विश्वचेतनाको आलोकमा मानवताको पुनर्जागरण

              विश्वचेतनाको आलोकमा मानवताको पुनर्जागरण

                                         तोमनाथ उप्रेती

मानव चेतनाको यात्रा एक निरन्तर विस्तारशील प्रक्रिया हो। यो यात्रा सीमितताबाट असीमतातर्फ, संकीर्णताबाट व्यापकतातर्फ र व्यक्तिगत दृष्टिबाट सार्वभौमिक दृष्टितर्फ अघि बढ्छ। जब चेतना संकीर्ण हुन्छ, तब संसार पनि सानो देखिन्छ। तर जब चेतना विस्तारित हुन्छ, तब सम्पूर्ण अस्तित्व एकै सूत्रमा बाँधिएको अनुभूति हुन्छ। यही चेतनाको रूपान्तरण मानव सभ्यता, संस्कृति र दर्शनको मूल आधार हो।

मानव सभ्यता विज्ञान, प्रविधि र भौतिक समृद्धिका दृष्टिले अभूतपूर्व उचाइमा पुगेको छ। मानिसले पृथ्वीको सीमाभन्दा बाहिर अन्तरिक्षसम्म आफ्नो उपस्थिति विस्तार गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, जैविक प्रविधि, सञ्चार र सूचना प्रणालीले संसारलाई एकै गाउँमा रूपान्तरण गरिदिएको छ। तर यति धेरै प्रगतिका बीच पनि एउटा गम्भीर प्रश्न उभिएको छ के मानवता वास्तवमै उन्नत भएको छ? यदि बाह्य विकाससँगै भित्री चेतनाको विकास भएको भए आज विश्व युद्ध, हिंसा, विभेद, चरम स्वार्थ, पर्यावरणीय संकट, नैतिक पतन र मानसिक अशान्तिका यति धेरै उदाहरण देखिने थिएनन्। यसले स्पष्ट गर्छ कि मानवताको वास्तविक पुनर्जागरण विश्वचेतनाको आलोकबाट सम्भव हुन्छ।

विश्वचेतना भनेको सम्पूर्ण सृष्टिलाई एउटै जीवन–सूत्रले जोडिएको देख्ने दृष्टि हो। यस चेतनामा जात, धर्म, भाषा, भूगोल, वर्ग वा राष्ट्रका सीमाहरू गौण हुन्छन्। प्रत्येक प्राणीमा एउटै अस्तित्वको प्रकाश देख्ने क्षमता नै विश्वचेतनाको आधार हो। जब मानिसले आफूलाई केवल एउटा व्यक्ति वा समुदायको सदस्यका रूपमा होइन, सम्पूर्ण मानव परिवारको अभिन्न अंशका रूपमा अनुभव गर्न थाल्छ, तब उसका विचार, व्यवहार र निर्णयहरू पनि व्यापक हिततर्फ उन्मुख हुन्छन्।

पूर्वीय दर्शनले यस चेतनालाई अत्यन्त उच्च स्थान दिएको छ। “वसुधैव कुटुम्बकम्” को आदर्शले सम्पूर्ण पृथ्वीलाई एउटै परिवारका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। उपनिषद्को विचार छ कि सबै जीवमा एउटै परम सत्य विद्यमान छ। जब यो अनुभूति जागृत हुन्छ, तब द्वेष, हिंसा, घृणा र विभाजनका आधारहरू स्वतः कमजोर हुँदै जान्छन्। मानवताको पुनर्जागरण यही अनुभूतिबाट प्रारम्भ हुन्छ।

आजको विश्वमा देखिएका अधिकांश संकटहरूको मूलमा संकीर्ण चेतना नै रहेको छ। राष्ट्रवाद जब आक्रामक बन्छ, धर्म जब असहिष्णुतामा बदलिन्छ, राजनीति जब केवल सत्ताको खेलमा सीमित हुन्छ र अर्थतन्त्र जब केवल नाफाको साधन बन्छ, तब मानवता संकटमा पर्छ। यस्तो अवस्थामा विश्वचेतनाले मात्र साझा उत्तरदायित्व, सहअस्तित्व र पारस्परिक सम्मानको भावना विकास गर्न सक्छ।

विश्वचेतना व्यवहारिक आवश्यकता हो। जलवायु परिवर्तन, महामारी, गरिबी, शरणार्थी समस्या, साइबर अपराध, आणविक जोखिम र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको नैतिक प्रयोगजस्ता चुनौतीहरू कुनै एक राष्ट्रले एक्लै समाधान गर्न सक्दैन। यस्ता समस्याहरूको समाधानका लागि विश्वव्यापी सहकार्य, साझा नैतिकता र सामूहिक उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ। त्यसैले विश्वचेतना आजको युगको अपरिहार्य आवश्यकता बनेको छ।

