अहंको जालोमा अल्झिएको समाज र सम्बन्धहरू  

अहंको जालोमा अल्झिएको समाज र सम्बन्धहरू  

तोमनाथ उप्रेती

जीवन दर्शन

अहङ्गार आफुले आफुलाई सर्वगुण सम्पन्न र अति जान्ने सुन्ने मान्ने प्रवृति हो । अहंकार भनेको आफु अरु भन्दा श्रेष्ठ हु भन्ने गर्वको भाव हो । यसले  आफ्नो मात्र मानसम्मान, सुखसुविधा र प्रगतिमा आफुलाई केन्द्रीत राख्छ । प्रत्येक व्यक्तिमा चरित्र, धन तथा भोग , शक्ति, पद, ज्ञान तथा वुद्धि , यशसमेतका केन्द्रीत अहंकारहरु हुन्छन । अहंकार अज्ञान हो, आसुरी हो, विनाश हो, पतन हो ।अहंकारले मानिसलाई पतनको बाटो तिर लैजान्छ । मानिसमा जुन विशेषता हुन्छ उक्त विशेषताले नै उसलाई सर्वश्रेष्ठ सिद्ध गर्छ ।अहंकार मानिसको पतन तथा विनाशको कारण हो भने निरंहकारिताले उसको सुख सन्तोष, प्रगती, उन्नती , सुख ,समृद्धि तथा प्रसन्नताको बाटो खोल्छ ।मानवलाई विवेकहीन बनाउने यी विकारहरूको धरै प्रभावबाट मुक्त गर्न, तर्क र इच्छा वा आशक्तिको प्रभावबाट मुक्त हुनु आवश्यक छ । काम, क्रोध, लोभ, मोह र अहंकार जस्ता विकारबाट उत्पन्न हुने अर्को विकार हुन् भय, चिन्ता, ईष्र्या, राग र द्वेष  । अहंकार एक संग्रह हो जुन विष जस्तै हो ।अहंकार, वा आफ्नो मूल्य र अस्तित्वलाई अतिरञ्जित रूपमा महत्त्व दिने प्रवृत्ति, मानव जीवनको एक जटिल र गहिरो पक्ष हो। यो व्यक्तिगत मात्र नभई सामाजिक जीवनमा पनि अत्यधिक प्रभाव पार्छ। जब व्यक्तिले आफ्नो अहंकारलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैन, तब उसले सामाजिक सम्बन्ध, मूल्य र नैतिकताको क्षय पनि निम्त्याउँछ।

समाज एक जीवित संरचना हो। यो सम्बन्धहरूको जालो हो। विश्वास, सहकार्य र करुणा यसको आधार हुन्। जब यी आधार कमजोर हुन्छन्, समाज विघटित हुन थाल्छ। त्यस विघटनको मूल कारणमध्ये एक हो—अहंकार।अहंकार केवल म मात्र सही हुँ भन्ने जिद्दी चेतना हो। यो आफूलाई केन्द्रमा राख्ने मानसिकता हो। यसले अरूलाई सानो ठान्छ। आफूलाई ठूलो देख्छ। यही सोचले सम्बन्धहरूमा दूरी सिर्जना गर्छ।

व्यक्तिगत जीवनमा अहंकार सानो देखिन्छ। तर यसको प्रभाव गहिरो हुन्छ। परिवारभित्र सानो असहमति पनि ठूलो द्वन्द्वमा बदलिन्छ। किनकि अहंले संवादलाई रोक्छ। सुन्ने क्षमता घटाउँछ। बुझ्ने धैर्य हराउँछ।परिवार समाजको पहिलो इकाई हो। यहाँबाट नै सम्बन्धको संस्कार बनिन्छ। जब परिवारमा अहंकार प्रवेश गर्छ, प्रेम कमजोर हुन्छ। आदर बदलिन्छ प्रतिस्पर्धामा। सहयोग बदलिन्छ नियन्त्रणमा। यस्तो परिवारमा शान्ति टिक्दैन।

अहंकारले सम्बन्धलाई व्यापार बनाउँछ। म के दिन्छु भन्ने होइन, म के पाउँछु भन्ने सोच हावी हुन्छ। प्रेम शर्तमा बदलिन्छ। विश्वास सन्देहमा बदलिन्छ। यस्तो सम्बन्ध लामो समय टिक्दैन।समाज पनि व्यक्तिहरूको प्रतिबिम्ब हो। जब व्यक्ति अहंकारी हुन्छन्, समाज पनि विभाजित हुन्छ। समूह, वर्ग र विचारधारामा टकराव बढ्छ। सहअस्तित्व कमजोर हुन्छ। सामाजिक दूरी बढ्छ।

राजनीतिमा अहंकार अझ खतरनाक हुन्छ। यहाँ व्यक्तिगत अहं सामूहिक जीवनलाई प्रभावित गर्छ। सत्ता र शक्तिको संघर्ष सुरु हुन्छ। संवाद हराउँछ। सहमति कमजोर हुन्छ। राष्ट्रको हितभन्दा व्यक्तिगत प्रतिष्ठा ठूलो बनाइन्छ।

अहंकारले नेतृत्वलाई पनि प्रभावित गर्छ। जब नेता आफूलाई मात्र सही ठान्छ, तब निर्णय एकतर्फी हुन्छ। आलोचना स्वीकार हुँदैन। गलत निर्णयहरू दोहोरिन्छन्। जनता र नेतृत्वबीच दूरी बढ्छ।शिक्षा क्षेत्रमा पनि अहंकार देखिन्छ। शिक्षक र विद्यार्थीबीचको सम्बन्धमा शक्ति प्रदर्शन हुन्छ। ज्ञान साझा हुने होइन, थोपर्ने प्रक्रिया बन्छ। यसले सिर्जनशीलता घटाउँछ।

अहंकारको मनोवैज्ञानिक पक्ष पनि हुन्छ। यो असुरक्षाबाट जन्मिन्छ। मानिस आफू कमजोर महसुस गर्दा अहंकारको आवरण लगाउँछ। बाहिरबाट बलियो देखिन खोज्छ। तर भित्रबाट कमजोर हुन्छ।अहंकारले संवादलाई विषाक्त बनाउँछ। सानो कुरा पनि ठूलो विवादमा बदलिन्छ। शब्दहरू हतियार बन्छन्। मौनता पनि आक्रोश बन्छ। सम्बन्धहरू तनावपूर्ण हुन्छन्।समाजमा सामाजिक सञ्जालले अहंकारलाई अझ बढाएको छ। मानिसहरू प्रदर्शनमा रमाउँछन्। तुलना बढ्छ। प्रतिस्पर्धा गहिरिन्छ। आत्ममूल्य बाह्य प्रशंसामा निर्भर हुन थाल्छ।तर अहंकार स्थायी हुँदैन। यो एक भ्रम हो। परिवर्तनशील संसारमा स्थायी “म” को धारणा नै गलत हो। शरीर परिवर्तन हुन्छ। विचार परिवर्तन हुन्छ। परिस्थिति परिवर्तन हुन्छ। तर अहंकार स्थिर बन्न खोज्छ।

अहंकारले करुणालाई मार्छ। करुणा बिना सम्बन्ध जीवित रहँदैन। करुणा भनेको अर्कोको पीडा महसुस गर्नु हो। तर अहंकारी मनले केवल आफ्नो पीडा देख्छ।आध्यात्मिक दृष्टिले अहंकार सबैभन्दा ठूलो अवरोध हो। आत्मज्ञान प्राप्त गर्न अहंको पतन आवश्यक हुन्छ। “म” र “मेरो” को सीमितता भत्किनुपर्छ। तब मात्र चेतना विस्तार हुन्छ।पूर्वीय दर्शनले अहंलाई अज्ञानताको जड मानेको छ। जब ज्ञान बढ्छ, अहं घट्छ। जब अहं बढ्छ, ज्ञान घट्छ। यही द्वन्द्व मानव जीवनको केन्द्रमा छ।

सम्बन्ध सुधार गर्न अहंको पहिचान आवश्यक छ। आफू कहिले अहंकारी बनिरहेको छु भन्ने चेतना हुनु पहिलो कदम हो। आत्मनिरीक्षण बिना परिवर्तन सम्भव हुँदैन।सुनाइको कला अहं घटाउने माध्यम हो। जब मानिस ध्यानपूर्वक सुन्छ, तब उसले बुझ्न थाल्छ। बुझाइले द्वन्द्व घटाउँछ। संवाद बढाउँछ। सम्बन्ध बलियो बनाउँछ।क्षमा पनि अहं घटाउने शक्ति हो। क्षमा गर्नु कमजोर हुनु होइन। यो ठूलो मनको परिचय हो। क्षमाले सम्बन्धलाई पुनः जीवन दिन्छ।समाजमा अहं घटाउन समानताको भावना आवश्यक छ। कोही ठूलो र सानो छैन भन्ने बोधले सम्बन्ध सहज बनाउँछ। सम्मान आपसी हुन्छ। अधिकार सन्तुलित हुन्छ।

राजनीतिक, सामाजिक र व्यक्तिगत स्तरमा सहअस्तित्वको संस्कार आवश्यक छ। सहअस्तित्व भनेको भिन्नतालाई स्वीकार गर्नु हो। सबै एउटै हुनुपर्छ भन्ने होइन। फरक-फरक भएर पनि सँगै बस्न सकिन्छ।अहंकार हटेपछि सम्बन्ध सरल बन्छ। संवाद खुला हुन्छ। विश्वास बढ्छ। समाज शान्त बन्छ। जीवन हल्का हुन्छ।तर अहंकार पूर्ण रूपमा समाप्त गर्न सजिलो छैन। यो निरन्तर अभ्यास हो। चेतनाको यात्रा हो। प्रत्येक दिनको आत्मसंयम हो।मानव इतिहासले देखाएको छ कि महान् व्यक्तिहरूले अहं त्यागेका छन्। उनीहरू सेवा, करुणा र विनम्रताको बाटोमा हिँडेका छन्। त्यसैले उनीहरूको प्रभाव दीर्घकालीन बनेको छ।

अहंकार एक अदृश्य जालो हो। यो देखिँदैन तर बाँध्छ। यसले सम्बन्धहरूलाई कमजोर बनाउँछ। समाजलाई विभाजित गर्छ। तर चेतनाले यसलाई तोड्न सक्छ।यदि मानिसले “म” भन्दा “हामी” लाई ठूलो मान्न थाल्यो भने अहंकार स्वतः घट्छ। र त्यहीँबाट शान्त, सन्तुलित र मानवतामूलक समाजको सुरुवात हुन्छ।धनी, शक्तिशाली वा उच्च पदमा रहेका मानिसहरूमा अहंकार बढी देखा पर्छ। यस्ता व्यक्तिहरू आलोचना स्वीकार गर्न सक्दैनन्, सधैं आफू सही र अरू गलत देख्छन्। उनीहरू प्रशंसाको खोजीमा रहन्छन् र आफ्नो कमजोरी वा गल्तीलाई स्वीकार गर्न असमर्थ हुन्छन्। यसले नेतृत्व, सामाजिक सहयोग र सामूहिक निर्णय प्रक्रियामा अवरोध पैदा गर्छ।

आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा, अहंकार मानव दुःखको मूल हो। भगवद् गीता, उपनिषद् र बौद्ध शिक्षाहरूले पनि क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारलाई सबै दुःखका जरा मान्छन्। ओशोका अनुसार, अहंकार ढुङ्गा जस्तो कठोर हुन्छ, जसलाई हटाउन समय र धैर्य चाहिन्छ। विनम्रता, प्रेम, करुणा र मैत्री भावको अभ्यासले मात्र अहंकारलाई निष्क्रिय गर्न सकिन्छ। यसैगरी साधना, ध्यान र आत्मविश्लेषणले मनलाई शान्त, स्पष्ट र विवेकशील बनाउँछ।

व्यक्तिगत अभ्यासबाट अहंकार कम गर्न सकिन्छ। जब व्यक्ति आफ्ना कमजोरी र गल्ती स्वीकार गर्न सुरु गर्छ,आफ्ना कार्यलाई केवल स्वार्थ वा प्रतिष्ठाको लागि होइन, मानवता र समाजको हितका लागि गर्छ, तब अहंकार क्रमशः क्षीण हुन्छ। शरीर, मन र अहंकारबाट मुक्त भएर मानिस शून्य, शान्त र विवेकपूर्ण जीवनतर्फ अघि बढ्छ।सार्वजनिक जीवनमा सफलता र सामाजिक कल्याणको लागि अहंकार त्याग अनिवार्य हुन्छ। आत्मचिन्तन, विवेक, प्रेम र करुणाको अभ्यासले मात्र अहंकारको अन्धकार हटाउन सक्छ। यसले व्यक्तिगत जीवनमा शान्ति,सामाजिक जीवनमा सद्भाव र राष्ट्र तथा समाजमा स्थायित्व ल्याउँछ। जब व्यक्ति अहंकारमुक्त भएर सेवा र योगदानमा केन्द्रित हुन्छ, तब उसले केवल व्यक्तिगत सफलता मात्र होइन, समग्र मानवताको कल्याण पनि सुनिश्चित गर्न सक्छ।

( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)