नम्रतामा फुल्ने आन्तरिक आनन्दको फूल   

नम्रतामा फुल्ने आन्तरिक आनन्दको फूल

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनमा आनन्दको खोजी अनन्त छ। मानिस बाह्य  धन, पद, प्रतिष्ठा, सफलता र प्रशंसाको पछि संसारमा सुख खोज्दै दौडिरहन्छ। तर यी सबै उपलब्ध भए पनि भित्र  खालीपन रहन सक्छ। किनभने साँचो आनन्द बाहिर होइन, भित्र फुल्ने एउटा सूक्ष्म फूल हो नम्रताको फूल। जब अहंकार गल्छ, तब मात्र यो फूल फुल्न थाल्छ। नम्रता चेतनाको अवस्था हो जहाँ आत्मा शान्त हुन्छ र मन हलुका बन्छ।

नम्रता भन्नाले आफूलाई कमजोर देखाउनु होइन। यो आत्मज्ञानको गहिरो अवस्था हो, जहाँ मानिसले आफूलाई ठूलो वा सानो भनेर तुलना गर्न छोड्छ। जब तुलना समाप्त हुन्छ, तब प्रतिस्पर्धा पनि समाप्त हुन्छ र जहाँ प्रतिस्पर्धा हुँदैन, त्यहाँ तनाव हुँदैन। यही शान्त भूमिमा आनन्दको बीउ अंकुरित हुन्छ। नम्रता वास्तवमा आत्माको वास्तविक स्वरूप हो, जुन अहंकारले ढाकिएको हुन्छ।

मानव मन स्वभावतः अहंकारतर्फ झुक्छ। हामी आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ देखाउन चाहन्छौं, अरूको प्रशंसा चाहन्छौं र आलोचनाबाट डराउँछौं। तर यो प्रवृत्तिले मनलाई निरन्तर अशान्त बनाइरहन्छ। अहंकार एउटा यस्तो भारी बोझ हो जसले आत्माको हल्कापनलाई दबाइदिन्छ। जब यो बोझ हट्छ, तब मन स्वतः हलुका हुन्छ र त्यही हलुकापनमा आनन्दको फूल फुल्छ।

नम्रता विकास गर्ने पहिलो चरण आत्मनिरीक्षण हो। मानिसले आफूलाई निष्पक्ष रूपमा हेर्न सिक्नुपर्छ। आफ्ना कमजोरीहरू स्वीकार गर्न सक्ने साहस नै नम्रताको पहिलो ढोका हो। जब व्यक्ति आफ्ना गल्तीहरू लुकाउन छोड्छ, तब ऊ आफैंसँग इमानदार हुन्छ। यही इमानदारीले चित्तलाई शुद्ध बनाउँछ र भित्रको शान्ति जागृत हुन्छ।

दोस्रो चरण तुलना त्याग हो। आजको समाजमा तुलना नै असन्तोषको मूल कारण बनेको छ। सामाजिक सञ्जाल, प्रतिस्पर्धा र प्रदर्शनले मानिसलाई निरन्तर अरूसँग तुलना गर्न सिकाएको छ। तर नम्रता त्यहीँ जन्मिन्छ जहाँ तुलना समाप्त हुन्छ। जब व्यक्ति बुझ्छ कि प्रत्येक जीवन अद्वितीय छ, तब उसमा स्वीकार्यता आउँछ। स्वीकार्यता नै आन्तरिक आनन्दको आधार हो।

नम्रता आन्तरिक दृष्टिकोण हो। एउटा नम्र व्यक्ति अरूलाई सुन्न जान्दछ, बुझ्न जान्दछ र सम्मान गर्न जान्दछ। उसले आफ्नो विचारलाई अन्तिम सत्य ठान्दैन। यस्तो व्यक्तिको मनमा कठोरता हुँदैन, बरु लचकता हुन्छ। यही लचकतामा जीवन सहज बन्छ।

नम्रताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष क्षमाशीलता हो। जब मानिसले अरूलाई क्षमा गर्न सिक्छ, तब उसले आफ्नो मनको भारी घटाउँछ। क्रोध र द्वेष मनको विष हुन्, जसले आनन्दलाई नष्ट गर्छन्। क्षमाशीलता भनेको अरूका गल्तीलाई स्वीकार गर्नु मात्र होइन, बरु आफूलाई पनि मुक्त गर्नु हो। क्षमा गर्दा सबैभन्दा ठूलो लाभ आफैंलाई हुन्छ।

नम्र हृदयमा करुणा स्वाभाविक रूपमा उत्पन्न हुन्छ। करुणा भनेको अरूको दुःख महसुस गर्ने क्षमता हो। जब मानिस अहंकारबाट मुक्त हुन्छ, तब ऊ सबै जीवसँग सम्बन्धित महसुस गर्न थाल्छ। यही सम्बन्धले प्रेम जन्माउँछ र प्रेम नै आनन्दको मूल स्रोत हो। प्रेम बिना आनन्द सम्भव छैन, र नम्रता बिना प्रेम स्थिर हुँदैन।

