सामाजिक स्थिरताका लागि नैतिक मूल्य र चरित्र निमार्ण

 सामाजिक स्थिरताका लागि नैतिक मूल्य र चरित्र निमार्ण

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव समाजको स्थायित्व व्यक्तिको चरित्र, नैतिक मूल्य, आत्मअनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वमा निहित हुन्छ। संस्थाहरू नियमले सञ्चालन हुन्छन्। तर ती नियमको प्रभावकारी कार्यान्वयन मानिसको आचरणमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले सामाजिक स्थिरताको प्रश्न मूलतः मानवीय चरित्रसँग जोडिएको विषय हो।

व्यक्तिको चरित्र स्थिर, जिम्मेवार र नैतिक भएमा परिवारमा विश्वास बढ्छ। संस्थामा अनुशासन कायम हुन्छ। समाजमा सहकार्यको वातावरण बन्छ। यसको विपरीत चरित्रमा अस्थिरता, लोभ, अहंकार, असंयम र स्वार्थ हाबी भएमा व्यक्तिगत जीवनदेखि सार्वजनिक संस्थासम्म अस्थिर हुन सक्छ। विशेष गरी नेतृत्व तहमा रहेको व्यक्तिको चरित्रले संस्थागत संस्कृतिमा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ। त्यसैले नैतिक नेतृत्व सामाजिक स्थायित्वको महत्त्वपूर्ण आधार हो।

नैतिक मूल्य भन्नाले सही र गलतबीच विवेकपूर्ण भिन्नता छुट्याउने आधार बुझिन्छ। सत्य, न्याय, इमानदारी, अनुशासन, करुणा, सहिष्णुता, जिम्मेवारी र सेवाभाव यसका प्रमुख पक्ष हुन्। नैतिक मूल्य केवल व्यक्तिगत सद्गुण होइन। यसले सामाजिक सम्बन्धलाई पनि व्यवस्थित गर्छ।

समाजमा प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो कर्तव्यप्रति जिम्मेवार व्यवहार गरेमा विश्वासको वातावरण बन्छ। विश्वास सामाजिक पुँजीको महत्त्वपूर्ण आधार हो। नागरिकले राज्यका संस्था, न्याय प्रणाली र सार्वजनिक नेतृत्वप्रति विश्वास गर्न सकेमा सामाजिक सहकार्य बलियो हुन्छ। तर भ्रष्टाचार, पक्षपात, झूट र गैरजिम्मेवार व्यवहार बढेमा विश्वास कमजोर हुन्छ। यसले सामाजिक सम्बन्धमा दूरी र असन्तोष बढाउन सक्छ। यसैले नैतिकता सार्वजनिक जीवनको पनि आधार हो। सार्वजनिक पदमा रहेको व्यक्तिको नैतिक आचरणले संस्थाको विश्वसनीयता निर्धारण गर्न सक्छ। नेतृत्वमा सत्यनिष्ठा र उत्तरदायित्व भएमा संगठनमा सकारात्मक संस्कार विकास हुन्छ।

चरित्र व्यक्तिको दीर्घकालीन आचरणको प्रतिबिम्ब हो। कुनै व्यक्तिको एउटा व्यवहारबाट मात्र उसको सम्पूर्ण चरित्र निर्धारण हुँदैन। निरन्तरका निर्णय, व्यवहार र मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धताबाट चरित्र निर्माण हुन्छ।

स्थिर चरित्र भएको व्यक्ति परिस्थितिअनुसार आफ्नो मूल मूल्य सजिलै परिवर्तन गर्दैन। उसले लाभ र हानिका आधारमा मात्र निर्णय गर्दैन। उसले दीर्घकालीन परिणामलाई पनि विचार गर्छ। यस्तो व्यवहारले व्यक्तिगत विश्वसनीयता बढाउँछ।

सामाजिक संस्थामा पनि यही कुरा लागू हुन्छ। नेतृत्व स्थिर र मूल्यनिष्ठ भएमा नीति कार्यान्वयनमा निरन्तरता आउँछ। कर्मचारीमा विश्वास बढ्छ। निर्णय प्रक्रियामा स्पष्टता आउँछ। यसको विपरीत नेतृत्व बारम्बार बदलिने प्राथमिकता, व्यक्तिगत स्वार्थ वा क्षणिक दबाबबाट प्रभावित भएमा संस्थामा द्विविधा उत्पन्न हुन्छ।

यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ। सामाजिक स्थिरता संस्थागत संरचनाको मात्र परिणाम होइन। त्यो संस्थालाई सञ्चालन गर्ने व्यक्तिहरूको चरित्रसँग पनि गहिरो रूपमा सम्बन्धित हुन्छ।मानिसको बाह्य व्यवहार उसको आन्तरिक अवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छ। अन्तर्मनमा निरन्तर द्वन्द्व, लोभ, ईर्ष्या, क्रोध र असुरक्षा रहेको व्यक्तिबाट सन्तुलित निर्णयको अपेक्षा गर्न कठिन हुन्छ। बाहिरबाट शान्त देखिए पनि भित्र असन्तुलित व्यक्ति निरन्तर तनावमा रहन सक्छ।

आन्तरिक शान्ति नैतिक आचरणको महत्त्वपूर्ण आधार हो। शान्त मनले परिस्थितिलाई वस्तुगत रूपमा हेर्न सक्छ। उसले तत्काल प्रतिक्रिया दिनुभन्दा सोचेर निर्णय गर्न सक्छ। त्यसैले आत्मसंयम र विवेक नेतृत्व तथा सार्वजनिक सेवाका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण गुण हुन्। यही कारण सामाजिक सुधारको चर्चा गर्दा व्यक्तिको आन्तरिक सुधारलाई पनि महत्त्व दिन आवश्यक हुन्छ। केवल बाह्य नियम निर्माण गरेर मात्र नैतिक समाज निर्माण हुँदैन। नियमसँगै नैतिक चेतना पनि आवश्यक हुन्छ।अध्यात्मलाई केवल कर्मकाण्ड वा धार्मिक अभ्यासका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। व्यापक अर्थमा अध्यात्म आत्मअन्वेषण, आत्मचिन्तन र जीवनको गहिरो अर्थको खोजी हो। यसले व्यक्तिलाई आफ्नो व्यवहार र इच्छामाथि विचार गर्न प्रेरित गर्छ।अध्यात्मको मूल उद्देश्य मानिसलाई बाह्य उपलब्धिभन्दा पर आन्तरिक मूल्यतर्फ उन्मुख गराउनु हो। आत्मचिन्तनले मानिसलाई आफ्नो कमजोरी पहिचान गर्न सहयोग गर्छ। ध्यानले मनको एकाग्रता बढाउन सक्छ। योगले शारीरिक तथा मानसिक अनुशासनमा सहयोग पुर्याउन सक्छ। सेवा–भावले व्यक्तिलाई स्वकेन्द्रित सोचबाट बाहिर ल्याउन सक्छ।तर अध्यात्मलाई सामाजिक समस्याको एकमात्र समाधानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उपयुक्त हुँदैन। सामाजिक स्थिरताका लागि सुशासन, न्याय, शिक्षा, आर्थिक अवसर, कानुनी शासन र संस्थागत उत्तरदायित्व पनि आवश्यक छन्। अध्यात्मले यी संस्थागत पक्षको विकल्प होइन। बरु यसले तिनलाई नैतिक आधार प्रदान गर्न सक्छ।

भारतीय दार्शनिक परम्परामा आत्मसंयम र मानसिक स्थिरतालाई विशेष महत्त्व दिइएको छ। भगवद्गीतामा ‘स्थितप्रज्ञ’ अवधारणाले सुख दुःख, लाभ हानि र अनुकूल प्रतिकूल परिस्थितिमा विवेक र समत्व कायम राख्ने व्यक्तिको चित्र प्रस्तुत गर्छ। यस अवधारणालाई आधुनिक मनोवैज्ञानिक भाषामा भावनात्मक सन्तुलनसँग तुलना गर्न सकिन्छ। भावनात्मक सन्तुलन भएको व्यक्तिले उत्तेजनामा तत्काल निर्णय गर्दैन। उसले परिस्थितिको मूल्याङ्कन गर्छ। यसले व्यक्तिगत तथा संस्थागत निर्णयलाई पनि जिम्मेवार बनाउन सक्छ।

आजको सार्वजनिक जीवनमा यस्तो गुणको विशेष महत्त्व छ। सामाजिक सञ्जाल, राजनीतिक प्रतिस्पर्धा र तत्काल प्रतिक्रियाको संस्कृतिले मानिसलाई आवेगपूर्ण निर्णयतर्फ धकेल्न सक्छ। यस्तो अवस्थामा विवेक, संयम र धैर्यको आवश्यकता अझ बढेको छ।

नेतृत्व कुनै पनि संस्थाको संस्कृतिको प्रमुख निर्धारक हो। नेताले जे व्यवहार गर्छ, त्यसले संगठनका सदस्यलाई प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा प्रभावित गर्छ। नेतृत्वले पारदर्शिता अपनाएमा कर्मचारीले पनि पारदर्शितालाई महत्त्व दिन सक्छन्। नेतृत्वले नियमको सम्मान गरेमा संस्थामा नियमपालनको संस्कार बलियो हुन्छ।

