समालोचना ‘म आफैँसित पराजित भएँ …!’ : आत्मसंघर्ष, अस्तित्वबोध र चेतनाको काव्याभिव्यक्ति

समालोचना

‘म आफैँसित पराजित भएँ …!’ : आत्मसंघर्ष, अस्तित्वबोध र चेतनाको काव्याभिव्यक्ति

तोमनाथ उप्रेती

समकालीन नेपाली साहित्यमा आत्मअन्वेषण, अस्तित्वगत बेचैनी र मानवीय अन्तर्द्वन्द्वलाई कलात्मक उचाइमा प्रस्तुत गर्ने स्रष्टामध्ये छवि वैरागी घिमिरे एक उल्लेखनीय नाम हुन्। प्रस्तुत कविता ‘म आफैँसित पराजित भएँ …!’ मानव मनोविज्ञानको जटिल संरचना, स्मृतिको पीडा, समयको दार्शनिक रहस्य र आत्मचेतनाको संघर्षलाई केन्द्रमा राखेर रचित एक गम्भीर वैचारिक कविता हो। यो कविता मानिसको भित्री संसारमा चलिरहने अदृश्य युद्धको कलात्मक दस्तावेज हो। कविताले व्यक्त गरेको पीडा व्यक्तिगत देखिए पनि यसको संवेदना सार्वभौमिक छ। यही कारणले यो रचना निजी अनुभूतिबाट उठेर मानव अस्तित्वको साझा सत्यमा रूपान्तरित भएको देखिन्छ।

कविताको शीर्षक ‘म आफैँसित पराजित भएँ’ नै यसको मूल दर्शनको उद्घोष हो। यहाँ पराजय कुनै बाह्य शक्तिसँगको हार होइन। यो आफ्नै स्मृति, आफ्नै चेतना, आफ्नै प्रश्न र आफ्नै असमर्थतासँगको हार हो। साहित्यिक दृष्टिले यो शीर्षकले पाठकलाई आरम्भमै आत्मसंघर्षको मनोवैज्ञानिक भूमिमा प्रवेश गराउँछ। मानव इतिहासमा सबैभन्दा कठिन युद्ध बाहिरी शत्रुसँग होइन, आफ्नै अन्तरात्मासँग भएको युद्ध हो भन्ने विचारलाई कविताले अत्यन्त प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ।

कवि भन्छन,

कहिलेकाहीँ

आफूले आफैँलाई बोकिरहनु नै

संसारको सबैभन्दा भारी बोझ लाग्दोरहेछ

घरी दगुर्दै विगत आउँछ

खरानी भइसकेका आगोका झिल्का चलाउँदै

घरी मरेका सम्झनाहरूको चिहानमा बसेर

मलाई नै मेरो नामले बोलाउँछ

कहिलेकाहीँ आफूलाई नै बोकिरहनु संसारको सबैभन्दा भारी बोझ जस्तो लाग्छ। जीवनको यात्रामा थकान यति  हुन्छ कि आफ्नै अस्तित्व पनि अनजान भारीझैँ टाउकोमा झुन्डिएको महसुस हुन्छ। घरीघरी विगत दौडेर आउँछ, खरानी भइसकेका आगोका झिल्काहरू चलाउँदै, पुराना घाउहरूलाई फेरि उजागर गर्छ। घरी मरेका सम्झनाहरूको चिहानमा बसेर समयले मलाई नै मेरो नामले बोलाउँछ, जस्तो कि म आफैँ कुनै पराया भइसकेको छु। वर्तमान मौन हुन्छ, भविष्य टाढा हुन्छ र म केवल आफ्नै भित्र हराएको एउटा आवाजजस्तो बन्छु। यस्तो क्षणमा जीवन आत्मसंघर्षको निरन्तर मौन यात्रा बनेर रहन्छ।

कविताको प्रमुख विषयवस्तु अस्तित्वगत संकट हो। कविको प्रश्न—“म कुन समयको मानिस हुँ ?” समयसम्बन्धी जिज्ञासा होइन यो अस्तित्ववादी दर्शनको मूल प्रश्न हो। मानिस कहाँ उभिएको छ ? ऊ विगतमा बाँचेको छ कि भविष्यको प्रतीक्षामा छ ? अथवा वर्तमानमा हराएको छ ? यस्ता प्रश्नहरूले पाठकलाई जाँ–पोल सार्त्र र अल्बेर कामुको अस्तित्ववादी चिन्तनको स्मरण गराउँछन्। सार्त्रका अनुसार मानिस स्वतन्त्र हुन अभिशप्त छ, जबकि काम्युका अनुसार जीवनको अर्थ खोज्ने प्रयास स्वयंमा एक विद्रोह हो। प्रस्तुत कवितामा पनि कवि अर्थ, पहिचान र आत्मस्वीकृतिको खोजमा निरन्तर भौतारिइरहेको देखिन्छ।

