भ्वाइस खबर
भावनात्मक क्षेप्यास्त्र: मानव मनका तीन विनाशकारी शक्ति
तोमनाथ उप्रेती
मानव मन एक जटिल संरचना हो, जहाँ विचार, भावना र अनुभूति निरन्तर आपसमा संघर्ष र सहकार्य गरिरहेका हुन्छन्। यही मनभित्र उत्पन्न हुने तीन प्रमुख नकारात्मक भावनाहरू डर, घृणा र रिसलाई मानव अस्तित्वका “भावनात्मक क्षेप्यास्त्र” भन्न सकिन्छ। यी तीन भावनाहरू अलग–अलग देखिए पनि तिनीहरू आपसमा गहिरो रूपमा अन्तरसम्बन्धित छन् र एकअर्कालाई उत्प्रेरित गर्दै मानसिक तथा सामाजिक विनाशसम्म पुर्याउन सक्छन्।
डर यस त्रिकोणको प्रारम्भिक ऊर्जा हो। डर अनिश्चितता र असुरक्षाबाट उत्पन्न हुने मानसिक प्रतिक्रिया हो। जब मानिस आफूलाई खतरा, अस्वीकार वा क्षति हुने सम्भावनासँग जोड्छ, तब डर सक्रिय हुन्छ। यो भावनाले मानिसलाई सतर्क बनाउने सकारात्मक भूमिका पनि खेल्न सक्छ, तर जब डर दीर्घकालीन र असन्तुलित हुन्छ, तब यसले मानसिक कमजोरी, निर्णयहीनता र आत्मविश्वासको ह्रास निम्त्याउँछ। डरले मानिसलाई आफूभन्दा फरक वा अपरिचित कुराप्रति शंका गर्न सिकाउँछ, जसले घृणाको बीउ रोप्ने आधार तयार पार्छ।
घृणा, डरको विकसित रूप हो। जब डरलाई सही रूपमा बुझ्न वा व्यवस्थापन गर्न सकिँदैन, तब त्यो अस्वीकृति र पूर्वाग्रहमा परिणत हुन्छ, जसलाई हामी घृणा भन्छौं। घृणाले मानिसलाई “हामी” र “उनीहरू” भन्ने विभाजनतर्फ धकेल्छ। यो विभाजनले सामाजिक सम्बन्धहरू कमजोर बनाउँछ र आपसी विश्वासमा दरार ल्याउँछ। घृणा केवल व्यक्तिसम्म सीमित हुँदैन; यो विचार, समुदाय र राष्ट्रसम्म फैलिन सक्छ। यसरी घृणा समाजमा दीर्घकालीन द्वन्द्वको आधार बन्न पुग्छ।
हिन्दू मिथकमा रावणको चरित्र यस सम्बन्धको स्पष्ट उदाहरण हो। आफ्नो शक्ति र सम्पत्तिप्रति अत्यधिक भरोसा भएका रावणमा असुरक्षा र डरको बीउ थियो। त्यो डर उसको मनमा घृणा र अन्ततः क्रोधको रूपमा प्रकट भयो। रावणले आफ्नो डर र असुरक्षालाई दबाउन गर्दा समाज र परिवारलाई विनाशको बाटोमा धकेलिदियो। यसले देखाउँछ कि डर, घृणा र रिस एक आपसमा कसरी अन्तरसम्बन्धित छन् र अविवेकी नियन्त्रणले जीवनमा संकट ल्याउन सक्छ।
रिस एक नकारात्मक भावना हो, जुन प्रायः डर वा असुरक्षाबाट उत्पन्न हुन्छ। यसले सोच्ने र बुझ्ने क्षमतामा बाधा पुर्याउँछ, व्यक्तिलाई आत्मकेन्द्रित र आक्रामक बनाउँछ। रिसले शारीरिक रूपमा हृदयको दर, रक्तचाप र स्नायु प्रणालीमा असर पुर्याउँछ, जसले मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्यमा प्रतिकूल प्रभाव पार्न सक्छ। रिसका अनेकौं रूपहरू—दुःख, द्वेष, असन्तोष आदि—मानसिक तनाव र रोगको कारण बन्न सक्छन्।
व्यक्तिगत जीवनमा रिसको व्यवस्थापन नगरेको खण्डमा पारिवारिक, सामाजिक र कार्यक्षेत्रमा सम्बन्ध बिग्रन्छ। यसले करियर र समाजिक प्रतिष्ठामा पनि नकारात्मक प्रभाव पार्छ। मानिसलाई कहिलेकाहीँ रिस उठ्नु स्वाभाविक भए पनि यसको उचित व्यवस्थापन अत्यावश्यक छ। रिसलाई सकारात्मक रूपमा प्रयोग गर्न सकिएमा यो साहस, न्यायपूर्ण निर्णय र आत्मरक्षा जस्ता गुणमा परिणत हुन्छ।
