मन शान्त भए समाज सन्तुलित हुन्छ  

मन शान्त भए समाज सन्तुलित हुन्छ

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

समाज व्यक्तिहरूको समष्टि हो। प्रत्येक व्यक्तिको मूल केन्द्र उसको मन हो। मन अशान्त भए विचार विकृत हुन्छन्, व्यवहार असन्तुलित बन्छ र सम्बन्धहरू तनावग्रस्त हुन्छन्। त्यसैले भन्न सकिन्छ— मन शान्त भए मात्र समाज सन्तुलित हुन्छ।

व्यक्तिको आन्तरिक अवस्था नै बाह्य व्यवहारको आधार हो। जब मनमा क्रोध, ईर्ष्या, डर र असन्तोष हाबी हुन्छ, तब व्यक्तिले अरूलाई शत्रु ठान्छ, संवादभन्दा टकराव रोज्छ र सहकार्यभन्दा प्रभुत्व खोज्छ। यस्ता व्यक्तिहरू धेरै भए समाजमा अविश्वास, हिंसा र विभाजन फैलिन्छ। यसको विपरीत, शान्त मन भएका व्यक्तिहरू सहनशील, करुणाशील र जिम्मेवार हुन्छन्। उनीहरू समस्या समाधानतर्फ उन्मुख हुन्छन्, द्वन्द्व सिर्जनातर्फ होइन।

पूर्वीय दर्शनले हजारौँ वर्षअघि नै मनको शान्तिलाई सामाजिक सद्भावको आधार मानेको छ। श्रीमद्भगवत गीतामा मनलाई जित्न सके आत्म–विकास र लोककल्याण दुवै सम्भव हुने सन्देश दिइएको छ। बुद्ध दर्शनले पनि आन्तरिक जागरण र सम्यक चेतनाबाट नै दुःखको अन्त्य र समाजको कल्याण हुने बताउँछ। यी शिक्षाहरू आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन्।

आधुनिक समाजमा बढ्दो तनाव, प्रतिस्पर्धा र उपभोक्तावादले मानिसको मन अस्थिर बनाइरहेको छ। मानसिक अशान्ति बढेसँगै पारिवारिक विघटन, सामाजिक द्वन्द्व र सामूहिक असहिष्णुता पनि बढ्दै गएको देखिन्छ। यसले देखाउँछ कि कानुन, नीति र प्रविधिले मात्र समाज सन्तुलित हुँदैन; मानसिक स्वास्थ्य र आन्तरिक शान्ति त्यसका आधार हुन्।

अध्यात्मले मानिसको भित्री जीवनलाई बुझ्न र अनुभव गर्न सहयोग पुर्याउँछ, जसले अन्तर्मनको शुद्धिकरणमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। हाम्रो संस्कृतिमा अध्यात्म ऋषि–मनीषीहरूको चिन्तनको निचोड हो जसले आत्मा, परमात्मा र जीवन–मृत्यु जस्ता गूढ प्रश्नहरूको उत्तर खोज्छ। जब अन्तर्मन शुद्ध हुन्छ, तब मानिसमा विवेक, करुणा र सहिष्णुता विकास हुन्छन्, जसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, सामाजिक स्तरमा पनि सद्भाव र शान्ति ल्याउँछ।

आन्तरिक शान्ति व्यक्तिगत मनोबल, आत्म–सन्तुलन र मानसिक स्वास्थ्यको मूल आधार हो। जब व्यक्ति आन्तरिक रूपमा शान्त हुन्छ, उसले आफ्ना भावना, विचार र प्रतिक्रियाहरूलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ। यसले मात्र होइन, उसले वरिपरिका मानिसहरूसँग सहिष्णुता, समझदारी र सकारात्मक अन्तरक्रिया विकास गर्न सक्छ। सामाजिक सम्बन्धहरूलाई सुदृढ बनाउन आन्तरिक शान्तिको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।

