मानवीय चेतना र सामाजिक द्वन्द्वको समन्वय

मानवीय चेतना र सामाजिक द्वन्द्वको समन्वय

तोमनाथ उप्रेती

मानव समाज सदैव द्वन्द्व र समन्वयको जटिल मिश्रणको रूपमा अस्तित्वमा रहिरहेको छ। जीवनका प्रत्येक क्षेत्रमा, व्यक्तिगत सम्बन्धदेखि राजनीतिक संरचना र सांस्कृतिक भिन्नतासम्म, द्वन्द्व अवस्थित छ। तर, मानव चेतना भनेको त्यस द्वन्द्वलाई बुझ्ने, परिमार्जन गर्ने र सकारात्मक दिशामा रूपान्तरण गर्ने क्षमता हो। यदि चेतना सुसंस्कृत र आत्मविश्लेषणमा आधारित छ भने, सामाजिक द्वन्द्वलाई सुधार, सहिष्णुता र सामूहिक विकासको अवसरमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।

मानव चेतना ज्ञान र बुद्धि मात्र होइन, तर भावनात्मक संवेदनशीलता, नैतिक विवेक र आत्मबोधको एकीकृत स्वरूप हो। चेतना बढ्दै गएमा व्यक्ति अन्यको दृष्टिकोण बुझ्ने, समानुभूति गर्ने, र समाजिक उत्तरदायित्व महसुस गर्ने क्षमता विकास गर्छ। यसरी विकसित चेतनाले व्यक्तिलाई सामाजिक द्वन्द्वको जरा पहिचान गर्न, त्यसको कारण र परिणाम बुझ्न, र समाधानका उपायहरू खोज्न सक्षम बनाउँछ।

सामाजिक द्वन्द्व विभिन्न रूपहरूमा प्रकट हुन्छ। यसले जातीय, धार्मिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, वा राजनीतिक आधारमा फरक-फरक समस्याहरू उत्पन्न गर्न सक्छ। उदाहरणका लागि, नेपाल जस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक र बहुधार्मिक समाजमा स-साना असहमति पनि ठूलो द्वन्द्वको रूपमा परिणत हुन सक्छ। यस्ता द्वन्द्व केवल बाहिरी विवाद मात्र होइन; यसले भित्री चेतनामा असहमति, असन्तोष र व्यक्तिगत चिन्तनमा चुनौतीहरू उत्पन्न गर्छ। द्वन्द्वको गहिरो विश्लेषणले देखाउँछ कि अधिकांश द्वन्द्व केवल अशिक्षा, पूर्वाग्रह, सीमित दृष्टिकोण र स्वार्थले उत्पन्न हुन्छन्।

मानव चेतनाले यी द्वन्द्वलाई समाधान गर्न सक्ने मार्गहरू प्रदान गर्छ। चेतनाको पहिलो चरण हो आत्मबोध। जब व्यक्ति आफ्नो भावना, सोच र प्रतिक्रिया प्रति सचेत हुन्छ, उसले आफ्नो क्रियाकलापलाई व्यवस्थित तरिकाले निर्देशित गर्न सक्छ। द्वन्द्व उत्पन्न हुने परिस्थितिमा, स्वतः प्रतिक्रियात्मक क्रोध वा द्वन्द्वात्मक व्यवहारले समस्या बढाउँछ। तर, यदि चेतनाले व्यक्ति र समाज दुबैको दृष्टिकोणलाई मूल्याङ्कन गर्छ भने, सहिष्णुता, संवाद र समझदारीको माध्यमबाट द्वन्द्वलाई सकारात्मक रूपान्तरण गर्न सकिन्छ। दोस्रो महत्त्वपूर्ण तत्व हो समानुभूति। तर्क र ज्ञानले मात्र द्वन्द्वको समाधान हुँदैन; हामीले अरूको पीडा, अनुभव र स्थिति बुझ्नुपर्छ। जब चेतनाले व्यक्तिलाई अरूको दृष्टिकोण बुझ्न प्रेरित गर्छ, तब द्वन्द्व केवल विवादको रूपमा होइन, शिक्षा र समझदारीको अवसरको रूपमा देखा पर्छ।