यसको विपरीत नेतृत्वले स्वार्थ, पक्षपात वा दोहोरो मापदण्ड अपनाएमा संस्थागत नैतिकता कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले नैतिक नेतृत्व केवल व्यक्तिगत गुण होइन। यो संस्थागत प्रभावको स्रोत पनि हो।

लोकतान्त्रिक शासनमा नेतृत्व अझ बढी उत्तरदायी हुनुपर्छ। जनताले दिएको अधिकार व्यक्तिगत प्रतिष्ठाका लागि होइन। त्यो सार्वजनिक जिम्मेवारी हो। पद अस्थायी हुन्छ। तर पदमा रहँदा गरिएको निर्णयको प्रभाव लामो समयसम्म रहन सक्छ। त्यसैले सार्वजनिक नेतृत्वमा संयम, पारदर्शिता र उत्तरदायित्व आवश्यक छन्।सामाजिक स्थिरताका लागि नागरिकबीच विश्वास आवश्यक हुन्छ। विश्वासको आधार समान व्यवहार, न्याय र पारस्परिक सम्मान हो। जात, धर्म, भाषा, लिङ्ग वा क्षेत्रका आधारमा हुने विभेदले सामाजिक विश्वासलाई कमजोर बनाउँछ।

बहुल समाजमा सहिष्णुता अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। नेपाल विविध जातीय, भाषिक, धार्मिक र सांस्कृतिक समुदायको देश हो। यस्तो समाजमा एउटै विचार वा संस्कृतिलाई मात्र सामान्य मान्ने प्रवृत्तिले विभाजन बढाउन सक्छ। विविधतालाई सम्मान गर्ने संस्कारले सामाजिक एकता बलियो बनाउँछ।

सहिष्णुता भनेको आफ्नो विचार त्याग्नु होइन। फरक विचार राख्ने व्यक्तिको अधिकारलाई सम्मान गर्नु हो। लोकतान्त्रिक समाजमा असहमति स्वाभाविक हुन्छ। तर असहमतिको अभिव्यक्ति मर्यादित हुनुपर्छ। संवादको संस्कारले द्वन्द्वलाई सहकार्यमा रूपान्तरण गर्न सक्छ।चरित्र निर्माणमा शिक्षाको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। शिक्षा केवल प्रमाणपत्र प्राप्त गर्ने प्रक्रिया होइन। यसले विवेक, जिम्मेवारी र सामाजिक चेतना विकास गर्नुपर्छ।विद्यालयदेखि नै सत्यनिष्ठा, अनुशासन, सहकार्य, वातावरणीय जिम्मेवारी र मानव सम्मानजस्ता मूल्य सिकाउन आवश्यक छ। परिवार चरित्र निर्माणको पहिलो संस्था हो। विद्यालय दोस्रो महत्त्वपूर्ण संस्था हो। समाज र राज्यले त्यसलाई थप सुदृढ बनाउँछन्।आधुनिक शिक्षामा प्राविधिक दक्षतासँगै नैतिक शिक्षाको सन्तुलन आवश्यक छ। दक्ष तर गैरजिम्मेवार व्यक्ति समाजका लागि जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। त्यसैले ज्ञानसँग विवेक जोडिनुपर्छ। सीपसँग जिम्मेवारी जोडिनुपर्छ। अधिकारसँग कर्तव्य जोडिनुपर्छ।

विश्वका विभिन्न लोकतान्त्रिक समाजको अनुभवले पनि संस्थागत विश्वास र सामाजिक स्थिरताबीचको सम्बन्ध देखाउँछ। कतिपय उत्तरी युरोपेली देशमा सार्वजनिक संस्थाप्रतिको उच्च विश्वास, पारदर्शिता, सामाजिक सुरक्षा, समावेशी नीति र उत्तरदायी प्रशासनलाई सामाजिक स्थिरताका महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।यस्ता अनुभवलाई नेपालमा जस्ताको तस्तै लागू गर्न सकिँदैन। प्रत्येक देशको ऐतिहासिक, सांस्कृतिक र आर्थिक अवस्था फरक हुन्छ। तर केही सार्वभौमिक मूल्यबाट सिक्न सकिन्छ। ती मूल्यमा पारदर्शिता, सामाजिक न्याय, सार्वजनिक उत्तरदायित्व, समावेशिता र नागरिकप्रतिको सम्मान प्रमुख छन्।विश्वका सफल संस्थाहरूमा व्यक्ति महत्त्वपूर्ण भए पनि प्रणाली अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। राम्रो प्रणालीले व्यक्तिको कमजोरीबाट संस्थालाई जोगाउन सक्छ। त्यसैले नैतिक व्यक्ति र बलियो संस्था दुवै आवश्यक छन्।