जीवनका साना–साना क्षणहरूमा पनि नम्रताले आनन्द ल्याउँछ। एउटा साधारण मुस्कान, एउटा सानो सहयोग, वा कसैको कुरा ध्यान दिएर सुन्ने बानी यी सबै नम्रताको अभिव्यक्ति हुन्। यी साना कार्यहरूले ठूलो मानसिक शान्ति दिन्छन्। किनभने जब हामी अरूलाई मूल्य दिन्छौं, तब हामी आफैं भित्र मूल्यवान महसुस गर्छौं।

आध्यात्मिक दृष्टिले नम्रता आत्मज्ञानको आधार हो। उपनिषदहरूले बारम्बार अहंकार त्याग गर्न सिकाउँछन्, किनभने अहंकारले “म” र “अरू” बीचको दूरी बनाउँछ। तर जब यो दूरी हराउँछ, तब एकता अनुभव हुन्छ। यही एकताको अनुभूति नै परम आनन्द हो। जब व्यक्ति बुझ्छ कि सबै एउटै चेतनाको अभिव्यक्ति हुन्, तब उसमा गहिरो शान्ति आउँछ।

नम्रता अभ्यास गर्न सजिलो छैन। यो निरन्तर अभ्यास, आत्मसंयम र सजगताको परिणाम हो। जब अपमान हुन्छ, तब प्रतिक्रिया नदिई शान्त रहनु; जब प्रशंसा हुन्छ, तब अहंकारमा नफुल्नु—यही अभ्यासले नम्रता निर्माण गर्छ। यो अभ्यास सुरुमा कठिन लाग्छ, तर बिस्तारै यो स्वभाव बन्छ।

नम्र व्यक्तिको जीवनमा एउटा विशेष सौन्दर्य हुन्छ। उसको उपस्थितिले नै शान्ति फैलाउँछ। ऊ ठूलो कुरा गर्दैन, तर उसको मौनतामा गहिरो अर्थ हुन्छ। ऊ आफूलाई केन्द्रमा राख्दैन, तर सबैलाई समेट्छ। यस्तो व्यक्तिको जीवन नै आनन्दको फूल बन्छ, जसको सुगन्धले अरूलाई पनि शान्त बनाउँछ।

नम्रता सामाजिक सम्बन्धलाई मधुर बनाउने अदृश्य सूत्र हो। समाजमा अहंकारी व्यक्तिले दूरी सिर्जना गर्छ, जबकि नम्र स्वभावले नजिक्याउँछ। नम्र व्यक्ति अरूको पीडा बुझ्छ, अरूको सानो योगदानलाई पनि कृतज्ञतापूर्वक स्वीकार्छ।

मानव जीवनको वास्तविक यात्रा आत्मज्ञान र सामाजिक सामञ्जस्यतिर केन्द्रित हुन्छ। धन, शक्ति वा प्रसिद्धि जति भए पनि यदि नम्रता अनुपस्थित छ भने त्यो जीवन अधुरो हुन्छ। नम्रता  आत्मसम्मानलाई दबाउने होइन, अहंकारलाई नियन्त्रण गर्ने आन्तरिक कला हो। जब मानिस नम्र हुन्छ, तब उसको जीवनमा आत्मसन्तुष्टि, सामाजिक सद्भाव र आध्यात्मिक आनन्द जन्मिन्छ। यही कारण, नम्रतालाई मानव अस्तित्वको शाश्वत आभूषण भनिन्छ।

दार्शनिक दृष्टिले नम्रता आत्मसाक्षात्कारको पहिलो सीढी हो। उपनिषदहरूले ज्ञानको सौन्दर्य विनयमा रहेको बताएका छन्। अहंकारले आत्मालाई अन्धकारतर्फ धकेल्छ भने नम्रताले चेतनालाई प्रकाशतर्फ उन्मुख गराउँछ। नम्रता स्व–गौरवलाई अस्वीकार होइन, बरु त्यसलाई शुद्ध गर्ने अभ्यास हो। प्लेटोले ज्ञानलाई विनम्रताको अभ्यास बिना अधुरो ठानेका थिए, कन्फ्युसियसले पनि साँचो ज्ञानीलाई जीवनभर विद्यार्थीझैँ नम्र रहने व्यक्ति मानेका थिए। यसले स्पष्ट गर्छ—नम्रता केवल व्यक्तिगत गुण होइन, सार्वभौमिक दर्शन हो।

नम्र व्यक्तिले फरक मतलाई अस्वीकार गर्दैन, बरु सुन्ने र बुझ्ने क्षमता राख्छ। सहिष्णुता र मेलमिलापको आधार नम्रता भएकै कारण हो कि बहुसांस्कृतिक समाज टकराव होइन, एकताको बगैँचा बन्न सक्छ। जब मानिस अहंकारी हुन्छन्, उनीहरू आफ्नो विचार मात्र सत्य ठान्छन्, जसले द्वन्द्व जन्माउँछ। तर नम्रताले विविधतालाई सम्पदा ठान्छ र भिन्नतालाई स्वीकार्छ। नम्रता सामाजिक मेलमिलापको अदृश्य आधारशिला हो। हिन्दू–बौद्ध–मुस्लिम वा अन्य सम्प्रदायबीचको सहअस्तित्व पनि नम्रतामै टेकेको छ। नम्रता नहुने हो भने समाज विभाजन, असहिष्णुता र हिंसाको गर्तमा डुब्छ। तर नम्रताले अरूको अस्तित्वलाई सम्मान गरेर मात्र होइन, उसको मूल्यलाई स्वीकार गरेर पनि समुदायलाई एक बनाउँछ।

अहंकारमा रहने व्यक्तिले निरन्तर तुलना गर्छ, जसले असन्तोष र पीडा जन्माउँछ। तर नम्र व्यक्तिले जीवनलाई कृतज्ञताको दृष्टिले हेर्छ। यही स्वीकार्यता नै आध्यात्मिक आनन्दको जरो हो। गीतामा अर्जुनलाई कृष्णले अहंकार त्यागेर नम्रताको बाटो लिन सल्लाह दिएका थिए।

मनोविज्ञानले नम्रतालाई मानसिक स्वास्थ्यसँग जोड्छ। नम्र व्यक्तिहरू तनावमुक्त हुन्छन्, किनकि उनीहरू अपेक्षाको भारी बोकेर होइन, वास्तविकताको स्वीकारोक्तिमा बाँच्छन्। नम्रताले आत्मसम्मानलाई अस्वीकार गर्दैन, बरु आत्मसन्तुलन ल्याउँछ। यसैले, नम्रता मानिसलाई स्थायी मानसिक शान्ति र आनन्द दिन्छ।

नम्रताको सर्वोच्च फल आध्यात्मिक आनन्द हो। अहंकारमा रहने व्यक्तिले सधैं अरूसँग आफूलाई तुलना गर्छ, जसले असन्तोष र पीडा जन्माउँछ। तर नम्र व्यक्ति आफ्नो सीमिततालाई स्वीकार्दै, जीवनलाई कृतज्ञताका दृष्टिले हेर्छ। यसैमा शाश्वत आनन्द लुकेको हुन्छ।

गीताको शिक्षामा अर्जुनलाई श्रीकृष्णले अहंकार त्याग्न सल्लाह दिएका छन्। कृष्णले भनेका छन्—“अहंकार, बल, दर्प, काम, क्रोध, परिग्रह त्याग्ने जो हुन्छ, ऊ शान्ति पाउँछ।” नम्रता साधनामा प्रवेशद्वार हो; नम्र नभई कोही योगी वा ज्ञानी बन्न सक्दैन।

ज्ञानले मात्र अहंकार बढाउन सक्छ; तर ज्ञानसँग जब नम्रता मिसिन्छ, तब त्यसले प्रकाश दिन्छ। उदाहरणका लागि,  शास्त्र पढेर ज्ञानी कहलिनु अहंकार हो, तर शास्त्र पढेर अरूलाई बुझ्ने, सेवा गर्ने र आफूलाई सुधार्ने अभ्यास नै नम्रता हो।

यही कारण, प्लेटोदेखि कन्फ्युसियससम्मका दार्शनिकहरूले ज्ञानको चरम रूप विनम्रतामा देखेका छन्। कन्फ्युसियसले भनेका छन्—“सच्चा ज्ञानी त्यो हो, जसले आफूलाई अझै सिकिरहनुपर्ने विद्यार्थी ठान्छ।”

नम्र व्यक्तिहरूमा तनाव कम हुन्छ, किनकि उनीहरू अपेक्षा र स्पर्धाबाट मुक्त हुन्छन्। अहंकारी मानिस अरूसँग निरन्तर तुलना गर्ने हुँदा असन्तुष्टि बढ्छ। नम्र व्यक्तिले भने आफूलाई स्वीकार्छ र अरूलाई पनि मूल्य दिन्छ।

नम्रताले आत्मसम्मानलाई नष्ट नगरी, बरु आत्म–सन्तुलन ल्याउँछ। यसले मानसिक स्थिरता, सहिष्णुता र आत्मसन्तुष्टि बढाउँछ।  मानसिक स्वास्थ्य र आनन्दको गहिरो जरा नम्रतामा गाडिएको हुन्छ।

( उप्रेती नेपाल सरकारका उपसचिव र अध्यात्मिक चिन्तक हुन् ।)