आजको समाजमा कृष्णचेतनाको सान्दर्भिकता

आजको समाजमा कृष्णचेतनाको सान्दर्भिकता

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव सभ्यताको इतिहासमा केही व्यक्तित्व यस्ता हुन्छन्, जसको प्रभाव एउटा कालखण्ड वा एउटा भूगोलमा सीमित रहँदैन। उनीहरू समयको सीमालाई पार गरेर युगौँसम्म मानवचेतनालाई प्रभावित गरिरहन्छन्। भगवान् श्रीकृष्ण यस्तै बहुआयामिक व्यक्तित्व हुनुहुन्छ। उहाँलाई कसैले ईश्वरका रूपमा श्रद्धा गर्छ, कसैले दार्शनिकका रूपमा अध्ययन गर्छ, कसैले कूटनीतिज्ञका रूपमा मूल्याङ्कन गर्छ, कसैले प्रेम र करुणाका प्रतीकका रूपमा सम्झन्छ भने कसैले जीवनको जटिल परिस्थितिमा मार्गदर्शन गर्ने गुरुका रूपमा ग्रहण गर्छ।कृष्णजन्माष्टमी एउटा विशिष्ट जीवनदर्शनको पुनःस्मरण  हो। अन्धकारको मध्यरातमा कृष्णको जन्म भएको धार्मिक आख्यानले जब जीवनमा अज्ञान, अन्याय, भय र निराशाको अन्धकार गहिरिन्छ, त्यही अन्धकारभित्र चेतनाको नयाँ प्रकाश जन्मिन सक्छ भन्ने प्रतीकात्मक रूपमा एउटा सन्देश दिन्छ।त्यसैले कृष्णजन्माष्टमीलाई बाह्य उत्सवभन्दा बढी आन्तरिक जागरणको पर्वका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ।

श्रीकृष्णको जन्म मथुराको कारागारमा भएको धार्मिक परम्परा छ। अत्याचारी कंसको शासन, देवकी वसुदेवको बन्दी जीवन र निरङ्कुश सत्ताको वातावरणबीच कृष्णको जन्म हुन्छ। यस आख्यानको प्रतीकात्मक अर्थ अत्यन्त गहिरो छ।कारागार भय, अज्ञान, अहंकार, अन्याय र दमनको प्रतीक पनि हो। कृष्णको जन्म त्यही कारागारमा हुनु भनेको परिवर्तनको सम्भावना प्रायः संकटको सबैभन्दा गहिरो क्षणबाट जन्मिन्छ भन्ने सन्देशका रूपमा लिन सकिन्छ।आजको समाजमा पनि अनेक प्रकारका ‘कारागार’ छन्।लोभ, स्वार्थ, हिंसा, विभेद, भ्रष्टाचार, घृणा, अन्धअनुकरण र पूर्वाग्रह। कृष्णजन्माष्टमीले ती मानसिक कारागारबाट मुक्त हुनुपर्ने आह्वान गर्दछ।

श्रीकृष्णलाई एउटा मात्र भूमिकामा सीमित गर्न सकिँदैन। उहाँ बालकृष्ण हुनुहुन्छ, गोपाल हुनुहुन्छ, मुरलीधर हुनुहुन्छ, राधाका प्रिय हुनुहुन्छ, द्वारकाधीश हुनुहुन्छ, कुशल कूटनीतिज्ञ हुनुहुन्छ र कुरुक्षेत्रका सारथि पनि हुनुहुन्छ।उहाँको व्यक्तित्वमा प्रेम र नीति, करुणा र वीरता, अध्यात्म र व्यवहार, कूटनीति र नैतिकता, व्यक्तिगत आत्मीयता र सामाजिक उत्तरदायित्वको अद्भुत समन्वय पाइन्छ। यही बहुआयामिकता कृष्णलाई जीवनदर्शनका महान् प्रतीकका रूपमा स्थापित गर्ने प्रमुख आधार हो।

श्रीकृष्णको सबैभन्दा प्रभावशाली दार्शनिक योगदान श्रीमद्भगवद्गीतामा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। युद्धभूमिमा अर्जुन मानसिक द्वन्द्वमा परेका बेला कृष्णले उनलाई कर्म, कर्तव्य, आत्मा, ज्ञान र योगको मार्ग देखाउनुहुन्छ। गीताको कर्मदर्शनको मूल भावना कर्मबाट पलायन होइन, कर्ममा आसक्तिरहित सहभागिता हो। प्रसिद्ध सूत्र “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन।”ले मानिसलाई आफ्नो कर्तव्य इमानदारीपूर्वक गर्न प्रेरित गर्दछ। यसको आधुनिक अर्थ अत्यन्त व्यापक छ। सफलता र असफलताको भयले कर्तव्यबाट विचलित नभई विवेकपूर्ण र उत्तरदायी कर्म गर्नु नै कर्मयोगको सार हो।आज व्यक्तिगत लाभ, पद, प्रतिष्ठा र परिणाममुखी मानसिकताले सामाजिक जीवनलाई प्रभावित गरिरहेको अवस्थामा कृष्णको कर्मदर्शन अझ उपयोगी देखिन्छ।

