बौद्धिक अहंकार र आत्मसमालोचनाको संस्कार

बौद्धिक अहंकार र आत्मसमालोचनाको संस्कार

तोमनाथ उप्रेती

आफ्नो विकलांगताले ह्विलचियरमा बाँधिएर जीवन बिताउनुपरे पनि ब्रह्माण्डका रहस्यहरू बुझ्न निरन्तर अनुसन्धानमा लागेका वैज्ञानिक स्टिफन विलियम हकिङले भनेका थिए, “मानिसको सबैभन्दा ठूलो दुस्मन मूर्खता होइन, ज्ञानी भएको भ्रम हो।” यो भनाइ आजको नेपाली समाज र राजनीतिमा ठ्याक्कै मिल्दो देखिन्छ। आजका नेतादेखि कर्मचारी, विज्ञदेखि विश्लेषकसम्म, धेरैले आफूलाई ज्ञानी, योग्य र सही ठान्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूकै कार्यले जनजीवनलाई संकटमा पारेको छ।

बौद्धिक अहंकार र राजनीतिक असफलता बीचको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। जब राजनीतिक नेताहरू आफ्नो ज्ञान र क्षमता बारेमा अत्यधिक आत्मविश्वास राख्छन् र अरूका विचारलाई स्वीकार गर्न तयार हुँदैनन्, तब तिनीहरूका निर्णय प्रक्रियामा अपारदर्शिता र एकपक्षीयता देखिन्छ। यस्तो स्थिति राजनीतिक असफलतासम्म पुग्न सक्छ, जहाँ जनहितको बजेट, नीति र योजनाहरू सत्ता र स्वार्थको घेराबन्दीमा परेका हुन्छन्।

नेपालको राजनीतिक परिप्रेक्ष्यमा, धेरै समयसम्म बौद्धिक अहंकारका कारण प्रचलित योजनाहरूमा सुधार र अनुकूलनको आवश्यकता देखिदैन। नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरूको मानसिकता यति हदसम्म गलत हुन्छ कि उनीहरूले आलोचनालाई आक्रमणको रूपमा लिन थाल्छन्, जसले संवादको अवसरलाई समाप्त पार्छ। यसले समाजमा नकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ र विकासको प्रक्रियामा ठूलो बाधा पुर्याउँछ।

नेता र नीतिनिर्माताहरू आफूलाई राष्ट्रसेवक ठान्छन्, तर उनीहरूका निर्णयले जनताको हितभन्दा व्यक्तिगत स्वार्थको संरक्षण गरिरहेको देखिन्छ। उदाहरणका लागि, आर्थिक नीति, शैक्षिक सुधार, पूर्वाधार निर्माण जस्ता क्षेत्रहरूमा असफलता मात्र देखिँदैन, यिनमा लापरवाही, अदूरदर्शिता र अज्ञानता प्रस्ट देखिन्छ। अझ गम्भीर कुरा त के भने, जब आलोचना वा सुझाव दिइन्छ, त्यही ‘ज्ञानीको भ्रम’ भएका व्यक्तिहरूले आलोचनालाई बेवास्ता गर्छन्, र आफू सधैं सही रहेको सोच राख्छन्।

जब एक व्यक्तिले आफूलाई मात्र सही ठान्छ, अरूको विचारलाई मूर्खतापूर्ण ठान्छ र आफ्ना गलत निर्णयलाई स्वीकार गर्न सक्दैन, तब त्यो केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र हुँदैन, सामाजिक समस्याको रूपमा परिणत हुन्छ। यस्तो सोचले समावेशी विचारको अन्त्य गर्दछ र आलोचना वा सुधारको अवसरलाई नष्ट गर्छ। व्यक्तिको यो मानसिकता संस्थागत तहमा प्रवेश गरेपछि नीति निर्माण, निर्णय प्रक्रिया र प्रशासनिक संयन्त्रहरूमा अपारदर्शिता र अराजकता फैलिन थाल्छ।

नेतृत्व तहमा बसेका व्यक्तिहरूले जब आफ्नो विचार मात्र सर्वोच्च हो भन्ने भ्रम पाल्छन्, तब सल्लाह, सुझाव र आलोचनालाई तुच्छ ठानिन्छ। यसले गर्दा लोकतान्त्रिक अभ्यास कमजोर हुन्छ र दलीय अहंकारको जरा गहिरो बन्छ। यस्तो अवस्थामा न त जनताको आवाज सुन्ने वातावरण रहन्छ, न त सुधार गर्ने सम्भावना।

शिक्षा, न्याय, सञ्चारजस्ता क्षेत्रहरूमा पनि यस्तै प्रवृत्ति देखा पर्दा समाजमा विचारको विविधता समाप्त हुन्छ र आत्मसमालोचनाको संस्कृति मर्न थाल्छ। आत्मसमालोचना एउटा समाजको बौद्धिक स्वास्थ्य हो, जसले सुधार र नवीनताको सम्भावना खोल्दछ। जब व्यक्तिहरू वा संस्थाहरू आफ्ना त्रुटिहरूलाई स्वीकार्छन् र सुधार गर्न चाहन्छन्, त्यसले उनीहरूको बौद्धिक विकासमा मद्दत पुर्याउँछ। यसले समग्र समाजको उत्तरदायित्व र पारदर्शिता बढाउँछ। आत्मसमालोचनाको संस्कारले आलोचनालाई सकारात्मक रूपमा ग्रहण गर्न सघाउँछ र यसले संस्थागत सुधारको दिशा तय गर्न मद्दत पुर्याउँछ। जब समाजमा आत्मसमालोचनाको प्रोत्साहन हुन्छ, तब जनताका माग र आवश्यकताहरूलाई ध्यानमा राखी नीति बनाइन्छ, जसले दिगो विकास र सशक्त राष्ट्र निर्माणमा योगदान पुर्याउँछ।त्यसैले, समृद्ध समाज निर्माणको लागि आत्ममुग्धता होइन, आत्मसमालोचना, खुला संवाद र सहिष्णुता आवश्यक छ। सहमतिपूर्ण बहस र आलोचनाको स्वागत गर्न सक्ने संस्कार नै समाजको वास्तविक प्रगति हो।

नेपाली परिवेशमा सत्ताको वरिपरि रहेका धेरै व्यक्तिहरू ‘मलाई सबै थाहा छ’ भन्ने भ्रममा बाँचिरहेका छन्। त्यही भ्रमले न त उनीहरूलाई सुधार गर्न दिन्छ, न समाजलाई अगाडि बढ्न।त्यसैले, हकिङको भनाइ केव एक वैज्ञानिकको उद्धरण मात्रै होइन, यो चेतावनी हो—अहंकार, आत्मसन्तुष्टि र ‘अज्ञानमा आत्मगौरव’ गर्ने प्रवृत्तिको विरुद्ध। यो भनाइलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र नेपाली समाजले नयाँ युगतिर पाइला चाल्न सक्नेछ।