भ्वाइस खबर
समाज रूपान्तरणमा मानवता, समानता र चेतनाको उन्नयन
तोमनाथ उप्रेती
नेपालको समाज विगत केही दशकदेखि तीव्र सामाजिक रूपान्तरणको प्रक्रियाबाट गुज्रिरहेको छ। राजनीतिक परिवर्तन, शिक्षा विस्तार, प्रविधिको विकास, विश्वव्यापीकरण र सञ्चार क्रान्तिले नेपाली समाजको सोच, जीवनशैली र सम्बन्ध संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेका छन्। पहिले परम्परा, धर्म र सामुदायिक संस्कारले समाजलाई निर्देशित गर्थे भने अहिले व्यक्तिको स्वतन्त्रता, अधिकार र व्यक्तिगत पहिचानप्रति चेतना बढेको छ। ग्रामीण समाज शहरीकरणतर्फ उन्मुख भइरहेको छ। संयुक्त परिवारको संरचना क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ। मानिसको जीवन प्रविधिमुखी र प्रतिस्पर्धात्मक बन्दै गएको छ। यसले समाजमा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गरेको छ भने अनेक चुनौतीहरू पनि जन्माएको छ।
शिक्षाले नेपाली समाजको चेतनामा महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याएको छ। विशेषतः महिलाको शिक्षा विस्तारले लैङ्गिक चेतना बलियो बनाएको छ। आज महिलाहरू राजनीति, प्रशासन, शिक्षा, पत्रकारिता र व्यवसायका क्षेत्रमा सक्रिय रूपमा अघि बढिरहेका छन्। त्यसैगरी दलित, जनजाति, मधेसी तथा पिछडिएका समुदायमा पनि अधिकार र पहिचानको चेतना विस्तार भएको छ। नेपालको संविधानले समानता, समावेशिता र सामाजिक न्यायलाई संस्थागत गर्ने प्रयास गरेको छ। यद्यपि व्यवहारिक रूपमा विभेद अझै कायम छन्, तर चेतनाको स्तरमा उल्लेखनीय परिवर्तन आएको छ। आजका नेपाली नागरिक राज्य, शासन र सार्वजनिक उत्तरदायित्वबारे पहिलेभन्दा बढी सचेत देखिन्छन्।
विश्वव्यापीकरण र सामाजिक सञ्जालले समकालीन नेपाली चेतनालाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेका छन्। इन्टरनेट र डिजिटल माध्यमले विश्वलाई नजिक ल्याएको छ। मानिसले नयाँ विचार, संस्कृति र जीवनशैलीसँग प्रत्यक्ष सम्पर्क गर्न थालेका छन्। यसले ज्ञान र अवसरको दायरा विस्तार गरेको छ। तर यससँगै सांस्कृतिक संकट पनि देखा परेको छ। धेरै युवाहरू आफ्नो भाषा, परम्परा र मौलिक संस्कृतिबाट टाढा हुँदै गएका छन्। उपभोक्तावादी सोच र भौतिक सफलता केन्द्रित मानसिकता तीव्र बन्दै गएको छ। सामाजिक सम्बन्धहरू औपचारिक बन्दै गएका छन्। मानिसमा एक्लोपन, मानसिक तनाव र असन्तोषको समस्या पनि बढिरहेको छ।
समकालीन नेपाली चेतनामा युवा वर्गको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। नेपालको ठूलो जनसंख्या युवा वर्गमा आधारित भएकाले परिवर्तनको प्रमुख शक्ति पनि युवा नै हुन्। उनीहरू सुशासन, पारदर्शिता, अवसर र सम्मानजनक जीवनको खोजीमा छन्। तर देशभित्र पर्याप्त रोजगारी र सम्भावनाको अभावले लाखौं युवाहरू वैदेशिक रोजगारीतर्फ जान बाध्य भएका छन्। यसले आर्थिक रूपमा धेरै परिवारलाई सहयोग गरे पनि सामाजिक रूपमा परिवार विखण्डन, भावनात्मक दूरी र गाउँहरूको जनशून्यता जस्ता समस्या बढाएको छ। यद्यपि नेपाली युवामा सिर्जनशीलता, नवप्रवर्तन र परिवर्तनको चाहना अझै बलियो रूपमा जीवित छ।
सामाजिक रूपान्तरण चेतनाको परिवर्तन पनि हो। समाज आधुनिक बन्दै जाँदा नैतिकता, मानवीय संवेदना र सामाजिक सहअस्तित्वलाई पनि सँगसँगै विकास गर्न आवश्यक छ। नेपाल बहुभाषिक, बहुजातीय र बहुसांस्कृतिक राष्ट्र भएकाले साझा राष्ट्रिय चेतना निर्माण गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण कार्य हो। आधुनिकता र मौलिकता, विज्ञान र आध्यात्मिकता, अधिकार र जिम्मेवारीबीच सन्तुलन कायम गर्न सके मात्र नेपाली समाजले समुन्नत र न्यायपूर्ण भविष्य निर्माण गर्न सक्छ। त्यसैले सामाजिक रूपान्तरणको मूल उद्देश्य मानवता, समानता र चेतनाको उन्नयन हुनुपर्छ।
भ्वाइस खबर
प्रतिक्रिया