सच्चा आत्मज्ञान, ध्यान, योग र खुला संवादको माध्यमबाट डर, घृणा र रिसको नकारात्मक चक्रबाट मुक्ति सम्भव छ। जब व्यक्ति यी भावनाहरूको स्रोत र अन्तरसम्बन्ध बुझ्छ, तब उसले जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र मानसिक स्थिरता प्राप्त गर्न सक्छ। रिसमुक्त जीवन मात्र सुखी, सन्तुलित र समृद्ध जीवनको आधार हो।
मानव जीवनमा डर, घृणा र रिस जस्ता भावनात्मक विकारहरू अत्यन्त सामान्य भए पनि यी विकारहरू बीचको सम्बन्ध गहिरो छ। हिन्दू दर्शन र मिथकहरूले यस सम्बन्धलाई स्पष्ट रूपमा चित्रण गरेका छन्। जीवनका निर्णय, सामाजिक सम्बन्ध र व्यक्तिगत विकासमा यी तीन विकारहरूको प्रभाव अत्यधिक हुन्छ। यदि व्यक्ति यी भावनात्मक विकारहरूको नियन्त्रण गर्न सक्दैन भने उसले न आफ्नो जीवनमा अशान्ति ल्याउँछ, तर समाज र परिवेशमा पनि अस्थिरता निम्त्याउँछ।
हिन्दू मिथकमा रावणको चरित्र यस सम्बन्धको उत्कृष्ट उदाहरण हो। रावणलाई बल, ज्ञान र शक्तिमा उत्कृष्ट मानिन्थ्यो, तर उसमा ठूलो डर थियो—सत्य र धर्मको असफलताप्रति। आफ्नो डर र असुरक्षालाई कम गर्न उसले घृणा र रिस उत्पन्न गर्यो। सागरमंथनमा देव-दानवहरूको संघर्ष वा रामायणमा राम-रावणको युद्धमा देखिन्छ कि डरले रावणलाई घृणा र रिसको मार्गमा धकेल्दै अन्ततः पतनतर्फ लैजान्छ। यहाँ स्पष्ट हुन्छ कि डरले घृणा र रिसको बीउ रोप्छ, र त्यसले निर्णयलाई विकृत बनाउँछ।
महाभारतमा द्रौपदीको चीरहरणको घटना डर, घृणा र रिसको सम्बन्धलाई स्पष्ट देखाउँछ। द्रौपदीले तत्कालिक भय महसुस गरिन्—उसको इज्जत र परिवारको सम्मान संकटमा थियो। तर डरले उसलाई मात्र नियन्त्रण गरेन, सन्तुलित चेतनाले घृणा र रिसलाई आवश्यक मात्रामा प्रयोग गर्न सिकायो। यसरी उसले धर्म, न्याय र नैतिकताको आधारमा आफ्ना निर्णयहरू लिइन्। यदि द्रौपदी डरमा मात्र फसिन् भने र रिस र घृणा अनियन्त्रित भए, तब उसका निर्णयहरु प्रतिशोधपूर्ण हुन्थे र धर्म र समाजको हानि हुन्थ्यो।
त्रिगुण सत्त्व, रजस् र तमस्—ले पनि डर, घृणा र रिसको सम्बन्धलाई व्याख्या गर्दछ। सत्त्वगुणयुक्त चेतनाले डरलाई विवेकपूर्ण सतर्कता बनाउँछ, र घृणा तथा रिसलाई नियन्त्रणयोग्य बनाउँछ। तर रजसिक चेतनाले डरलाई असुरक्षा र लालचमा परिणत गर्छ, र रिस तथा घृणा उत्पन्न गर्छ। तमोगुणमा चेतना बिलुप्त हुन्छ, जसले डर, घृणा र रिसलाई अन्धकारपूर्ण शक्ति प्रदान गर्दछ।
हिन्दू ग्रन्थमा शिव र कार्तिकेयका युद्धकथा वा दुर्गा शक्तिकथा यस विषयमा मार्गदर्शक छन्। राक्षसहरूको डर र असुरक्षाले उनीहरूमा घृणा र क्रोध जगाउँछ। दुर्गा वा शिवले यस अन्धकारात्मक विकारको सामना गर्दै सुसंयमित शक्ति प्रयोग गरेर न्याय र धर्मको पुनर्स्थापना गर्छन्। यसले देखाउँछ कि डर, घृणा र रिसको सही प्रयोग वा नियन्त्रण जीवन र समाजमा स्थिरता ल्याउन सक्छ।
