संवेदनशील समाजमा डिजिटल नवाचारको भूमिका

संवेदनशील समाजमा डिजिटल नवाचारको भूमिका

तोमनाथ उप्रेती,

उपसचिव, नेपाल सरकार

२१औं शताब्दीको द्रुत गतिमा विकसित भइरहेको संसारमा प्रविधि  उपकरण मात्र नभई हाम्रो जीवनशैली, सोच, र आपसी सम्बन्धको संरचना नै परिवर्तन गर्ने शक्ति बनेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, बिग डेटा, रोबोटिक्स, ब्लकचेन, र इन्टरनेट अफ थिङ्स जस्ता प्रविधिहरूले हाम्रो दैनिक जीवनलाई सहज, छरितो र उत्पादक बनाएका छन्। तर प्रश्न के हो भने यो प्रविधिको युगले मानवताको संवेदनशीलता, करुणा र नैतिक चेतनालाई कसरी सम्हाल्ने ? यिनै दुई पक्षको सन्तुलन नै “स्मार्ट प्रविधि, संवेदनशील समाज” को मूल चुनौती र अवसर हो।

स्मार्ट प्रविधिको प्रमुख शक्ति यसको समस्या समाधान गर्ने क्षमता हो। उदाहरणका लागि, स्वास्थ्य क्षेत्रमा एआइले रोगको प्रारम्भिक पहिचान सजिलो बनाएको छ, शिक्षा क्षेत्रमा अनलाइन प्लेटफर्मले सीप र ज्ञानको पहुँच बढाएको छ, र वातावरणीय प्रविधिले प्रदूषण नियन्त्रणमा योगदान दिइरहेको छ। यस्ता नवप्रवर्तनहरूले समय र स्रोतको बचत मात्र होइन, मानव जीवनको गुणस्तर पनि सुधार गरेको छ।

तर यिनै प्रविधिहरूको दुरुपयोग वा अन्धाधुन्ध प्रयोगले समाजमा संवेदनशीलताको कमी ल्याउन सक्छ। उदाहरणका लागि, सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानिसबीचको प्रत्यक्ष संवाद घटाउँदै मानसिक स्वास्थ्यमा असर पारिरहेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ताको गलत प्रयोगले रोजगारी संकट र सामाजिक असमानता बढाउन सक्छ। डिजिटल विभाजनले प्रविधिको पहुँच भएकाहरू र नभएकाहरू बीच खाडल अझ गहिरो बनाउन सक्छ।

प्रविधि, विगतका यन्त्रप्रधान युगहरूमा जस्तो  दक्षताको साधन मात्र रहेन, आज यसले मानव सभ्यताको अस्तित्व र मूल्यसम्बन्धी विमर्शलाई प्रत्यक्ष प्रभावित गरिरहेको छ। डिजिटल मानववादको मूलभूत अवधारणा नै यहीँबाट सुरु हुन्छ—जहाँ प्रविधि न त मानवीयताको विकल्प हो, न नै यसको प्रतिस्पर्धी। बरु, प्रविधिलाई मानव आवश्यकतासँग अनुरूप बनाउनुपर्ने सतर्क प्रयास नै डिजिटल युगको नीति-नैतिकताको केन्द्रीय तत्त्व हो।

आजको युग डिजिटल युग हो। प्रविधि समाज सुधार्ने शक्तिशाली माध्यम हो। संवेदनशील समाजमा डिजिटल नवाचारले मानिसलाई सशक्त बनाउँछ।

स्मार्ट प्रविधि शिक्षा, स्वास्थ्य र सार्वजनिक सेवा पहुँचलाई सहज बनाउँछ। यसले सामाजिक असमानता घटाउँछ र सबैको पहुँच सुनिश्चित गर्छ। डिजिटल उपकरणले समुदायका आवाज सुन्न सजिलो बनाउँछ। यसले नागरिक सहभागिता र पारदर्शितालाई प्रवर्द्धन गर्छ।

तर प्रविधि मात्र पर्याप्त छैन। समाज संवेदनशील हुनुपर्छ। मानवीय मूल्य, करुणा र नैतिक जिम्मेवारी प्रविधिसँग जोडिनुपर्छ। जब डिजिटल नवाचार मानव-केंद्रित हुन्छ, तब मात्र समाज दिगो र न्यायपूर्ण हुन्छ।संवेदनशील समाजमा नवाचारले सामाजिक समस्या समाधान गर्छ। कृषि, स्वास्थ्य, शिक्षा र प्रशासनमा स्मार्ट समाधान ल्याउँछ। यसले निर्णय प्रक्रियालाई द्रुत, पारदर्शी र न्यायपूर्ण बनाउँछ।डिजिटल नवाचार समाजको सेवा र मानवकल्याणमा केन्द्रित हुँदा, यसले दिगो विकास र समान अवसरको मार्ग प्रशस्त गर्छ। संवेदनशील समाज र प्रगतिशील प्रविधि सँगै अघि बढ्दा मात्र मानवता र उन्नति दुवै सुनिश्चित हुन्छ।