निःस्वार्थ भावनाले सिर्जना गर्ने मानव कल्याण  

निःस्वार्थ भावनाले सिर्जना गर्ने मानव कल्याण

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको उच्चतम उद्देश्य समग्र मानव जातिको कल्याणमा योगदान गर्नु हो। युगौँदेखि दर्शन, धर्म र नीति–शास्त्रहरूले यही संदेश दिएका छन् कि स्वार्थमुक्त दृष्टिकोण मात्र दीर्घकालीन शान्ति, न्याय र समृद्धिको आधार हो। जब व्यक्ति आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाज र मानवताको हितको चिन्ता गर्छ, तब उसको जीवन केवल सफल मात्र नभई सार्थक पनि हुन्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य समाज र मानव समुदायको समग्र कल्याणमा योगदान पुर्याउनु पनि हो। निःस्वार्थ भावना भन्नाले आफ्नो स्वार्थ र व्यक्तिगत लाभलाई दोस्रो स्थानमा राख्दै अरूको भलो र समाजको हितका लागि काम गर्ने दृष्टिकोणलाई जनाउँछ। जब मानिसहरू निःस्वार्थ भावनासँग व्यवहार गर्छन्, उनीहरूको कर्मले समाजमा सहयोग, सद्भाव र विश्वासको वातावरण निर्माण गर्छ।

निःस्वार्थताले मात्र सामाजिक सम्बन्धहरू बलियो बनाउँछ। जब व्यक्ति आफ्नो लाभभन्दा बढी अरूको भलो सोच्दछ, तब परिवार, समुदाय र राष्ट्रमा विश्वास, सहयोग र आपसी सम्मान बढ्छ। यस्तो दृष्टिकोणले असमानता, द्वन्द्व र अन्यायको सामना गर्न मद्दत पुर्याउँछ। इतिहासमा पनि त्यस्ता व्यक्तिहरू जसले निःस्वार्थ भावनाले काम गरे, तिनीहरूले दीर्घकालीन सामाजिक सुधार, शान्ति र समृद्धि ल्याएका छन्।

आधुनिक जीवनका चुनौतीहरू—प्रतिस्पर्धा, तनाव, व्यक्तिगत स्वार्थ र सामाजिक असमानता—ले मानव कल्याणमा बाधा पुर्याउँछन्। यस अवस्थामा निःस्वार्थ दृष्टिकोण मात्र स्थायी समाधानको आधार बन्न सक्छ। यसले केवल व्यक्तिगत सन्तोष र मानसिक शान्ति दिन्छ, बरु सामाजिक स्तरमा पनि दीर्घकालीन समृद्धि र स्थायित्व ल्याउँछ।

धर्म र आध्यात्मिक शिक्षाले पनि निस्वार्थताको महत्व औँल्याएका छन्। भगवद्गीता, उपनिषद् र बुद्धको उपदेशले मानिसलाई आफ्नो कर्मलाई परिणामको लोभबिना, निस्वार्थ भावनाले गर्ने मार्ग देखाएका छन्। “स्वार्थरहित कर्मले आत्मा शुद्ध हुन्छ र समाज बलियो हुन्छ” भन्ने सन्देशले स्पष्ट देखाउँछ कि व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि उठेर सोच्नु आवश्यक छ। यस दृष्टिले, स्वार्थमुक्त दृष्टि केवल नैतिक आवश्यकता मात्र होइन, सामाजिक दायित्व पनि हो।

मानव जीवनको असली उद्देश्य समग्र मानवताको हित, समाजको समृद्धि र विश्वको स्थायित्व हो। तर वर्तमान समयमा व्यक्तिगत स्वार्थ, आत्मकेन्द्रित दृष्टिकोण र स्वार्थसिद्धि नै जीवनको प्रधान लक्ष्य बनिसकेको छ। यसले समाजमा असमानता, द्वन्द्व र अस्थिरता निम्त्याउँछ। त्यसैले, विश्वलाई दिगो शान्ति र समृद्धितर्फ डोर्याउने मार्ग स्वार्थमुक्त चिन्तन हो।

स्वार्थमुक्त चिन्तन आफ्ना निर्णय, क्रियाकलाप र दृष्टिकोणमा केवल व्यक्तिगत फाइदा होइन, समाज र मानवजातिको दीर्घकालीन हितलाई प्राथमिकता दिनु हो। यस प्रकारको चेतना करुणा, सहिष्णुता, नैतिकता र न्यायसँग गाँसिएको हुन्छ। जब व्यक्ति आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर सामूहिक भलाइको पक्षमा सोच्छ, तब व्यक्तिगत र सामाजिक हितबीच सन्तुलन स्थापित हुन्छ। यस्तो दृष्टिकोणले केवल व्यक्तिलाई नैतिक र विवेकी बनाउँदैन, वरन् संस्थागत स्तरमा पनि उत्तरदायी नेतृत्व र पारदर्शी शासनको संभावना बढाउँछ।महात्मा गान्धी, मदर टेरेसा, गौतम बुद्ध र सुकरात जस्ता व्यक्तित्वहरूले आफ्ना व्यक्तिगत लाभभन्दा माथि उठेर मानवताको हितमा कार्य गरे। उनीहरूको योगदानले समाजमा शान्ति, न्याय र समानताको बीउ रोप्यो, जसको प्रभाव आजसम्म अनुभव गरिन्छ।

स्वार्थमुक्त चिन्तनको अभ्यासले द्वन्द्व व्यवस्थापन र सहकार्यलाई प्रोत्साहित गर्छ। जब राष्ट्र वा समुदाय आफ्ना स्वार्थभन्दा माथि उठेर साझा हितमा सोच्छ, तब आर्थिक असमानता, जातीय विभाजन र अन्तर्राष्ट्रिय द्वन्द्व घट्छ। यसले स्थायी विकास, दिगो शान्ति र समाजिक स्थायित्वको वातावरण तयार गर्छ।

मानव जीवनको वास्तविक उद्देश्य चेतनाको शुद्धता, आत्मज्ञान र समग्र मानवताको कल्याणमा छ। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको केवल व्यक्तिगत लाभ वा इच्छाको त्याग मात्र होइन, यो मानव मनको व्यापकता, करुणा, सहकार्य र न्यायको अभ्याससँग सम्बन्धित छ। जब व्यक्तिले आफ्नो ‘मेरो’ भावलाई पार गर्दै ‘हाम्रो’ र ‘समान’को भावनालाई आत्मसात गर्छ, तब मात्र साँचो शान्ति, स्थायित्व र समृद्धिको मार्ग खुल्छ।

पुरातन ग्रन्थहरूमा यस्ता दृष्टान्त धेरै छन्। उपनिषद् भन्छ—“आत्मवत् सर्वभूतेषु।” यसको अर्थ प्रत्येक जीवमा आत्मा समान छ र सबैसँग समान व्यवहार आवश्यक छ। जबसम्म मानिसले केवल आफ्नो स्वार्थ, आफ्नो जात, धर्म वा राष्ट्रियताको चश्माबाट हेर्छ, तबसम्म उसले व्यापक मानवतालाई बुझ्न सक्दैन। स्वार्थमुक्त चेतना भनेको आफ्नै अहंकारको भित्ताभन्दा माथि उठेर सबै जीवमा समानता र समान मूल्य देख्ने क्षमता हो।

महाभारतमा युधिष्ठिरले धर्मराजको रूपमा शासन गर्दा आफ्नो व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर न्याय, समानता र मानव कल्याणको प्राथमिकता राखेका थिए। उनको न्यायप्रियता र करुणाले महाभारतको यथार्थिक युद्धको पृष्ठभूमिमा पनि मानवताको मूल्यलाई उजागर गरेको छ। यदि प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो निर्णयमा स्वार्थमुक्त चेतना राख्थ्यो भने युद्ध र द्वन्द्व कहिल्यै उत्पन्न हुन्थेन।

विश्वव्यापी शान्ति र सहकार्यका लागि राष्ट्रहरूले आफ्नो राष्ट्रिय स्वार्थभन्दा माथि उठेर मानवता, समानता र न्यायको आधारमा निर्णय लिनुपर्छ। यदि राष्ट्रहरू केवल आफ्नै लाभका लागि सीमारेखा, सिमेन्टका पर्खाल वा सैन्य बल प्रयोग गर्छन् भने, द्वन्द्व र विनाशको चक्र कायम रहन्छ। तर यदि राष्ट्रहरूले व्यापक मानव हित, स्वच्छ नीतिहरू र सहकार्यलाई प्राथमिकता दिन्छन् भने, विश्वव्यापी शान्ति सम्भव हुन्छ।

स्वार्थमुक्त चेतनाले समाजमा सहकार्य, समभाव र दया फैलाउँछ। जब व्यक्तिहरूले आफ्नो स्वार्थ, व्यक्तिगत लाभ वा जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावलाई परित्याग गर्छन्, तब समाजमा सहकार्य र मेलमिलापको वातावरण बनिरहन्छ। यही चेतना नै स्थायी सामाजिक समृद्धि, शान्ति र न्यायको आधार हो। उपनिषदका शब्दमा भन्नुपर्दा—“सर्वे भवन्तु सुखिनः, सर्वे सन्तु निरामयाः”—सबैको सुख, शान्ति र कल्याण सुनिश्चित गर्न स्वार्थमुक्त चेतना आवश्यक छ।

स्वार्थमुक्त चेतना व्यवहार र कार्यमा परिणत हुनुपर्छ। यदि मानिसले केवल स्वार्थ त्यागको सिद्धान्त पढ्छ तर व्यवहारमा लागू गर्दैन भने, यो सैद्धान्तिक कुरा मात्रै रहन्छ। जीवनमा यसको अभ्यासले मात्र चेतनाको वास्तविक शुद्धता, समाजको कल्याण र विश्वव्यापी शान्ति सुनिश्चित हुन्छ।सामाजिक दृष्टिकोणमा, स्वार्थमुक्त चेतना शिक्षा, संस्कार र नेतृत्वमा प्रकट हुन्छ। शिक्षामा स्वार्थमुक्त दृष्टिकोणले विद्यार्थीलाई केवल व्यक्तिगत सफलता होइन, समाज र मानवताका लागि योगदान दिन प्रेरित गर्छ। संस्कारले व्यक्तिगत मनलाई निर्मल, सहिष्णु र करुणामय बनाउँछ। नेतृत्वमा स्वार्थमुक्त चेतना सामाजिक न्याय, समानता र समग्र कल्याणको मार्ग सुनिश्चित गर्छ।

