको असर समथर भूभागको खाद्य सुरक्षामा, तटीय क्षेत्रमा बाढी जोखिममा र विश्वव्यापी जलचक्रको सन्तुलनमा समेत प्रत्यक्ष देखिन थालेको छ।

हिमालयको सास गह्रौँ हुँदै जाँदा पृथ्वीको धड्कन पनि असन्तुलित बन्दै गएको छ। त्यसैले हिमालयको संरक्षण साझा वैश्विक उत्तरदायित्व हो। जलवायु न्याय, वैज्ञानिक सहकार्य र दीर्घकालीन अनुकूलन रणनीति बिना हिमालयको संकट समाधान हुन सक्दैन। हिमालय जोगाउनु भनेको नदी जोगाउनु हो, नदी जोगाउनु भनेको सभ्यता जोगाउनु हो र अन्ततः पृथ्वीको जलवायु सन्तुलन सुरक्षित गर्नु हो।

हिमालयको जलवायु संकटले सामाजिक र राजनीतिक संरचनालाई पनि चुनौती दिएको छ । जलस्रोतको असमान वितरण, जल–ऊर्जा–खाद्य सुरक्षा, सीमा पार गर्ने नदीहरूको व्यवस्थापन, जलवायु आप्रवासन र भूराजनीतिक तनावहरू यसै संकटसँग गाँसिएका छन् । विशेषतः नेपालजस्ता न्यून उत्सर्जन तर उच्च जोखिममा रहेका देशहरू जलवायु अन्यायको कठोर वास्तविकता भोगिरहेका छन् ।

विश्वको छत भनेर चिनिने हिमालय पृथ्वीको जीवनधाराको एक महत्त्वपूर्ण स्तम्भ हो। यहाँको हिमनदी, बरफका ढिस्को र शीतल हावा सम्पूर्ण एशिया महादेशमा नदी प्रणाली, कृषि, जल स्रोत र पारिस्थितिक सन्तुलनको आधार हुन्। हिमालयको स्वास्थ्य पृथ्वीको जलवायु सन्तुलनसँग सीधै जोडिएको छ र यसको मौसमी परिवर्तनले हजारौं वर्षदेखिका मानव सभ्यता र प्राकृतिक परिवेशमा गहिरो प्रभाव पार्दछ।

हालका वर्षहरूमा विश्वव्यापी तापमान वृद्धिले हिमालयको ढिस्को पग्लन सुरु गरिसकेको छ। गोरखा, कंचनजंगा, सगरमाथा लगायतका हिमनदी क्षेत्रहरूमा पग्लिरहेको बरफले गंगा, ब्रह्मपुत्र, मेखना र अन्य महत्त्वपूर्ण नदीहरूमा पनि अस्थिरता ल्याइरहेको छ। यसले मात्र सिंचाइ, पिउने पानी र जैविक विविधतामा संकट ल्याउँदैन, सँगसँगै बाढी, भू-स्खलन र प्राकृतिक विपद्को सम्भावनालाई पनि बढाउँछ।हिमालयको पग्लिँदो बरफ र तापमान वृद्धिले स्थानीय जीवनशैली मात्र होइन, विश्वको जलवायु चक्रमा पनि प्रभाव पारिरहेको छ। हिमाली क्षेत्रको तापमान वृद्धिले हिमनदीको वर्षा र हिउँको मात्रा बदल्दैछ, जसले नदी प्रवाहको नियमिततालाई चुनौती दिइरहेको छ। परिणामस्वरूप, खेतीयोग्य जमिनमा सिँचाइ अस्थिर भएको छ, माछापालन र जलविद्युत् स्रोतहरू अस्थायी संकटमा छन् र मानव बसोबास प्रभावित हुँदैछ।

