स्वअनुभूतिको बाटो र  मानवीय चेतना

स्वअनुभूतिको बाटो र  मानवीय चेतना

तोमनाथ उप्रेती

मानव जीवनको सबैभन्दा गहिरो यात्रा आफ्नै अन्तर्मनतर्फ हुन्छ। स्वअनुभूति व्यक्तिले आफ्ना विचार, भावना, कमजोरी, आकांक्षा र मूल्यलाई सचेत रूपमा पहिचान गर्ने प्रक्रिया हो। यसले आत्मबोध, विवेक, आत्मअनुशासन र मानवीय संवेदनाको विकास गर्छ। आधुनिक जीवनमा बाह्य सफलता, उपभोग, प्रतिस्पर्धा र सामाजिक प्रदर्शनले व्यक्तिलाई अन्तर्मुखी चिन्तनबाट टाढा लैजाँदैछ। यसले सामाजिक सम्बन्ध, नैतिक निर्णय र सामूहिक उत्तरदायित्वलाई समेत प्रभावित गर्छ।

वर्तमान समयमा रसुवालगायतका क्षेत्रमा देखिएका विपद् घटनाले स्व–अनुभूतिको अवधारणालाई अझ गम्भीर सामाजिक सन्दर्भ प्रदान गरेको छ। विपद्ले मानिसको भौतिक संरचना मात्र भत्काउँदैन। यसले सुरक्षा, सम्बन्ध, स्मृति र अस्तित्वबोधलाई समेत चुनौती दिन्छ। यस्तो अवस्थामा मानवीय संवेदना, आत्मसंयम, सहकार्य र नैतिक उत्तरदायित्वको महत्त्व बढ्छ। त्यसैले स्व–अनुभूति विपद्–संवेदनशील, मानवीय र उत्तरदायी समाज निर्माण गर्ने चेतनात्मक आधार पनि हो।

मानिसको जीवन निरन्तर यात्राको नाम हो। यो यात्रा बाहिरी संसारसँगको सम्बन्धबाट सुरु हुन्छ। तर यसको अर्थ आफ्नै भित्री संसारको पहिचानबाट खुल्छ। मानिसले संसारलाई जति बुझ्छ, त्यति नै आफूलाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ। यही आत्मबोधको प्रक्रियालाई स्वअनुभूतिको यात्रा भन्न सकिन्छ।

दैनिक जीवनमा मानिस अनेकौँ भूमिका निर्वाह गर्छ। ऊ परिवारको सदस्य हुन्छ। ऊ पेशाकर्मी हुन्छ। ऊ नागरिक हुन्छ। ऊ सामाजिक सम्बन्धको हिस्सा हुन्छ। यी भूमिकाबीच उसको आफ्नै अन्तर्मन भने प्रायः ओझेलमा पर्छ।

बाह्य संसारको आवाज ठूलो हुन्छ। भित्री आवाज शान्त हुन्छ। त्यसैले बाहिरी आवाज सुन्न सजिलो हुन्छ। अन्तरआवाज सुन्न कठिन हुन्छ।स्वअनुभूति यही कठिन यात्राको नाम हो। आफूलाई बुझ्ने मानिसले आफ्ना निर्णयको परिणाम बुझ्न थाल्छ। उसले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्छ। उसले अरूको पीडा महसुस गर्न सक्छ। यसरी आत्मचेतना व्यक्तिगत विकासबाट सामाजिक उत्तरदायित्वतर्फ विस्तार हुन्छ।

स्वअनुभूति भन्नाले व्यक्तिले आफ्नो आन्तरिक अवस्था, विचार, भावना, मूल्य, आकांक्षा र व्यवहारप्रति सचेत हुने प्रक्रिया बुझिन्छ। यो आत्मसन्तुष्टिको अवस्था मात्र होइन। यो निरन्तर आत्मपरीक्षणको अभ्यास हो। मानिसका भित्र स्मृति हुन्छ। अनुभव हुन्छ। डर हुन्छ। आशा हुन्छ। प्रेम हुन्छ। आक्रोश हुन्छ। असुरक्षा हुन्छ। यी सबैले व्यक्तिको व्यवहार निर्माण गर्छन्।आफूभित्र रहेका यी तत्वलाई नचिनी गरिएको निर्णय अधुरो हुन्छ। त्यसैले आत्मज्ञान विवेकपूर्ण निर्णयको पूर्वसर्त बन्न सक्छ।

आत्मनिरीक्षणले आफूलाई हेर्न सिकाउँछ। आत्मस्वीकारले आफ्नो अपूर्णतालाई स्वीकार गर्न सिकाउँछ। आत्मरूपान्तरणले कमजोरीलाई सम्भावनामा बदल्ने बाटो खोल्छ।यस अर्थमा स्व–अनुभूति स्थिर उपलब्धि होइन। यो निरन्तर चलिरहने प्रक्रिया हो।

मानिसले प्रारम्भमा संसारलाई बाह्य इन्द्रियको आधारमा बुझ्छ। रूप देख्छ। घटना देख्छ। व्यवहार देख्छ। त्यसैका आधारमा निष्कर्ष निकाल्छ। यसलाई चर्मदृष्टि वा सतही दृष्टिकोणका रूपमा बुझ्न सकिन्छ।बाह्य दृष्टि आवश्यक छ। यसले संसारसँग सम्बन्ध स्थापित गर्न सहयोग गर्छ। तर यसको सीमा पनि छ। बाह्य रूपले सम्पूर्ण सत्य बताउँदैन।