कविताको संरचनात्मक सौन्दर्य यसको मुक्तलयात्मक विन्यासमा निहित छ। कुनै निश्चित छन्दको बन्धनबिना कविता चेतनाको प्रवाहझैँ बग्छ। यसले कविको मनस्थितिलाई स्वाभाविक र प्रामाणिक बनाएको छ। प्रत्येक पंक्ति विचारको एक नयाँ तह खोल्दै जान्छ। कविताको प्रवाह नदीको बहावजस्तो छ, जहाँ शब्दहरू अनुभूतिको स्पन्दन बनेर उपस्थित हुन्छन्।

बिम्ब र प्रतीक योजनाको दृष्टिले कविता अत्यन्त समृद्ध छ। “खरानी भइसकेका आगोका झिल्का”, “मरेका सम्झनाहरूको चिहान”, “नाङ्गो सत्यको झापड”, “मौनताको गहिरो इनार”, “बीच बाटोमा हराएको पदचाप” जस्ता बिम्बहरूले कवितालाई विशिष्ट कलात्मक उचाइ दिएका छन्। यी बिम्बहरूले मनोवैज्ञानिक र दार्शनिक अर्थसमेत बोकेका छन्। उदाहरणका लागि, “मरेका सम्झनाहरूको चिहान” स्मृतिको मृत्यु होइन स्मृतिको अमर पीडाको प्रतीक हो। त्यस्तै “बीच बाटोमा हराएको पदचाप” आधुनिक मानिसको पहिचान संकटको सशक्त प्रतीक बनेको छ।

कवितामा समयको प्रयोग विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। विगत, वर्तमान र भविष्यलाई कविले मानवीकरण गरेका छन्। विगत हाँस्छ, वर्तमान प्रश्न गर्छ र भविष्य तमासा हेर्छ। यो मानवीकरण शैलीले समयलाई अमूर्त अवधारणाबाट मूर्त पात्रमा रूपान्तरित गरेको छ। यस प्रकारको शैलीगत प्रयोगले पाठकलाई समयसँगको आफ्नो सम्बन्ध पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाउँछ। यहाँ समय  चेतनाको अनुभव हो।

मनोवैज्ञानिक दृष्टिले कविताले स्मृति र चेतनाबीचको द्वन्द्वलाई केन्द्रमा राखेको छ। आधुनिक मनोविश्लेषणका प्रवर्तक सिग्मन्ड फ्रायडले अवचेतन मनलाई व्यक्तित्व निर्माणको आधार मानेका थिए। प्रस्तुत कवितामा पनि अवचेतनका दबिएका पीडाहरू बारम्बार सतहमा उत्रिरहेका छन्। कवि निदाउन खोज्छन, तर स्मृतिका झ्यालहरू खुलिरहन्छन्। यो अवस्था मानव मनको वास्तविक मनोवैज्ञानिक संरचनाको कलात्मक अभिव्यक्ति हो।

कवि भन्छन,

फेरि वर्तमान आउँछ

नाङ्गो सत्यको झापड बोकेर

र आत्माका पुराना घाउहरूमा

दिनहुँ नुन छर्किरहन्छ

म कुन समयको मानिस हुँ ?

जो बितिसक्यो ?

वा त्यो जो अझै आइपुगेकै छैन ?