तेस्रो, नैतिक विवेक र दार्शनिक दृष्टिकोण चेतनामा जोडिनुपर्छ। मानव चेतनाले मात्र द्वन्द्वको समाधान गर्न सक्दैन; यसले यसलाई न्यायसंगत र नैतिक आधारमा निर्देशित गर्नुपर्छ। केवल व्यक्तिगत लाभ वा आक्रामक दृष्टिकोणले समस्याको समाधान हुँदैन। नैतिक विवेकले व्यक्ति र समाज दुवैलाई दीर्घकालीन स्थायित्व र सामाजिक सद्भावतर्फ मार्गदर्शन गर्छ। यो नैतिक आधारभूत चेतनाले व्यक्तिलाई आत्मकेन्द्रित स्वार्थभन्दा माथि उठ्न प्रेरित गर्छ र सामाजिक समन्वय र न्यायको संरचना निर्माण गर्छ।

सामाजिक द्वन्द्वलाई समन्वय गर्ने अर्को महत्वपूर्ण उपाय संवाद र समन्वयको संस्कार हो। द्वन्द्वको समय, यदि संवादलाई प्राथमिकता दिइन्छ भने धेरै समस्याको समाधान सरल हुन्छ। चेतनाले व्यक्ति र समाज दुबैलाई संवादको महत्व बुझाउँछ। केवल सुनिने मात्र होइन, समझदारीका साथ कुरा गर्ने कला आवश्यक छ। जब मानिसहरू आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर साझा हितमा केन्द्रित हुन्छन्, तब द्वन्द्व समाधानको प्रक्रिया प्राकृतिक रूपमा उत्पन्न हुन्छ।

मानव चेतनाको विकासले सामाजिक संरचनाहरू र प्रणालीहरूमा सुधार ल्याउन सक्दछ। शिक्षा, संस्कार, धार्मिक शिक्षाहरू, साहित्य, कला, र अनुभवजन्य ज्ञानले चेतनाको विकासमा योगदान पुर्याउँछ। चेतनाले मात्र व्यक्तिलाई सुधार्दैन; यसले सामाजिक मूल्य, मान्यता, र संस्था दुवैमा स्थायी सुधार ल्याउँछ। यसरी विकसित चेतना समाजलाई द्वन्द्वको जटिलताबाट बाहिर निकालेर समन्वय र सहिष्णुताको मार्गमा लैजान्छ।

आधुनिक समाजमा सामाजिक द्वन्द्व केवल व्यक्तिविशेषको विषय होइन; यसले राष्ट्रिय विकास, शान्ति, र समृद्धिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। यदि चेतना अपर्याप्त छ भने, स-साना द्वन्द्वले ठूलो राजनीतिक, आर्थिक वा सांस्कृतिक संकट निम्त्याउन सक्छ। यसकारण, मानव चेतनाको विकास र यसको समाजिक अभ्यासले मात्र द्वन्द्वको शान्ति र समाधान सम्भव बनाउँछ।

मानव चेतना र सामाजिक द्वन्द्वको समन्वयले व्यक्तिलाई मात्र होइन, समग्र समाजलाई स्थायित्व, न्याय र सहिष्णुता तर्फ उन्मुख गर्दछ। यो मार्ग कठिन र दीर्घकालीन हुन सक्छ, तर यसको फलस्वरूप समाजमा सशक्तता, समानुभूति र सामूहिक हितको विकास हुन्छ। यही कारणले, चेतना र समन्वयको यो यात्रा केवल व्यक्तित्व विकासमा सीमित छैन; यो समाजिक सद्भाव, राष्ट्रिय एकता, र दीर्घकालीन मानव कल्याणको आधार बनाउँछ।

श्री शंकराचार्यले “नित्य कर्मसु संग फल त्याग” भन्ने उपदेश दिनुहुँदा कर्मको मूल्य परिणाममा होइन, यसको नैतिकता र विवेकमा निहित हुन्छ भन्ने कुरा स्पष्ट पार्नुभएको छ। तर धार्मिक हिंसाले कर्मलाई नैतिकताको बाटोबाट विचलित गरेर केवल बाह्य क्रियामा सीमित पारिदिन्छ। यसले कर्मलाई शुद्ध पार्नुको साटो, समाजलाई अज्ञान र विभाजनतर्फ धकेल्छ।

यदि धर्म जीवनलाई शुद्ध बनाउन आएको हो भने हिंसा त्यसको प्रतिपक्ष हो। भगवान् बुद्धले दुःखको मूल कारण अविद्या र तृष्णा भएको बताउँदै हिंसालाई दुःखको पुनरुत्पादन भनेका छन्। गीता भन्छ—दैवी सम्पत्तिमा अहिंसा, दया, शान्ति, सत्य र करुणा छन्; आसुरी सम्पत्तिमा क्रोध, हिंसा र घृणा। धार्मिक हिंसाले मानिसलाई दैवी बाटो होइन, आसुरी मार्गतर्फ धकेल्छ।मानव सभ्यताको मूलमा धर्म र आस्था निहित छ। धर्मको वास्तविक उद्देश्य आत्म–शुद्धि, सत्यको खोज र समाजमा शान्ति स्थापनामा केन्द्रित हुन्छ। उपनिषद्ले भनेको छ—“सत्यं वद, धर्मं चर।” अर्थात् सत्य बोल, धर्मको आचरण गर। तर इतिहासले देखाउँछ कि यही आध्यात्मिक सत्य, जसले मानव जीवनलाई प्रकाशतर्फ डोहोर्याउनुपर्ने थियो, कतिपय अवस्थामा सामाजिक द्वन्द्व र हिंसाको आधार बनेको छ।

धर्मको सार नै चेतनाको उन्नति हो। प्लेटोले आदर्श राज्यमा न्यायलाई सर्वोच्च मूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरे, बुद्धले दुःखको मूल कारण तृष्णा देखाउँदै करुणा र अहिंसाको बाटो सिकाए। यी सबै शिक्षाहरूले स्पष्ट पार्छन् कि धर्मको सत्य पक्ष आत्म–साक्षात्कार र सहअस्तित्वमा निहित छ। तर जब धर्मलाई संकीर्ण राजनीतिक, जातीय वा व्यक्तिगत स्वार्थका लागि प्रयोग गरिन्छ, त्यतिबेला यो सत्य विकृत भई हिंसाको रुप लिन थाल्छ।

संस्कार समाजको आधार हो। यदि संस्कार करुणा, सहिष्णुता र समानतामा आधारित हुन्छ भने समाजमा शान्ति र सहयोग फैलिन्छ। तर जब संस्कारलाई कट्टरता र उग्रतालाई पोषण गर्ने माध्यम बनाइन्छ, तब सामाजिक द्वन्द्व अपरिहार्य हुन्छ। इतिहासका धार्मिक युद्धहरू, जातीय हिंसा, र सम्प्रदायबीचको द्वन्द्व यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हुन्। यहाँ आध्यात्मिक सत्यको प्रकाश अन्धकारमा परिणत हुन्छ।

आधुनिक दृष्टिकोणले धार्मिक हिंसालाई चेतनाको संकटका रूपमा व्याख्या गर्छ। विश्व नागरिकता, मानव अधिकार र सहअस्तित्व आजका युगका मुख्य मूल्य हुन्। जब मानिस केवल आफ्नो सम्प्रदायलाई सर्वोच्च ठान्छ र अन्य आस्थालाई अस्वीकार गर्छ, तब सामाजिक सद्भाव भत्किन्छ। आधुनिक दर्शनले देखाउँछ कि धर्मको सार सार्वभौमिक सत्य हो, जुन जात, भाषा वा भूगोलले सीमित गर्न सकिँदैन।

धार्मिक कट्टरताले समाजमा दरार सिर्जना गर्छ भने सहिष्णुता र करुणाले सभ्यतालाई उन्नति गराउँछ। महात्मा गान्धीले “अहिंसा परमो धर्मः” लाई आफ्नो जीवन सूत्र बनाए, जसले भारत मात्र होइन, विश्वका उत्पीडित राष्ट्रलाई पनि प्रेरित गर्यो। यसले प्रमाणित गर्छ कि आध्यात्मिक सत्यलाई सहअस्तित्वका रूपमा व्याख्या गर्दा समाजमा प्रगति सम्भव हुन्छ।आध्यात्मिक सत्यदेखि सामाजिक द्वन्द्वसम्मको यात्रा मानव चेतनाको अधोगतिलाई देखाउँछ। धर्म आफैंमा हिंसाको कारण होइन; यसको गलत प्रयोग र विकृत व्याख्याले द्वन्द्व जन्माउँछ। समाधान भनेको चेतनाको पुनर्जागरण, सहिष्णुतामा आधारित संस्कार, र आधुनिक मानव मूल्यहरूको अंगीकार हो। जब धर्मलाई सार्वभौमिक सत्य, करुणा र न्यायसँग जोडिन्छ, तब मात्र समाजले शान्ति, सहअस्तित्व र प्रगतिको मार्ग पाउँछ।

( नेपाल सरकारका उपसचिव उप्रेती  पुर्वीय दर्शन, मानव मूल्य र अध्यात्मवादमा कलम चलाउँछन् ।)