नेपालमा सामाजिक स्थिरताको प्रश्न बहुआयामिक छ। राजनीतिक संक्रमण, आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, संस्थागत कमजोरी, भ्रष्टाचारको धारणा र सामाजिक विभाजनले नागरिकको विश्वासमा असर पार्न सक्छ।यस्तो अवस्थामा नैतिक नेतृत्वको आवश्यकता अझ बढ्छ। सार्वजनिक संस्थाले निष्पक्ष सेवा दिनुपर्छ। कानुन सबैका लागि समान रूपमा लागू हुनुपर्छ। प्रशासनिक निर्णय पारदर्शी र प्रमाणमा आधारित हुनुपर्छ। सार्वजनिक स्रोतको प्रयोगमा उत्तरदायित्व कायम हुनुपर्छ।

नागरिकको पनि जिम्मेवारी छ। सामाजिक स्थिरता सरकारको मात्र दायित्व होइन। नागरिकले कानुनको सम्मान गर्नुपर्छ। कर तिर्नुपर्छ। सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नुपर्छ। फरक विचारलाई सम्मान गर्नुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा पनि जिम्मेवार अभिव्यक्ति आवश्यक छ।

समाज सुधारको प्रारम्भ व्यक्ति सुधारबाट हुन्छ भन्ने धारणा महत्त्वपूर्ण छ। तर यसलाई व्यक्तिको नैतिक कमजोरीमा सीमित गर्नु उचित हुँदैन। भ्रष्टाचार वा संस्थागत विकृतिलाई केवल व्यक्तिगत चरित्रको समस्या मान्दा संरचनागत कारण ओझेलमा पर्न सक्छन्।व्यक्तिगत नैतिकता र संस्थागत सुशासन एकअर्काका पूरक हुन्। राम्रो चरित्र भएका व्यक्तिलाई खराब प्रणालीले गलत व्यवहारतर्फ धकेल्न सक्छ। त्यसैगरी राम्रो प्रणाली पनि चरित्रहीन नेतृत्वबाट कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले व्यक्ति र संस्था दुवै सुधारिनुपर्छ। यसका लागि तीन तहमा काम आवश्यक देखिन्छ। पहिलो, व्यक्तिमा नैतिक चेतना विकास। दोस्रो, संस्थामा स्पष्ट नियम र उत्तरदायित्व। तेस्रो, समाजमा न्याय, समानता र सहिष्णुताको संस्कार।

नैतिक मूल्य सामाजिक स्थिरताको अदृश्य तर अत्यन्त शक्तिशाली आधार हो। चरित्रवान् व्यक्ति परिवारमा विश्वास निर्माण गर्छ। जिम्मेवार नागरिक समाजमा सहकार्य बढाउँछ। नैतिक नेतृत्व संस्थामा विश्वसनीयता स्थापित गर्छ। उत्तरदायी संस्था राष्ट्रमा स्थायित्व ल्याउँछ।अध्यात्मले व्यक्तिलाई आत्मचिन्तन, संयम र करुणातर्फ उन्मुख गर्न सक्छ। नैतिक शिक्षाले विवेक विकास गर्न सक्छ। सुशासनले त्यसलाई संस्थागत रूप दिन सक्छ। न्यायपूर्ण कानुनी प्रणालीले समान व्यवहार सुनिश्चित गर्न सक्छ। यी सबै पक्षको समन्वयबाट मात्र स्थायी सामाजिक शान्ति सम्भव हुन्छ।

सामाजिक स्थिरता विश्वास, न्याय, अनुशासन, सहिष्णुता र साझा उत्तरदायित्वको अवस्था हो। यस्तो स्थिरता बाह्य नियन्त्रणबाट मात्र कायम रहँदैन। यसको आधार नागरिकको आन्तरिक नैतिक चेतना र संस्थागत विश्वसनीयतामा हुन्छ।त्यसैले समाज सुधारको यात्रा बाहिरबाट मात्र सुरु हुन सक्दैन। यसको सुरुवात व्यक्तिको चेतनाबाट हुनुपर्छ। व्यक्तिको चेतना परिवारमा प्रकट हुन्छ। परिवारको संस्कार समाजमा फैलिन्छ। समाजको संस्कार संस्थामा प्रतिबिम्बित हुन्छ। संस्थाको चरित्रले राज्यको स्वरूप निर्धारण गर्छ।स्थिर राष्ट्र निर्माणका लागि भौतिक पूर्वाधार जत्तिकै नैतिक पूर्वाधार आवश्यक हुन्छ। सडक, भवन र प्रविधिले राष्ट्रलाई आधुनिक बनाउन सक्छन्। तर सत्यनिष्ठा, न्याय, अनुशासन, करुणा र उत्तरदायित्वले मात्र त्यसलाई सभ्य र मानवीय बनाउन सक्छन्। यही नै नैतिक मूल्य, चरित्र र सामाजिक स्थिरताबीचको गहिरो सम्बन्ध हो।