मानव मनका यी तीन विकार आपसमा अन्तरसम्बन्धित छन्। डरले सुरक्षा र अस्तित्वप्रति सचेत बनाउँछ, तर जब डर अत्यधिक हुन्छ, तब यसले घृणा र रिस जन्माउँछ। घृणा र रिसले चेतनालाई ढाक्छ र विवेकलाई कमजोर बनाउँछ। परिणामस्वरूप व्यक्ति आक्रामक, हिंसक र अस्थिर बनिन्छ। यसै कारण हिन्दू ग्रन्थहरूमा ध्यान, योग र धर्म-अनुपालनलाई अत्यन्त महत्त्व दिइन्छ। मन, बुद्धि र आत्माको सन्तुलनले मात्र डरलाई नियन्त्रणयोग्य, घृणा र रिसलाई सकारात्मक रूपान्तरणयोग्य बनाउँछ।
हिन्दू मिथक र दर्शनले स्पष्ट देखाउँछन् कि डर, घृणा र रिसको सम्बन्ध भावनात्मक मात्र होइन, आध्यात्मिक र सामाजिक सन्दर्भमा पनि महत्वपूर्ण छ। यदि व्यक्ति डरको सामना गर्न सक्छ, घृणा र रिसलाई विवेकपूर्ण ढंगले नियन्त्रण गर्न सक्छ र चेतनाको मार्ग अपनाउँछ भने मात्र उसले जीवनमा स्थिरता, शान्ति र नैतिक सन्तुलन प्राप्त गर्न सक्छ। रावण र द्रौपदीका कथाले यस तथ्यलाई स्पष्ट प्रमाणित गर्छन् कि चेतनासँगै डर, घृणा र रिसको नियन्त्रण नै व्यक्तित्व र समाजको उत्कर्षको आधार हो।
रिस एक प्राकृतिक मानवीय भावना हो, तर यसले उत्पन्न हुने परिणाम कहिलेकाहीँ विनाशकारी हुन सक्छ। महात्मा गान्धीले भनेका थिए– “रिस एक क्षणको पागलपन हो।” यसले संकेत गर्छ कि रिस क्षणिक अनुभूति हो, तर यसको प्रभाव दीर्घकालीन र गहिरो हुन सक्छ। जब मानिस रिसको आवेगमा प्रतिक्रिया जनाउँछ, उसले सोच, विवेक र संयमलाई त्याग्छ। यसले व्यक्तिगत जीवन मात्र होइन, पारिवारिक, सामाजिक र पेशागत सम्बन्धमा समेत नकारात्मक प्रभाव पार्छ।
रिस किन उठ्छ र कसरी उत्पन्न हुन्छ भन्ने बुझ्नु अत्यन्त आवश्यक छ। रिस प्रायः डर, असुरक्षा, अपमान वा अन्यायको अनुभवबाट उत्पन्न हुन्छ। जब व्यक्तिले आफूलाई असुरक्षित, कमजोर वा अन्यायग्रस्त महसुस गर्छ, तब मनमा असन्तोष र आक्रोश उत्पन्न हुन्छ। यसरी उत्पन्न भएको रिस प्रायः तत्काल प्रतिक्रिया दिने मनोवैज्ञानिक आवेग बनाउँछ। यसैले रिसलाई उत्पन्न भएको कारणबाट छुट्ट्याएर बुझ्नु महत्वपूर्ण हुन्छ।
रिस व्यवस्थापनका केही उपाय अत्यन्त प्रभावकारी साबित हुन्छन्। पहिलो, सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिनु जरुरी छ। रिसले सम्बन्धहरू बिगार्न सक्छ; त्यसैले आलोचना वा आपत्तिजनक व्यवहारलाई व्यक्तिगत रूपमा लिने सट्टा सम्बन्धको महत्व बुझ्नुपर्छ। दोस्रो, वर्तमानमा ध्यान केन्द्रित गर्नुहोस्। अतीतका घटनाहरू वा भविष्यको डरले सिर्जना भएको रिसले वर्तमान क्षणको शान्ति र निर्णय क्षमतामा बाधा पुर्याउँछ। तेस्रो, माफ गर्न इच्छुक रहनुहोस्। माफीको भावले रिसको भार घटाउँछ र मनलाई शान्त बनाउँछ। चौथो, दोष दिन वा आरोप प्रत्यारोप लगाउने काम नगर्नुहोस्। रिसको आवेगमा आरोप लगाउँदा सम्बन्ध बिग्रिन्छ र मानसिक शान्ति हराउँछ।