स्वार्थमुक्त चेतना मानवता र जीवनको मूल उद्देश्यसँग जोडिन्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकार, स्वार्थ र संकीर्ण दृष्टिकोणलाई त्याग्छ, तब उसले आफ्नो चेतनालाई व्यापकता र शुद्धतामा पुर्याउँछ। यसले न केवल व्यक्तिगत जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ, तर समाज, राष्ट्र र विश्वलाई शान्ति, समृद्धि र समानताको मार्गमा अग्रसर बनाउँछ।यो चेतना मानव हृदयमा प्रेम, करुणा र सहिष्णुताको बीउ रोप्छ, जसबाट समाज र मानवता फूलफूलिन्छ। उपनिषदका शब्दहरूमा, यो चेतना मानव जीवनको सर्वोच्च साधन हो—सच्चा सुख, स्थायी शान्ति र समग्र कल्याणको मार्ग।

महाभारतमा अर्जुनले सेनाको मोह त्यागेर श्रीकृष्णको साथ रोजे, राजकुमार सिद्धार्थले संसारिक मोह त्यागेर बुद्धत्व प्राप्त गरे। आधुनिक समयमा महात्मा गांधीले व्यक्तिगत सुख त्यागेर राष्ट्रहितमा योगदान दिए।त्याग व्यक्तिगत विकास, शिक्षा, सम्बन्ध र लक्ष्य प्राप्तिका लागि पनि आवश्यक छ। विद्यार्थीले अध्ययनका लागि मनोरञ्जन त्याग्छन्, व्यवसायीले आराम र सुविधा त्यागेर उद्यम सृजना गर्छन्। सम्बन्धमा पनि व्यक्तिगत चाहनाहरूको त्यागले समझदारी र प्रेम बलियो बनाउँछ। त्याग जीवनको दार्शनिक आधार हो। जसले आफ्नो स्वार्थ र मोह त्याग्छ, उसैले वास्तविक शान्ति, स्थिरता र सफलता प्राप्त गर्छ। जीवनमा ठूलो सफलता वा महत्त्वपूर्ण कुरा प्राप्त गर्न त्याग अनिवार्य छ। त्यागले असुविधा र पीडा ल्याउन सक्छ, तर अन्ततः जीवनमा वास्तविक खुशी र सफलता दिलाउँछ।

परमात्मा प्राप्तिका लागि ज्ञानी मानिसहरूले विभिन्न प्रकारका त्याग गर्छन्—संसारको मोह त्याग, अनिष्ट त्याग, स्वतः त्याग र वासना त्याग। बिना त्याग संसारिक सुख, शान्ति वा ईश्वर प्राप्ति सम्भव छैन।व्यक्तिगत जीवनमा त्यागले प्रेम, समर्पण र सहानुभूति बढाउँछ। परिवार र समाजमा समझदारी र मेलमिलापको वातावरण सिर्जना गर्छ। जब मानिसले स्वार्थ, अहंकार र नकारात्मक भावनाहरू त्याग्छ, तब उसको मन हल्का, स्वतन्त्र र शान्त हुन्छ।आजको विषाक्त परिवेशमा सहिष्णुता, करुणा र समानताको मार्ग अपनाएर मात्र स्थायी शान्ति र सौहार्द कायम गर्न सकिन्छ। जहाँ स्वार्थ मर्छ, त्यहाँ शान्ति फुल्छ; त्याग नै शान्तिको स्थायी स्तम्भ हो। वातावरणीय संकट, महामारी, आर्थिक असमानता र अन्तर्राष्ट्रिय संघर्षले देखाइरहेको छ कि केवल व्यक्तिगत लाभको दृष्टिकोणले मानवता टिकाउन सक्दैन। स्वार्थमुक्त चिन्तनले मात्र साझा समस्याको समाधान, संसाधनको न्यायपूर्ण वितरण र मानव अधिकारको संरक्षण सुनिश्चित गर्न सक्छ।

मानव कल्याणका लागि स्वार्थमुक्त दृष्टि जीवनको उच्चतम मार्ग हो। यसले व्यक्तिगत सन्तोष, सामाजिक न्याय र दीर्घकालीन शान्ति सुनिश्चित गर्छ। बाह्य सफलता र व्यक्तिगत लाभमा सीमित सोचले जीवनलाई क्षणिक र अस्थायी बनाउँछ, तर निस्वार्थ दृष्टिले समाज र मानवताको भविष्य उज्जवल बनाउँछ। यही दृष्टिकोण मानव सभ्यताको साँचो आधार र स्थायी विजयको सूत्र हो। ( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)