श्रीकृष्णको दर्शनमा धर्म कुनै संकीर्ण धार्मिक पहिचान होइन। धर्मले कर्तव्य, नैतिकता, न्याय र सामाजिक उत्तरदायित्वको व्यापक अर्थ बोकेको छ। गीतातर्फ संकेत गर्दै कृष्णले धर्मको संरक्षण र अधर्मको विनाशका लागि आफू प्रकट हुने विचार प्रस्तुत गर्नुहुन्छ। यसको दार्शनिक अर्थलाई बाह्य चमत्कारको प्रतीक्षाभन्दा पनि समाजभित्र न्याय, सत्य र विवेकको पुनःस्थापनासँग जोड्न सकिन्छ। धर्म तब सार्थक हुन्छ, जब त्यसले कमजोरको संरक्षण गर्छ, अन्यायको प्रतिरोध गर्छ र मानिसलाई सत्य तथा कर्तव्यको मार्गमा उन्मुख गराउँछ।कृष्णको व्यक्तित्व प्रेमबिना अपूर्ण हुन्छ। वृन्दावनका कृष्ण प्रेम, सौन्दर्य, संगीत र आत्मीयताका प्रतीक हुन्। राधाकृष्ण परम्पराले सांसारिक प्रेमलाई आध्यात्मिक प्रेमको प्रतीकात्मक उचाइ प्रदान गरेको छ।

कृष्णको बाँसुरी पनि प्रतीकात्मक रूपमा महत्त्वपूर्ण छ। बाँसुरी आफैँमा खोक्रो हुन्छ, तर त्यही रिक्तताबाट मधुर संगीत जन्मिन्छ। यसलाई अहंकाररहित जीवनको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। जब मानिस आफ्नो अहंकार, स्वार्थ र संकीर्णता घटाउँछ, तब उसको जीवन अरूका लागि पनि अर्थपूर्ण बन्न सक्छ। यस अर्थमा कृष्णको प्रेम व्यक्तिगत आकर्षण मात्र होइन आत्मा र परमात्माबीचको सम्बन्ध, मानव र मानवबीचको आत्मीयता तथा सम्पूर्ण अस्तित्वप्रतिको करुणाको प्रतीक पनि हो।

महाभारतको राजनीतिक परिदृश्यमा श्रीकृष्णको भूमिका अत्यन्त जटिल र शिक्षाप्रद छ। उहाँ युद्ध चाहनुहुन्न; शान्तिका लागि अन्तिम समयसम्म प्रयास गर्नुहुन्छ। तर अन्यायलाई स्थायी रूपमा स्वीकार गर्ने पक्षमा पनि हुनुहुन्न।यसबाट नेतृत्वको एउटा महत्त्वपूर्ण सिद्धान्त प्राप्त हुन्छ—शान्ति कमजोरी होइन र न्यायका लागि दृढता हिंसाको पर्याय होइन। विवेकपूर्ण नेतृत्वले सम्भव भएसम्म संवाद, सहमति र शान्तिको बाटो खोज्नुपर्छ; तर अन्यायलाई सामान्यीकरण पनि गर्नु हुँदैन।आधुनिक शासन र सार्वजनिक प्रशासनमा नैतिक नेतृत्व, संवाद, सहमति निर्माण र संकट व्यवस्थापनका दृष्टिले कृष्णको राजनीतिक चिन्तन अध्ययनयोग्य छ।

गीता व्यक्तिको मुक्ति वा आत्मकल्याणको ग्रन्थ हो। यसमा सामाजिक उत्तरदायित्वको गहिरो भावना पनि छ। कृष्णले श्रेष्ठ व्यक्तिको आचरणले समाजलाई प्रभावित गर्ने बताउनुहुन्छ।यसलाई आजको भाषामा सार्वजनिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न सकिन्छ। समाजका नेतृत्वदायी व्यक्तिहरूको व्यवहारले संस्थागत संस्कृति निर्माण गर्दछ। राजनीतिज्ञ, प्रशासक, शिक्षक, व्यवसायी, बुद्धिजीवी र सामाजिक अगुवाहरूले आफ्नो व्यक्तिगत आचरणमार्फत समाजमा सकारात्मक संस्कार निर्माण गर्न सक्छन्। यसैले कृष्णचेतना व्यक्तिगत आध्यात्मिक यात्रासँगै सामाजिक जिम्मेवारीको चेतना पनि हो।

आज विज्ञान र प्रविधिले मानव जीवनलाई अभूतपूर्व रूपमा सहज बनाएको छ। तर भौतिक प्रगतिको समानुपातमा मानसिक शान्ति, सामाजिक विश्वास र नैतिक चेतना बढेको देखिँदैन। तनाव, प्रतिस्पर्धा, असहिष्णुता, सामाजिक विभाजन, लोभ र उपभोक्तावादले मानिसलाई आन्तरिक रूपमा अस्थिर बनाइरहेका छन्।यस्तो समयमा कृष्णको सन्देशलाई पाँच आधारमा पुनःपाठ गर्न सकिन्छ—कर्तव्यप्रति निष्ठा, परिणामप्रतिको अनासक्ति, विवेकपूर्ण निर्णय, अन्यायविरुद्ध साहस र सबैप्रति करुणा।कृष्णजन्माष्टमी  विगतको स्मृति ; वर्तमानको आत्मसमीक्षा र भविष्यको नैतिक दिशानिर्देशन पनि हो।युवा पुस्ताका लागि कृष्णको जीवन विशेष रूपमा प्रेरणादायी हुन सक्छ। कृष्णले चुनौतीबाट भाग्नुभएन; परिस्थितिअनुसार भूमिका परिवर्तन गर्नुभयो। बाल्यकालमा उहाँले जीवनको आनन्द र सिर्जनात्मकता प्रस्तुत गर्नुभयो, युवावस्थामा सामाजिक तथा राजनीतिक जिम्मेवारी ग्रहण गर्नुभयो र कुरुक्षेत्रमा अर्जुनका सारथि बनेर ज्ञान र कर्तव्यको मार्ग देखाउनुभयो।यसले युवालाई एउटा महत्त्वपूर्ण सन्देश दिन्छ—जीवनमा भूमिका परिवर्तन भइरहन्छ, तर मूल्य र उद्देश्य स्पष्ट हुनुपर्छ।आजको युवा पुस्ताले प्रविधि र सूचनाको विशाल संसारमा अवसरसँगै भ्रम पनि सामना गरिरहेको छ। यस्तो अवस्थामा कृष्णको विवेक, आत्मसंयम र कर्मशीलताको दर्शन उपयोगी मार्गदर्शक बन्न सक्छ।

नेपालमा कृष्णजन्माष्टमी धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक विविधताको सुन्दर अभिव्यक्ति हो। मन्दिरमा पूजा, भजनकीर्तन, कृष्णलीला, झाँकी, उपवास तथा धार्मिक अनुष्ठानका माध्यमबाट यस पर्वलाई मनाइन्छ।यस्ता परम्पराले पुस्तौँदेखि समाजमा सांस्कृतिक स्मृति हस्तान्तरण गर्दै आएका छन्। तर परम्पराको वास्तविक शक्ति त्यसको बाह्य प्रदर्शनमा मात्र होइन, त्यसले नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने मूल्यमा हुन्छ। यदि कृष्णजन्माष्टमीले सत्य, प्रेम, करुणा, कर्तव्य र न्यायको संस्कार नयाँ पुस्तामा प्रवाहित गर्न सक्यो भने यसको सांस्कृतिक महत्त्व अझ गहिरो हुनेछ।

कृष्णजन्माष्टमीलाई भगवान् श्रीकृष्णको जन्मोत्सवका रूपमा सीमित गर्नु उहाँको विराट् व्यक्तित्व र दर्शनलाई संकुचित गर्नु हो। यो पर्व वास्तवमा मानवभित्रको विवेक, प्रेम, साहस, कर्तव्य र आध्यात्मिक चेतनाको पुनर्जागरणको अवसर हो। कृष्णको जन्म अन्धकारमा भएको कथा हो; तर त्यसको लक्ष्य प्रकाश हो। कृष्णको जीवन संघर्षले भरिएको कथा हो; तर त्यसको केन्द्रमा धर्म र लोककल्याण छ। कृष्णको गीता युद्धभूमिमा उच्चरित भएको दर्शन हो; तर त्यसको अन्तिम उद्देश्य मानवलाई मोह, भय र द्वन्द्वबाट मुक्त गर्दै विवेकपूर्ण कर्मतर्फ उन्मुख गर्नु हो।

आज संसारलाई प्रविधिभन्दा बढी नैतिक विवेक, सूचनाभन्दा बढी ज्ञान, शक्तिभन्दा बढी संयम र प्रतिस्पर्धाभन्दा बढी करुणाको आवश्यकता छ। यही सन्दर्भमा कृष्णजन्माष्टमीको सन्देश अझ अर्थपूर्ण हुन्छ।अन्ततः कृष्णजन्माष्टमीको वास्तविक उत्सव आफ्नै अन्तर्मनको अन्धकारमा विवेकको दीप बाल्नु हो। बाहिर कृष्णको जन्मोत्सव मनाउँदै गर्दा यदि मानिसभित्र सत्य, प्रेम, कर्तव्य र मानवताको जन्म हुन्छ भने मात्र कृष्णजन्माष्टमीको आध्यात्मिक अर्थ पूर्ण हुन्छ। कृष्णको जन्मको स्मरणभन्दा ठूलो कुरा आफूभित्र, समाजभित्र र समग्र मानवताभित्र कृष्णको चेतनाको जन्म हो।