मानवताको पुनर्जागरण शिक्षाबाट सुरु हुन्छ। शिक्षा केवल रोजगारी प्राप्त गर्ने माध्यम होइन; चरित्र, करुणा, विवेक र उत्तरदायित्व विकास गर्ने प्रक्रिया पनि हो। विद्यालय र विश्वविद्यालयले प्रतिस्पर्धासँगै सहकार्य, अधिकारसँगै कर्तव्य, ज्ञानसँगै नैतिकता र प्रविधिसँगै मानव संवेदनाको शिक्षा दिन सके मात्र विश्वचेतनायुक्त नागरिक निर्माण हुन सक्छन्।

परिवार पनि विश्वचेतनाको पहिलो विद्यालय हो। बालबालिकाले घरबाट प्रेम, सहिष्णुता, सम्मान, सेवा र सत्यनिष्ठाको अभ्यास सिक्छन्। यदि परिवारले नै विभेद, घृणा र असहिष्णुता सिकायो भने समाजमा विश्वबन्धुत्वको भावना विकास हुन कठिन हुन्छ। त्यसैले मानवताको पुनर्जागरण घरबाट सुरु भएर विद्यालय, समाज र राज्यसम्म विस्तार हुनुपर्छ।

धर्मको वास्तविक उद्देश्य पनि मानवलाई विभाजन गर्नु होइन, जोड्नु हो। सबै महान् धार्मिक परम्पराहरूले प्रेम, सत्य, क्षमा, दया र सेवा जस्ता सार्वभौमिक मूल्यहरूलाई प्राथमिकता दिएका छन्। जब धर्म आफ्नो मूल नैतिक सारमा फर्किन्छ, तब त्यसले विश्वचेतनाको विकासमा ठूलो योगदान पुर्‍याउँछ।

प्रविधि पनि विश्वचेतनाको वाहक बन्न सक्छ, यदि त्यसको प्रयोग मानव हितका लागि गरियो भने। डिजिटल माध्यमले ज्ञान, संस्कृति र अनुभवको आदानप्रदानलाई सहज बनाएको छ। तर यही प्रविधि घृणा, भ्रम, हिंसा र विभाजन फैलाउने साधन पनि बन्न सक्छ। त्यसैले प्रविधिलाई नैतिक विवेकद्वारा निर्देशित गर्न आवश्यक छ।विश्वचेतना भएको व्यक्ति आफ्नो सफलतालाई अरूको असफलतामाथि निर्माण गर्न खोज्दैन। उसले प्रतिस्पर्धाभन्दा सहयोग, उपभोगभन्दा सन्तुलन, अधिकारभन्दा कर्तव्य र स्वार्थभन्दा सेवा रोज्छ। यस्तो चेतनाले व्यक्तिगत जीवनमा शान्ति, सामाजिक जीवनमा सद्भाव र विश्वस्तरमा दिगो विकासको आधार तयार गर्छ।

संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्मको यात्रा सरल छैन। यो निरन्तर आत्मअन्वेषणको प्रक्रिया हो। यसमा मानिसले आफ्ना पूर्वाग्रह, डर, लोभ र अहंकारसँग संघर्ष गर्नुपर्छ। अहंकार यस यात्राको सबैभन्दा ठूलो बाधा हो। अहंकारले मानिसलाई केन्द्रमा राख्छ र अरूलाई परिधिमा। तर सार्वभौमिक दृष्टि भने केन्द्र र परिधिको भेद नै मेटाइदिन्छ।

प्रकृतिले पनि चेतनाको विस्तार सिकाउँछ। जब मानिस पहाड, नदी, वन र आकाशलाई केवल स्रोत होइन, सहअस्तित्वको आधारका रूपमा हेर्छ, तब उसको दृष्टि परिवर्तन हुन्छ। प्रकृतिसँगको सम्बन्ध शोषणबाट संरक्षणतर्फ जान्छ। यही परिवर्तन चेतनाको विस्तारको प्रमाण हो।

मानव सम्बन्धहरूमा पनि संकीर्ण चेतना स्पष्ट रूपमा देखिन्छ। जब सम्बन्ध स्वार्थमा आधारित हुन्छ, तब त्यो अस्थायी हुन्छ। तर जब सम्बन्ध करुणा र समझदारीमा आधारित हुन्छ, तब त्यो स्थायी हुन्छ। सार्वभौमिक दृष्टिले मानिसलाई सिकाउँछ कि अरू कोही पराया होइन। सबै एउटै अस्तित्वका अंश हुन्।

आधुनिक युगमा संकीर्ण चेतनाको रूप अझ जटिल बनेको छ। सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक ध्रुवीकरण र आर्थिक प्रतिस्पर्धाले मानिसलाई अझ विभाजित बनाएको छ। मानिसहरू समूह, विचारधारा र पहिचानका आधारमा एकअर्कासँग टाढा हुँदै गएका छन्। यस्तो अवस्थामा सार्वभौमिक दृष्टिको आवश्यकता अझ बढी छ।