सत्य यही हो कि रिस सबैमा उठ्छ, तर केहीले मात्र आफ्नो रिसलाई नियन्त्रण गर्न सक्छन्। यसका लागि आत्मनिरीक्षण, ध्यान, प्राणायाम र सकारात्मक मानसिक अभ्यास अत्यन्त उपयोगी छन्। यदि मानिस आफ्नो रिसमाथि विजय प्राप्त गर्न सक्छ भने उसले आफ्नो जीवनलाई शान्त, सन्तुलित र सृजनात्मक बनाउँछ। विपरित, नियन्त्रण गर्न नसकेको रिसले अनावश्यक द्वन्द्व, झगडा र सामाजिक असन्तुलन सिर्जना गर्छ।
रिस घृणाको विस्फोटक रूप हो। जब घृणा लामो समयसम्म मनभित्र दमन गरिन्छ, तब त्यो अचानक आक्रोशका रूपमा बाहिर निस्कन्छ। रिस तत्काल प्रतिक्रिया हो, जसले विवेकलाई कमजोर बनाउँछ र आवेगलाई हावी गराउँछ। रिसको अवस्थामा मानिसले सोचविचारभन्दा पनि प्रतिक्रिया दिन्छ, जसले सम्बन्ध, निर्णय र कहिलेकाहीँ जीवनमै गम्भीर असर पार्न सक्छ। रिसले व्यक्तिगत सम्बन्ध मात्र होइन, सामाजिक र राजनीतिक स्तरमा समेत हिंसा र अस्थिरता निम्त्याउन सक्छ।
यी तीन भावनाहरूबीचको अन्तरसम्बन्ध स्पष्ट छ। डरले घृणालाई जन्म दिन्छ, घृणाले रिसलाई जन्म दिन्छ र रिसले पुनः डर र असुरक्षालाई बढाउँछ। यो एक चक्र हो, जसले मानव मनलाई निरन्तर अशान्त राख्छ। यदि यो चक्रलाई तोड्न सकिएन भने, व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य मात्र होइन, सम्पूर्ण समाज नै अस्थिर बन्न सक्छ।
तर यी भावनाहरूलाई पूर्ण रूपमा नष्ट गर्नु समाधान होइन। बरु, तिनलाई बुझ्ने, स्वीकार गर्ने र सचेत रूपमा व्यवस्थापन गर्ने क्षमता विकास गर्नु आवश्यक छ। आत्मचिन्तन, सहानुभूति, ध्यान र शिक्षा जस्ता माध्यमहरूले डरलाई बुझाइमा, घृणालाई सहिष्णुतामा र रिसलाई संयममा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।डर, घृणा र रिस मानव मनका विनाशकारी शक्तिहरू भए पनि तिनीहरू चेतनाको अवसर पनि हुन्। यदि मानिसले आफ्नो भित्री मनलाई बुझ्न सक्यो भने, यही “भावनात्मक क्षेप्यास्त्र”हरूलाई विनाशको सट्टा आत्मपरिवर्तन र शान्तिको मार्गमा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ।
रिस एक क्षणिक भावना हो, तर यसको व्यवस्थापनमा असफलता दीर्घकालीन नोक्सानको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले आफ्नो रिसको कारण बुझ्ने, सम्बन्ध र वर्तमानलाई प्राथमिकता दिने, माफ गर्न इच्छुक हुने र दोषारोपण नगर्ने अभ्यास जीवनमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। यसरी आफ्नो रिसमाथि विजय प्राप्त गर्दा मात्र व्यक्ति मानसिक स्थिरता, सामाजिक सन्तुलन र जीवनमा वास्तविक सुख प्राप्त गर्न सक्षम हुन्छ।
।(उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव हुन् ।)
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया