आध्यात्मिक संस्कारले निर्देशित सामाजिक रूपान्तरण  

आध्यात्मिक संस्कारले निर्देशित सामाजिक रूपान्तरण

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव ,नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको विकास भौतिक उपलब्धि, आर्थिक वृद्धि र प्राविधिक उन्नतिमा मात्र सीमित छैन। समाजको वास्तविक रूपान्तरण तब मात्र सम्भव हुन्छ जब मानव चेतना स्वयं रूपान्तरित हुन्छ। यही चेतनात्मक रूपान्तरणको आधार आध्यात्मिक संस्कार हो। आध्यात्मिक संस्कार भन्नाले धार्मिक कर्मकाण्ड मात्र होइन, बरु सत्य, करुणा, अहिंसा, अनुशासन, सहिष्णुता, सेवा र आत्मबोधजस्ता मूल्यहरूको आन्तरिक अभ्यास हो। जब यी मूल्यहरू व्यक्तिको आचरणमा गहिरो रूपमा बस्छन्, तब मात्र समाजले वास्तविक समृद्धि र स्थायित्व प्राप्त गर्छ।आधुनिक समाज विज्ञान, प्रविधि र आर्थिक प्रणालीमा तीव्र गतिमा अगाडि बढिरहेको छ। तर, त्यही समाजमा नैतिक पतन, सामाजिक विभाजन, भ्रष्टाचार, हिंसा र आत्मकेन्द्रितताको वृद्धि पनि देखिन्छ। यसले स्पष्ट संकेत गर्छ कि बाह्य विकास मात्र पर्याप्त छैन आन्तरिक विकास बिना समाज असन्तुलित हुन्छ। यही सन्तुलन पुनःस्थापित गर्न आध्यात्मिक संस्कार अत्यावश्यक हुन्छ।

आध्यात्मिक संस्कारको मूल आधार मानवको अन्तर्मन हो। जब मानिस आफ्नो भित्रको चेतनालाई बुझ्न थाल्छ, तब उसमा स्वार्थभन्दा माथि उठ्ने क्षमता विकास हुन्छ। आत्मबोधको यात्राले व्यक्तिलाई केवल “म” बाट “हामी” तर्फ लैजान्छ। यही परिवर्तन सामाजिक रूपान्तरणको पहिलो चरण हो। समाज तब परिवर्तन हुन्छ जब व्यक्तिहरूको सोच परिवर्तन हुन्छ।सामाजिक रूपान्तरणको सन्दर्भमा आध्यात्मिक संस्कारले व्यक्तिगत, सामाजिक र संस्थागत तीन तहमा काम गर्छ। व्यक्तिगत तहमा यसले चरित्र निर्माण गर्छ। सत्य बोल्ने, इमानदार रहने, परिश्रम गर्ने र करुणा राख्ने गुणहरू विकास हुन्छन्। यस्ता व्यक्तिहरूको समूहले नै स्वस्थ समाज निर्माण गर्छ। जब व्यक्तिको मन शुद्ध हुन्छ, तब उसको कर्म पनि शुद्ध हुन्छ र शुद्ध कर्मले समाजमा सकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ।

सामाजिक तहमा आध्यात्मिक संस्कारले सहअस्तित्व र सद्भावलाई मजबुत बनाउँछ। जात, धर्म, भाषा वा वर्गका आधारमा हुने विभाजनलाई कम गर्दै यसले एकता र समानताको भावना विकास गर्छ। सबैमा एउटै चेतना छ भन्ने अनुभूति जब समाजमा फैलिन्छ, तब द्वेष र संघर्ष कमजोर हुँदै जान्छ। समाजमा करुणा र सहानुभूति बढ्नु नै वास्तविक सामाजिक प्रगति हो।संस्थागत तहमा आध्यात्मिक संस्कारले शासन, प्रशासन र नीति निर्माणलाई नैतिक आधार प्रदान गर्छ। यदि नेतृत्वमा रहेका व्यक्तिहरू आध्यात्मिक मूल्यबाट निर्देशित छन् भने भ्रष्टाचार, अन्याय र शक्ति दुरुपयोग स्वतः घट्छ। शासन प्रणाली नैतिक पनि बन्नुपर्छ। कानूनले नियन्त्रण गर्छ तर आध्यात्मिकता आत्मनियन्त्रण सिकाउँछ, जुन दीर्घकालीन समाधान हो।

आध्यात्मिक संस्कारले शिक्षा प्रणालीमा पनि गहिरो प्रभाव पार्छ। केवल जानकारी दिने शिक्षा होइन, चरित्र निर्माण गर्ने शिक्षा आवश्यक हुन्छ। विद्यार्थीलाई विज्ञान, गणित वा प्रविधि मात्र होइन, मानवता, सहिष्णुता र आत्मअनुशासन पनि सिकाइनुपर्छ। जब शिक्षा प्रणालीमा आध्यात्मिक मूल्य समावेश हुन्छ, तब नयाँ पुस्ता केवल दक्ष मात्र होइन, जिम्मेवार नागरिक पनि बन्छ।समाजमा देखिने धेरै समस्याहरू जस्तै हिंसा, आत्महत्या, लागूपदार्थ दुर्व्यसन, पारिवारिक विघटनको मूल कारण आन्तरिक असन्तुलन हो। आध्यात्मिक संस्कारले मानिसलाई आफ्नो भावनालाई बुझ्न र नियन्त्रण गर्न सिकाउँछ। ध्यान, योग, प्रार्थना वा आत्मचिन्तन जस्ता अभ्यासहरूले मानसिक शान्ति र स्थिरता प्रदान गर्छन्। शान्त मन भएको व्यक्ति समाजमा अशान्ति फैलाउने होइन, शान्ति फैलाउने माध्यम बन्छ।

आध्यात्मिक संस्कारले अर्थतन्त्रलाई पनि नैतिक दिशा दिन सक्छ। आजको विश्वमा आर्थिक प्रतिस्पर्धा प्रायः लोभ र अत्यधिक उपभोगमा आधारित छ। तर आध्यात्मिक दृष्टिले अर्थतन्त्र सेवा, आवश्यकता र सन्तुलनमा आधारित हुनुपर्छ। जब उत्पादन र वितरणमा नैतिकता आउँछ, तब असमानता घट्छ र समावेशी विकास सम्भव हुन्छ।समाज रूपान्तरणको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष नेतृत्व हो। आध्यात्मिक नेतृत्व भनेको शक्ति होइन, सेवा हो। यस्तो नेतृत्वले आफ्नो स्वार्थभन्दा माथि उठेर समाजको हितलाई प्राथमिकता दिन्छ। जब नेतृत्वमा विनम्रता, उत्तरदायित्व र करुणा हुन्छ, तब नीति मात्र होइन, संस्कार पनि परिवर्तन हुन्छ।तर आध्यात्मिक संस्कारको अभ्यास व्यक्तिगत स्तरमा सीमित रहनु हुँदैन। यसलाई सामाजिक संरचनामा रूपान्तरण गर्न आवश्यक छ। धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक सम्मान, सामुदायिक सहयोग र नैतिक शिक्षाको संस्थागत विकासले मात्र यसको प्रभाव दीर्घकालीन हुन सक्छ। यदि आध्यात्मिकता केवल पुस्तक वा उपदेशमा सीमित रह्यो भने त्यसले वास्तविक परिवर्तन ल्याउन सक्दैन।

आध्यात्मिक संस्कारको सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको “आत्मअनुशासन” हो। बाह्य नियन्त्रणभन्दा आन्तरिक नियन्त्रण धेरै प्रभावकारी हुन्छ। जब मानिस आफैँले आफ्नो इच्छालाई नियन्त्रण गर्न सिक्छ, तब उसलाई कुनै बाह्य दबाब आवश्यक पर्दैन। यही आत्मनियन्त्रण समाजको स्थायित्वको आधार हो।आध्यात्मिक संस्कारले निर्देशित सामाजिक रूपान्तरण आवश्यकता हो। आधुनिक समाजको जटिलता, असमानता र नैतिक संकटलाई समाधान गर्न यो मार्ग अपरिहार्य छ। जब मानिस भौतिक विकाससँगै आध्यात्मिक विकासतर्फ पनि अग्रसर हुन्छ, तब मात्र सन्तुलित, समावेशी र दिगो समाज निर्माण सम्भव हुन्छ।

समाजको वास्तविक समृद्धि भवन, सडक वा प्रविधिमा मात्र होइन, मानव हृदयमा बस्ने मूल्यहरूमा निर्भर हुन्छ। जब करुणा, सत्य र सहअस्तित्व मानव हृदयमा स्थापित हुन्छ, तब समाज स्वतः रूपान्तरित हुन्छ। आध्यात्मिक संस्कारले निर्देशित समाज नै वास्तविक अर्थमा समृद्ध, शान्त र मानवीय समाज हो।

समृद्ध समाजका लागि नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरूको भूमिकालाई नकार्न सकिँदैन। यो समाज र राष्ट्रको दिगो प्रगतिको लागि आधारभूत शर्त हो। जब सम्म हामी शिक्षा प्रणाली र सामाजिक संरचनामा यी मूल्यहरूको स्थापना र प्रवर्धन गर्दैनौं, तबसम्म वास्तविक समृद्धि सम्भव हुँदैन। नैतिक शिक्षा र मानवीय मूल्यहरू समाजलाई एकताको सूत्रमा बाँध्छन्, विश्वास र सद्भावलाई बलियो बनाउँछन् र दीर्घकालीन शान्ति र विकासको मार्ग खोल्छन्।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)