शिक्षा प्रणालीले चेतनाको विस्तारमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यदि शिक्षाले समझदारी विकास गर्छ भने, समाजमा समभाव बढ्छ। जब विद्यार्थीहरूलाई विविधता सम्मान गर्न सिकाइन्छ, तब भविष्यको समाज अधिक समावेशी हुन्छ।

ध्यान र आत्मचिन्तन चेतनाको विस्तारका प्रभावकारी साधन हुन्। ध्यानले मनलाई शान्त बनाउँछ र विचारहरूको भीडलाई घटाउँछ। शान्त मनले वास्तविकता स्पष्ट रूपमा देख्न सक्छ। आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्नै विचार र व्यवहारलाई बुझ्न मद्दत गर्छ। यी अभ्यासहरूले संकीर्णताबाट बाहिर निस्कन सहयोग गर्छन्।

नैतिकता पनि चेतनाको विस्तारसँग सम्बन्धित छ। नैतिक व्यक्ति  समझदारीपूर्ण व्यक्ति हो। जब मानिसले आफ्नो व्यवहारको प्रभाव अरूमा कस्तो पर्छ भन्ने बुझ्न थाल्छ, तब उसको चेतना विस्तार हुन्छ।

राजनीति र शासन प्रणालीमा पनि सार्वभौमिक दृष्टिको आवश्यकता छ। जब नेतृत्व संकीर्ण स्वार्थमा आधारित हुन्छ, तब विभाजन बढ्छ। तर जब नेतृत्व समावेशी दृष्टिमा आधारित हुन्छ, तब एकता बलियो हुन्छ। राज्यको सफलता केवल आर्थिक सूचकांकमा होइन, सामाजिक एकतामा पनि मापन हुन्छ।

संकीर्ण चेतनाबाट सार्वभौमिक दृष्टिसम्मको यात्रा वास्तवमा आत्मपरिवर्तनको यात्रा हो। यो यात्रा बाह्य संसार परिवर्तन गर्ने भन्दा पहिले आन्तरिक संसार परिवर्तन गर्ने प्रक्रिया हो। जब आन्तरिक संसार परिवर्तन हुन्छ, तब बाह्य संसार स्वतः परिवर्तन हुन थाल्छ।

विश्वका अधिकांश द्वन्द्व, कलह र विभाजनको मूल कारण भौतिक रगतले कोरिएका सीमाहरू हुन्  राष्ट्र, जाति, धर्म, भाषा र क्षेत्रीय भेद। यस्ता सीमाले हामीलाई एकअर्काबाट अलग राख्ने, द्वेष र असहिष्णुता बढाउने मुख्य कारण बनेका छन्। तर, भौतिक सीमाले मात्र होइन, चेतनाका सीमाहरूलाई पनि भत्काउन आवश्यक छ। चेतनाका सीमाहरू भनेको हाम्रो सोचाइ, दृष्टिकोण र अन्तरदृष्टिलाई बाँध्ने मानसिक बन्धनहरू हुन्, जसले हामीलाई साझा मानवता भन्दा माथि उठ्नबाट रोक्छन्।

मानवता भनेको कुनै मृगतृष्णा होइन, यो त चेतनाको चन्द्रमासमान शीतल आभा हो, जसले हरेक हृदयमा करुणा र प्रेमको उज्यालो छर्ने सामर्थ्य राख्छ। जातीय, धार्मिक र क्षेत्रीय भेदभावका कारुणिक कथाहरूले मानवतालाई कहिल्यै शान्त र सम्पन्न हुन दिएनन्। भौतिक सीमाले निर्मित दुर्गम पर्खाल हटाउँदै चेतनाको क्षितिजमा विश्वबन्धुत्वको विजयोदय सम्भव छ।

साँचो समृद्धि त तभी सम्भव हुन्छ जब राष्ट्रका नक्सामा खिचिएका सीमाहरू मनको मञ्चमा मेटिन्छन्। जब मानिस आफ्नो ‘मेरो’ को मोहबाट मुक्त भई ‘हाम्रो’ को हिमालय–हृदय धारणा गर्छ, त्यतिबेला मात्र उपनिषद् बताएको सर्वकल्याणको मार्ग प्रशस्त हुन्छ। “आत्मवत् सर्वभूतेषु” को अभ्यासले मानिसलाई शान्ति, संतोष र सह–अस्तित्वको साँचो अनुभूति दिलाउँछ।