व्यक्तिगत शान्ति बिना, बाह्य सद्भाव कायम राख्न सकिँदैन। आन्तरिक शान्ति भएका व्यक्तिहरूले झगडा, असहमति वा सामाजिक तनावका समयमा समझदारीपूर्ण दृष्टिकोण अपनाउँछन्। उनीहरू क्रोध, ईर्ष्या वा अहंकारमा आधारित निर्णयबाट बच्छन् र सम्बन्ध सुधार्ने उपायमा ध्यान केन्द्रित गर्छन्। यस्तो व्यक्तिको उपस्थिति मात्र समाजमा सकारात्मक ऊर्जा र सद्भावको वातावरण सिर्जना गर्छ।

सामाजिक सम्बन्धमा आन्तरिक शान्ति भएका व्यक्तिहरूले सुनुवाइ, सहानुभूति र सहयोगको अभ्यास गर्छन्। पारिवारिक जीवनमा, साथी वा कार्यस्थलमा उनीहरूले सहकार्य र विश्वास निर्माण गर्न मद्दत पुर्याउँछन्। विपरीत परिस्थितिमा पनि उनीहरूले मानसिक स्थिरता कायम राखेर समस्याको समाधानमा योगदान पुर्याउँछन्। यसले व्यक्तिगत तनाव कम हुने मात्र होइन, सामाजिक विवाद, मतभेद र द्वन्द्वलाई पनि न्यून गर्दछ।

आन्तरिक शान्ति मानिसलाई करुणाशील, सहिष्णु र न्यायपरायण बनाउँछ। जब हामी आफ्नो मनको अन्धकारलाई चिन्न र नियन्त्रण गर्न सक्छौं, तब हामीले अन्यको पीडा, कमजोरी र दृष्टिकोणलाई पनि सम्मान गर्न सिक्छौं। यसरी उत्पन्न भएको करुणा र सहानुभूति समाजमा मेलमिलाप र सामंजस्यको आधार बनिन्छ। उपनिषद् र गीता अनुसार, आन्तरिक शान्ति केवल व्यक्तिगत उपलब्धि होइन; यो सामाजिक उत्तरदायित्वको पनि आधार हो। आत्मशुद्धि र मानसिक सन्तुलनले व्यक्तिलाई आफ्नो क्रियाकलाप र निर्णयमा न्याय, निष्पक्षता र दायित्वको मार्गमा उन्मुख बनाउँछ।

बाह्य सद्भाव तब सम्भव हुन्छ जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्वलाई पराजित गरी प्रेम, सहकार्य र सहअस्तित्वको मार्ग अपनाउँछ। समाजमा आपसी सम्मान, सहयोग र समानता कायम गर्न, प्रत्येक नागरिकमा आन्तरिक शान्ति हुनु आवश्यक छ। जब व्यक्ति शान्त र स्थिर हुन्छ, तब उसले क्रोध, द्वेष र घृणालाई चुनौती दिन सक्दछ। यसले समाजमा हिंसा, असमानता र अन्यायलाई कम गर्छ।

जीवन र समाजको समन्वय आन्तरिक शान्ति र बाह्य सद्भावमा निहित छ। अन्तरमनको परिष्कारले व्यक्तिलाई स्थिर, न्यायपरायण र करुणाशील बनाउँछ। यस्तो व्यक्तिको उपस्थिति समाजमा मेलमिलाप, सहअस्तित्व र नैतिकताको प्रवाह सुनिश्चित गर्छ। आन्तरिक शान्ति समाज र राष्ट्रको स्थायित्व र समृद्धिको आधार पनि हो। जीवनको वास्तविक मूल्य र उद्देश्य यही चेतनात्मक र सामाजिक सामंजस्यमा प्रतिबिम्बित हुन्छ।

आन्तरिक शान्ति व्यक्तिलाई करुणाशील र सहिष्णु बनाउँछ। जब हामी आफ्नो मनको अन्धकारलाई चिन्न र नियन्त्रण गर्न सक्छौं, तब हामीले अरूको पीडा, कमजोरी र दृष्टिकोणलाई सम्मान गर्न सिक्छौं। उपनिषद् र गीता अनुसार, आन्तरिक शान्ति सामाजिक उत्तरदायित्वको आधार पनि हो। आत्मशुद्धि र मानसिक सन्तुलनले व्यक्तिलाई आफ्ना क्रियाकलाप र निर्णयको पूर्ण उत्तरदायित्व लिन सिकाउँछ। यसले समाजमा पारदर्शिता, सहकार्य र समर्पणको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब व्यक्तिको मन स्थिर र विवेकपूर्ण हुन्छ, तब ऊ अन्यसँग न्याय, करुणा र मेलमिलापको मार्गमा सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्षम हुन्छ।

बाह्य सद्भाव तब सम्भव हुन्छ जब प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्वलाई पराजित गरी प्रेम, सहकार्य र सहअस्तित्वको मार्ग अपनाउँछ। समाजमा आपसी सम्मान, समानता र सहयोग कायम गर्न आन्तरिक शान्ति अनिवार्य छ। जब व्यक्ति शान्त र स्थिर हुन्छ, तब उसले क्रोध, द्वेष र घृणालाई चुनौती दिन सक्छ। यस्तो व्यक्तिहरू समाजमा हिंसा, असमानता र अन्यायलाई कम गर्छन्।

अन्तर्मनको शुद्धिकरणले मात्र व्यक्ति स्वयम् शान्त, सन्तुष्ट र सफल हुँदैन, वरन् समाज पनि सुन्दर, समृद्ध र स्थिर बन्न सक्छ। अध्यात्मिक अभ्यासले मानिसलाई आफ्नो भित्री स्वभावलाई चिनेर सुधार्न र आफू मात्र होइन, अरूको जीवनमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्षम बनाउँछ। यसले हाम्रो दैनिक जीवनलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज र राष्ट्रलाई नै उज्यालो बनाउने सामर्थ्य राख्दछ। त्यसैले, अन्तर्मनको शुद्धिकरण र सामाजिक सद्भावलाई मानव जीवन र विकासको अभिन्न अङ्गको रूपमा लिन आवश्यक छ।

सामाजिक सम्बन्धमा स्थायी सद्भावको सुनिश्चितता व्यक्तिगत आन्तरिक शान्तिमा निर्भर गर्छ। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई स्थिर, सकारात्मक र संतुलित बनाउँछ, तब मात्र बाह्य वातावरणमा सहयोग, समझदारी र सद्भाव फैलाउन सकिन्छ। आन्तरिक शान्ति र बाह्य सद्भावको द्वन्द्वलाई समायोजन गरेर मानिसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, समाजको समग्र स्वास्थ्य, विश्वास र सहकार्यमा दीर्घकालीन योगदान दिन सक्छ।

समाजको सन्तुलन कुनै बाह्य व्यवस्था, कानुन वा शक्ति संरचनाबाट मात्र सुनिश्चित हुँदैन। यसको वास्तविक आधार व्यक्तिको आन्तरिक शान्ति हो। जब मन शान्त हुन्छ, विचार स्पष्ट हुन्छन्, व्यवहार संयमित बन्छ र सम्बन्धहरू विश्वासमा आधारित हुन्छन्। अशान्त मनले द्वन्द्व जन्माउँछ भने शान्त मनले सहकार्य र सद्भाव विस्तार गर्छ। त्यसैले दीगो सामाजिक सन्तुलनका लागि मानसिक शान्ति, नैतिक चेतना र आत्मसंयम अनिवार्य छन्। मन शान्त भए व्यक्ति सन्तुलित हुन्छ स।न्तुलित व्यक्तिहरूबाट नै सन्तुलित समाज निर्माण हुन्छ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)