म त

बीच बाटोमा हराएको एउटा पदचाप हुँ

जसलाई आफ्नै गन्तव्यले पनि चिन्दैन

फेरि वर्तमान आउँछ नाङ्गो, निर्मम र कुनै आवरणविहीन सत्यको झापड बोकेर, जसले आत्माको सबै बनावटी कवचहरू भत्काइदिन्छ। यो वर्तमान कुनै सहानुभूति होइन, बरु निरन्तर आत्मपरिक्षणको कठोर प्रयोगशाला हो, जहाँ हरेक अनुभूति पुराना घाउमाथि फेरि नुन बनेर छर्किन्छ। पीडा यहाँ स्थायी यात्रीझैँ छ, जसले विस्मृत हुन नदिने नियम बनाएको छ।

यस क्षणमा म आफैँसँग प्रश्न गर्छु म कुन समयको मानिस हुँ? के म बितिसकेको विगतको प्रतिध्वनि मात्र हुँ, जसको अस्तित्व स्मृतिको कमजोर धागोमा अडिएको छ? वा म अझै नआएको भविष्यको छायाँ हुँ, जुन कहिल्यै पूर्ण रूपमा उपस्थित हुँदैन?म आफैँलाई कुनै निश्चित समयरेखामा राख्न असमर्थ हुन्छु। समय मेरो लागि रेखा होइन, एक भाँचिएको दर्पण हो, जसमा म टुक्राटुक्रा भएर प्रतिबिम्बित हुन्छु। म त बीच बाटोमा हराएको एउटा पदचाप हुँ न प्रारम्भको पुष्टि, न अन्त्यको निश्चितता। मेरो अस्तित्व कुनै गन्तव्यद्वारा मान्यता नपाएको यात्रा हो।यही अनिश्चितताभित्र म अस्तित्वको अर्थ खोजिरहेछु जहाँ न पूर्णता छ, न समाप्ति, केवल निरन्तर प्रश्न मात्र छ।

दार्शनिक तहमा कविता पूर्वीय र पाश्चात्य चिन्तनको अद्भुत संगम बनेको छ। पूर्वीय दर्शन विशेषतः उपनिषद् परम्पराले आत्मज्ञानलाई मुक्ति मानेको छ। तर यहाँ कवि आत्मज्ञानको यात्रामा छ, मुक्तिमा पुगेको छैन। ऊ खोजिरहेको छ, तर भेटिरहेको छैन। “त्यहाँ पनि म भेट्दिनँ आफूलाई” भन्ने पंक्ति आत्मअन्वेषणको अधुरो यात्राको प्रतीक हो। यसले उपनिषद्को “कोऽहम्?” अर्थात् “म को हुँ?” भन्ने मूल प्रश्नलाई आधुनिक संवेदनामा पुनर्जीवित गरेको छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले कविताले गहिरो अन्तर्मुखी चेतनाको उद्घाटन गर्छ। यहाँ पीडा आत्मबोधको माध्यम हो। विश्वसाहित्यका नोबेल पुरस्कार विजेता रवीन्द्रनाथ ठाकुरका काव्यमा जस्तै पीडाले आत्मालाई परिष्कृत गर्ने शक्ति प्राप्त गरेको हुन्छ। टेगोरले दुःखलाई आत्मिक विस्तारको माध्यम मानेका थिए। प्रस्तुत कवितामा पनि पीडा विनाशकारी नभई आत्मखोजको द्वार बनेर उपस्थित भएको छ।

कवि भन्छन,

खोइ ! किन रातहरू लामा हुँदै जान्छन्

तर निद्रा आउँदैन

आँखाहरू बन्द हुन्छन्

तर स्मृतिका झ्यालहरू खुलिरहन्छन्

कहिलेकाहीँ लाग्छ

जीवन भनेको

आफ्नै छायासँगको अन्तहीन बहस रहेछ

जहाँ

विगत हाँसिरहेको हुन्छ

वर्तमान प्रश्न गरिरहेको हुन्छ

अनि भविष्य

टाढै उभिएर तमासा हेरिरहेको हुन्छ

कविताको भावभूमिले टी. एस. इलियटको द वेस्ट ल्यान्डको स्मरण गराउँछ। इलियटका पात्रहरू जस्तै यहाँको काव्यनायक पनि विखण्डित चेतनाको संसारमा बाँचिरहेको छ। ऊ विगतबाट मुक्त हुन सक्दैन, वर्तमानसँग सन्तुष्ट छैन र भविष्यप्रति आश्वस्त छैन। यही त्रासदी आधुनिक मानिसको साझा नियति बनेर कवितामा अभिव्यक्त भएको छ।