सीमाहरूले राजनीतिक स्वार्थका महल बनाउँछन्, तर मानवीयता र ममत्वका महाकाव्यहरू केवल सीमाभन्दा माथि उठेर रचिन्छन्। उपनिषद्का शिक्षाले चेतना जगाएर सन्देश दिन्छ“पृथ्वी सबैको साझा आँगन हो, हामी सबै यसको फूलहरू हौं, जहाँ सबैको अस्तित्व समान रूपमा सुगन्धित रहोस्।”जबसम्म स्वार्थ र संकीर्णताले मानिसको मनोभूमिमा अन्धकारको अधिवास जमाइरहन्छ, तबसम्म संसार अशान्त रहनेछ। तर, जब हामी विनय, करुणा र सहकार्यको सूर्यसँग आत्मालाई सिंचित गर्छौं, त्यसै दिनदेखि विश्वमा शान्ति र समृद्धिको सप्तरङ्गी इन्द्रधनुष देखापर्न थाल्छ।वसुधैव कुटुम्बकम् कुनै आदर्शको आकर्षक आवरण मात्र होइन, यो नै मानवीय सभ्यताको स्थायी आधार, शाश्वत शान्तिको स्वर र भविष्यको सफलताको सुनिश्चित मार्ग हो। हामी सबैले उपनिषद्का उपदेश आत्मसात गर्दै चेतनाका क्षितिजमा सीमारेखाभन्दा माथि उठेर ‘मानवता’ नामको अमूल्य निधिलाई बचाउन र बढाउन निरन्तर लाग्नुपर्दछ।

विज्ञानको वज्रपात शक्तिले सृजनाको सन्धि गर्नु पर्छ, संहारको संज्ञा होइन। वैज्ञानिक उपलब्धिहरू मानवहितमा उपयोग हुनुपर्छ, विनाशको व्यूह निर्माणमा होइन। जब राष्ट्रहरू विवेकशील नियमहरू लागू गर्दै पृथ्वीलाई रक्षाको कवच प्रदान गर्छन्, तब मात्र विश्व एकतामा बाँधिन्छ र वसुधैव कुटुम्बकम्को उज्यालो पुनर्जागरण हुन्छ।

साँचो सुख क्षणिक भौतिक उपलब्धिहरूमा होइन, चेतनाको सागरमा गहिरिएर गरिने मानवीय मूल्यका अभ्यासहरूमा छ। भौतिक दुःख अस्थायी छन्, अध्यात्मिक सुख शाश्वत। त्यसैले शान्ति र समृद्धिको सच्चा मार्ग चेतनाको सीमाहीन आकाशमा छ। पृथ्वी हाम्रो साझेदारीको पवित्र मैदान हो। यहाँ हामीले प्रेमका बीउ रोप्नुपर्छ, सहकार्यका सिँचाइ गर्नुपर्छ र सहिष्णुता र करुणाका फलहरू प्राप्त गर्नुपर्छ। जब हामी ‘मेरो’ को मोहबाट माथि उठेर ‘हाम्रो’ को उच्च हिमालयसम्म पुग्छौं, तब मात्र जीवनको वास्तविक लक्ष्य—सर्वकल्याण र विश्वबन्धुत्वको स्थापना सम्भव हुन्छ।वसुधैव कुटुम्बकम् चेतनालाई उजागर गर्ने अमृतअलाप हो। यसलाई आत्मसात गरी अघि बढ्नु नै हाम्रो मानवताको विजय यात्रा हुनेछ।

मानवताको पुनर्जागरण कुनै राजनीतिक घोषणापत्र वा आर्थिक योजनाले मात्र सम्भव हुँदैन। यसको आधार प्रत्येक व्यक्तिको चेतनामा हुने परिवर्तन हो। जब मानिसले आफ्नो अहंकार, लोभ, पूर्वाग्रह र संकीर्णतालाई जितेर सम्पूर्ण मानवताको हितमा सोच्न थाल्छ, तब नयाँ सभ्यताको निर्माण सुरु हुन्छ। यही नै विश्वचेतनाको वास्तविक प्रकाश हो।मानवताको भविष्य हाम्रो वैज्ञानिक क्षमताभन्दा बढी हाम्रो नैतिक र आध्यात्मिक परिपक्वतामा निर्भर छ। विश्वचेतनाको आलोकले मात्र मानवलाई विभाजनबाट एकता, हिंसाबाट शान्ति, स्वार्थबाट सेवा र अज्ञानबाट प्रज्ञातर्फ डोर्याउन सक्छ। जब प्रत्येक व्यक्तिको हृदयमा “म” भन्दा “हामी” को भावना जागृत हुन्छ, तब मानवताको वास्तविक पुनर्जागरण सम्भव हुन्छ। त्यही पुनर्जागरणले पृथ्वीलाई केवल विकसित मात्र होइन, न्यायपूर्ण, करुणामय, शान्तिपूर्ण र समतामूलक विश्वका रूपमा रूपान्तरण गर्नेछ।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)