मानव इतिहासमा विकासको नाममा गरिएको अन्धाधुन्ध औद्योगिकीकरण, पेट्रोलियम र कोइलाको अत्यधिक प्रयोग, वन विनाश र वातावरणविरोधी गतिविधिहरूको प्रतिफलस्वरूप पृथ्वीको जलवायु प्रणाली असन्तुलित बन्दै गएको छ। यसले पृथ्वीको तापक्रम वृद्धिको रूप लिएको छ, जसलाई वैज्ञानिकहरूले “वैश्विक उष्णता” भनेर व्याख्या गरेका छन्। यसको प्रत्यक्ष प्रभाव स्वरूप चरम मौसमी घटना, समुद्री सतहको वृद्धि, बाढी, खडेरी, हिमताल फूट, वर्षाको अनियमितता र रोगव्यापकता बढ्दै गएका छन्।

नेपालको हिमालहरू, जसलाई पृथ्वीका ‘तेस्रो ध्रुव’ पनि भनिन्छ, तीव्र गतिमा पग्लँदै गइरहेका छन्। जलवायु परिवर्तनका कारण तापक्रम वृद्धिले हिमनदीहरू सुक्दै गएका छन्, जसले गर्दा ग्लोबल वार्मिङले हिमाली पारिस्थितिक प्रणालीमा गम्भीर असर पारेको छ।हिमाल पग्लिँदा बन्ने ग्लेशियर तालहरूको विस्फोटको सम्भावना बढ्दो छ, जसले तल्लो भेगमा रहेका गाउँ, शहर र खेतिपातीमा विनाश ल्याउन सक्छ। जलवायु परिवर्तनले वर्षा प्रणालीमा पनि गडबडी ल्याएको छ — कतै अत्यधिक वर्षा, कतै अत्यधिक खडेरी। यसले कृषिमा गम्भीर असर पुर्याइरहेको छ, जुन नेपालजस्तो कृषि प्रधान देशको आर्थिक स्थायित्वका लागि खतरनाक संकेत हो।

२१औँ शताब्दीमा जलवायु परिवर्तन मानवता र पृथ्वीको भविष्यका लागि गम्भीर चुनौती बनेको छ। तापक्रम वृद्धिले समुद्री सतह बढाइरहेको छ, जसले तटीय शहरहरूलाई डुबानको जोखिममा राखेको छ। नेपालजस्ता हिमाली र विकासशील मुलुकहरूमा यसको प्रभाव अझ स्पष्ट देखिन्छ—हिमनदीहरू पग्लँदै छन्, ग्लेशियर ताल विस्फोटको खतरा बढ्दैछ, बाढी, पहिरो र असिनाका घटनाहरू तीव्र भएका छन्। कृषि प्रणाली अस्थिर बन्दै गएकाले किसान र खाद्यान्न उत्पादनमा संकट उत्पन्न भएको छ।

विकास र वातावरणबीचको असन्तुलनले जलवायु संकट गहिरिँदै गएको छ। न्यून उत्सर्जन हुँदाहुँदै पनि नेपालजस्ता देशहरू बढी प्रभावित छन्। हिमालयको स्वास्थ्य बिग्रिँदा एशियाली जल, कृषि र मानव जीवन नै जोखिममा पर्छ, त्यसैले साझा र न्यायपूर्ण जलवायु उत्तरदायित्व अपरिहार्य छ। हिमालय र पृथ्वीको जलवायु भविष्य सुरक्षित गर्न मानव चेतना, दिगो नीति र सामूहिक जिम्मेवारी अपरिहार्य छन्। स्थानीय समुदाय, सरकार, वैज्ञानिक, पर्यावरणविद् र अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाबीच सहकार्य बिना यो सम्भव छैन। वन संरक्षण, जलाशय व्यवस्थापन, कार्बन उत्सर्जन न्यूनिकरण, हरित ऊर्जा प्रवर्द्धन र विपद् पूर्वचेतावनी प्रणालीजस्ता उपाय प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्नुपर्छ। दिगो विकास र वातावरणमैत्री पूर्वाधारमार्फत मात्र मानव र प्रकृतिबीच सन्तुलन कायम रहन्छ। आजको सचेत र जिम्मेवार कदमले नै हिमालय, जलस्रोत र मानव जीवनको सुरक्षित तथा समृद्ध भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्छ। (उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्ं)