त्यसपछि म

मौनताको एउटा गहिरो इनारमा झरेर

आफैँलाई खोज्छु

त्यहाँ पनि

म भेट्दिनँ आफूलाई

केवल केही अधुरा सपना

केही अपूरा मानिसहरू

र समयले नबुझाएका

केही पीडाका अवशेषहरू मात्र भेटिन्छन्

त्यसपछि म मौनताको एक गहिरो इनारमा झर्छु जहाँ आवाजहरू पनि आफ्नै प्रतिध्वनिबाट थाकेर चुप बस्छन्। त्यहाँ मौनता खाली हुँदैन, बरु अत्यन्त घना हुन्छ जसले विचारहरूलाई समेत भारी बनाइदिन्छ। म आफैँलाई खोज्छु, तर प्रत्येक खोज एउटा असफल पुनःप्रयासजस्तो लाग्छ, किनकि म आफैँ खोज्ने वस्तु नभएर खोजको प्रक्रिया मात्र बनेको हुन्छु।त्यहाँ पनि म आफूलाई भेट्दिनँ न पूर्ण रूपमा, न स्पष्ट रूपमा। केवल केही अधुरा सपना भेटिन्छन्, जसले पूरा हुने साहस गुमाइसकेका छन् तर मर्न पनि सकेका छैनन्। केही अपूरा मानिसहरू भेटिन्छन्, जो मेरो चेतनाभित्र आधा बाँचिरहेका छन् र आधा हराइरहेका छन्।

समयले नबुझेका पीडाका अवशेषहरू त्यहाँ अझै बाँकी छन् न त इतिहासमा दर्ज भएका, न त भविष्यले स्वीकार गरेका। ती पीडाहरू केवल अनुभूतिका छायाँ हुन्, जसले मलाई निरन्तर सम्झाइरहन्छन् कि अस्तित्व कहिल्यै पूर्ण हुँदैन।र यही इनारभित्र म बुझ्छु आफूलाई खोज्नु भनेको आफूलाई भेट्नु होइन, बरु आफू हराइरहेको सत्यसँग सहमत हुनु हो।

कहिलेकाहीँ

साँच्चै नै लाग्छ

मानिसलाई संसारले होइन

उसको आफ्नै स्मृतिले हराउँछ

उसको आफ्नै मनले पराजित गर्छ

अनि ऊ बिस्तारै

आफ्नै विरुद्ध उभिएको

एउटा एक्लो युद्ध बन्दै जान्छ।

यो अनुच्छेद आधुनिक अस्तित्ववादी काव्यको एक सघन दार्शनिक अभिव्यक्ति हो, जसले मानव चेतनाको आन्तरिक युद्धलाई केन्द्रमा राख्छ। यहाँ बाहिरी संसार भन्दा भित्री मन निर्णायक शक्ति हो भन्ने विचार प्रस्तुत गरिएको छ, जुन विश्वसाहित्यका धेरै महान् लेखकहरूको परम्परासँग गहिरो रूपमा संवाद गर्छ।

यस लेखनमा सबैभन्दा स्पष्ट दार्शनिक सम्बन्ध सिग्मन्ड फ्रायडसँग देखिन्छ। फ्रायडले मानव मनलाई चेतन, अर्धचेतन र अवचेतन तहमा विभाजन गर्दै स्मृति र दमनलाई व्यवहारको मूल कारण मानेका थिए। यहाँ पनि स्मृतिले हराउने, मनले पराजित गर्ने भन्ने विचार फ्रायडीय मनोविश्लेषणको काव्यात्मक रूप हो। तर फरक के छ भने फ्रायड वैज्ञानिक व्याख्यामा सीमित छन्, जबकि यहाँ स्मृति दार्शनिक र आध्यात्मिक शक्ति बनेर आत्मालाई नै युद्धभूमि बनाउँछ।

त्यस्तै,  यो कवितामा स्रात र कामुका अस्तित्ववादी चिन्तनसँग पनि  समानता पाइन्छ। सार्त्रले मानिस स्वतन्त्र हुन अभिशप्त छ भनेझैँ यहाँ पनि व्यक्ति आफ्नै मनको कारागारभित्र संघर्षरत देखिन्छ। तर भिन्नता के छ भने काम्युमा विद्रोह प्रमुख हुन्छ, यहाँ भने विद्रोहभन्दा बढी मौन स्वीकार र आत्मविलयको भावना देखिन्छ।

रुसी साहित्यकाको मनोवैज्ञानिक गहिराइसँग पनि यो लेखन नजिक छ। “क्राइम एन्ड पनिश्मेन्ट” जस्तै यहाँ पनि अपराध बाहिरी होइन, भित्री चेतनामा घटित हुन्छ जहाँ मन आफैँ न्यायाधीश र अपराधी दुबै बन्छ। तर दोस्तोएभ्स्कीमा धार्मिक मुक्ति स्पष्ट हुन्छ, यहाँ भने मुक्ति अझ सूक्ष्म र मौन छ, जुन मौन स्वीकारमा आधारित छ।

समग्रमा, यो अनुच्छेद विश्वसाहित्यको अस्तित्ववादी, मनोविश्लेषणात्मक र आधुनिकतावादी धारासँग संवाद गर्ने एक दार्शनिक गद्य हो। यसको मौलिकता यसको भित्री युद्धको सूक्ष्म चित्रणमा छ जहाँ शत्रु बाहिर होइन, चेतनाभित्रै छ र मुक्ति पनि संघर्ष होइन, मौन आत्मस्वीकृतिमा रूपान्तरण हुन्छ।

कविताको भाषिक सौन्दर्य विशेष प्रशंसनीय छ। भाषा सरल भए पनि अर्थको तह अत्यन्त सारगर्भित छ। कविले अनावश्यक अलङ्कारिक बोझ नथपी प्रतीकात्मक अभिव्यक्तिबाट अनुभूतिहरू सिर्जना गरेका छन्। प्रत्येक शब्दले बहुअर्थी सम्भावना बोकेको छ। यस दृष्टिले कविता आधुनिक काव्यभाषाको उत्कृष्ट उदाहरण मान्न सकिन्छ।

साहित्यिक उपकरणहरूको प्रयोग अत्यन्त प्रभावकारी छ। रूपक, मानवीकरण, प्रतीक, पुनरुक्ति, प्रश्नोक्ति र विरोधाभासको संयोजनले कवितालाई बहुआयामिक बनाएको छ। “आँखाहरू बन्द हुन्छन् तर स्मृतिका झ्यालहरू खुलिरहन्छन्” जस्ता पंक्तिमा विरोधाभासको प्रयोग अत्यन्त कलात्मक छ। यस्ता अभिव्यक्तिहरूले कवितालाई अनुभूति बनाइदिन्छन्।

वैश्विक साहित्यसँग तुलना गर्दा यस कवितामा फ्योदोर दोस्तोएभ्स्कीका पात्रहरूको आत्मपीडा, फ्रान्ज काफ्काका पात्रहरूको अस्तित्वगत असुरक्षा र पाब्लो नेरुदाका कवितामा पाइने भावनात्मक गहिराइको प्रतिध्वनि अनुभव गर्न सकिन्छ। तर यसको संवेदना पूर्णतः नेपाली माटोको अनुभूतिमा आधारित छ। यसले विश्वसाहित्यसँग संवाद त गर्छ, तर आफ्नो मौलिकता गुमाउँदैन।

कविताको सबैभन्दा शक्तिशाली पक्ष यसको सार्वभौमिकता हो। यहाँ वर्णित पीडा कुनै एक व्यक्तिको मात्र होइन। प्रत्येक संवेदनशील मानिस कुनै न कुनै क्षणमा आफ्नै स्मृति, आफ्नै असफलता, आफ्नै प्रश्न र आफ्नै मौनतासँग जुधिरहेको हुन्छ। त्यसैले पाठकले कवितामा कविलाई मात्र होइन, आफूलाई पनि भेट्छ। यही गुणले कुनै पनि साहित्यिक कृतिलाई कालजयी बनाउँछ।

‘म आफैँसित पराजित भएँ …!’ आत्मसंघर्षको अनुभूति बोकेको एक उत्कृष्ट आधुनिक कविता हो। यसले मानव मनको अन्धकारलाई चित्रण मात्र गर्दैन त्यस अन्धकारभित्र अर्थको खोज पनि गर्छ। यो कविता पीडाको सौन्दर्यशास्त्र, स्मृतिको मनोविज्ञान, समयको दर्शन र आत्मखोजको आध्यात्मिक यात्राको संगम हो। घिमिरेले यस रचनामार्फत आधुनिक मानिसको मौन चित्कारलाई शब्द दिएका छन्। यही कारणले यो कविता बारम्बार फर्केर हेरिने गहन साहित्यिक उपलब्धि बनेर उभिएको छ। कविलार्इ काव्ययात्राको शुभकामना ।