एउटा मुस्कानभित्र पीडा लुकेको हुन सक्छ। एउटा सफल व्यक्तिभित्र गहिरो असन्तोष हुन सक्छ। एउटा शान्त अनुहारभित्र ठूलो द्वन्द्व हुन सक्छ।यहीँ आत्मदृष्टिको आवश्यकता देखिन्छ।आत्मदृष्टिले बाह्य घटनाको पछाडि रहेको आन्तरिक कारण खोज्छ। यसले व्यवहार मात्र हेर्दैन। व्यवहारको स्रोत पनि खोज्छ।यस दृष्टिले स्व–अनुभूति बाह्य संसारबाट भाग्ने प्रक्रिया होइन। बाह्य संसारलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्ने क्षमता हो।

पूर्वीय दर्शनमा आत्मचिन्तनको परम्परा प्राचीन छ। उपनिषद्हरूले आत्मविद्यालाई उच्च ज्ञानको विषय बनाएका छन्। आत्मा, चेतना र अस्तित्वबारे गरिएका प्रश्नले भारतीय दार्शनिक परम्परालाई गहिरो बनाएका छन्।

आधुनिक जीवनले मानिसलाई धेरै सुविधा दिएको छ। तर सुविधासँगै नयाँ प्रकारका दबाब पनि आएका छन्।प्रतिस्पर्धा बढेको छ। सामाजिक प्रदर्शन बढेको छ। उपभोगको संस्कृति विस्तार भएको छ। सामाजिक सञ्जालले तुलना गर्ने प्रवृत्तिलाई तीव्र बनाएको छ।आज मानिस अरूको नजरमा सफल देखिन चाहन्छ। उसले आफ्नो वास्तविक आवश्यकता र सामाजिक अपेक्षाबीचको अन्तर बिर्सन सक्छ।यही अवस्थालाई आत्मविस्मृतिको प्रारम्भिक अवस्था भन्न सकिन्छ।

व्यक्तिले आफ्नो मूल्यलाई पदसँग जोड्छ। सम्पत्तिसँग जोड्छ। अनुहारसँग जोड्छ। सामाजिक लोकप्रियतासँग जोड्छ।तर यी सबै बाह्य सूचक हुन्। मानिसको वास्तविक मूल्य विचार, चरित्र, विवेक, करुणा र कर्ममा पनि निहित हुन्छ।त्यसैले आधुनिक समाजलाई बाह्य विकाससँगै आन्तरिक विकासको पनि आवश्यकता छ।

विपद् मानिसको जीवनमा एउटा असाधारण क्षण हो। सामान्य अवस्थामा मानिस आफ्नो भविष्यलाई नियन्त्रणमा रहेको ठान्छ। विपद्ले त्यो भ्रम तोडिदिन्छ।बाढी आउँछ। पहिरो जान्छ। घर भत्किन्छ। सडक अवरुद्ध हुन्छ। परिवार विस्थापित हुन्छ। मानिसको दैनिक जीवन अचानक अनिश्चित बन्छ।

रसुवामा पछिल्लो समय देखिएको विपद् परिदृश्यले यही यथार्थलाई पुनः स्मरण गराएको छ। विपद्ले भौतिक संरचनाको क्षतिसँगै मानिसको मनमा असुरक्षा पैदा गर्छ। घर र बाटो पुनर्निर्माण गर्न सकिन्छ। तर विस्थापन, भय, मृत्युको स्मृति र प्रियजन गुमाउनुको पीडा सजिलै मेटिँदैन।यही अवस्थामा स्व–अनुभूतिको सामाजिक अर्थ अझ स्पष्ट हुन्छ।विपद्को समयमा मानिसले आफ्नो जीवनका प्राथमिकता पुनः मूल्याङ्कन गर्छ। सम्पत्ति, पद र प्रतिष्ठाको अर्थ सापेक्ष देखिन्छ। जीवन, परिवार, सहकार्य र मानवीय सम्बन्धको महत्त्व अग्रभागमा आउँछ।विपद् यस अर्थमा विनाश मात्र होइन। यो मानव चेतनाको कठोर परीक्षा पनि हो।

रसुवाको विपद्लाई  प्राकृतिक घटना मात्र भनेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसको मानवीय पक्ष पनि हुन्छ।एउटा भत्किएको घरले एउटा परिवारको इतिहास बोकेको हुन्छ। एउटा बन्द भएको बाटोले धेरै मानिसको जीवनयात्रा रोक्छ। एउटा क्षतिग्रस्त पुललेले शिक्षा, स्वास्थ्य, व्यापार र सामाजिक सम्बन्धमा समेत प्रभाव पार्छ।यसकारण विपद् व्यवस्थापनमा भौतिक पुनर्निर्माणसँगै मानवीय पुनर्स्थापनाको आवश्यकता हुन्छ। यस्तो अवस्थामा राज्यको भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। तर राज्य मात्र पर्याप्त हुँदैन। नागरिकको सहकार्य पनि आवश्यक हुन्छ।

विपद्ले व्यक्तिको निजी चेतनालाई सामाजिक चेतनासँग जोड्छ। मेरो पीडा विस्तार भएर “हाम्रो” पीडामा बदलिनुपर्छ। यही रूपान्तरण स्व–अनुभूतिको सामाजिक उपलब्धि हो।आफ्नो पीडा बुझ्ने मानिसले अरूको पीडा बुझ्न सिक्छ। आफ्नो असुरक्षा अनुभव गर्ने मानिसले अरूको सुरक्षाको मूल्य बुझ्छ। आफ्नो क्षणभंगुरता बुझ्ने मानिसले जीवनप्रतिको सम्मान बढाउँछ।

विपद्को समयमा नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हुन्छ। सामान्य अवस्थामा प्रशासनिक प्रक्रिया महत्त्वपूर्ण हुन्छ। संकटको समयमा निर्णय क्षमता, संवेदना र उत्तरदायित्व अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ।विवेकहीन निर्णयले विपद्को असर बढाउन सक्छ। ढिलाइले जोखिम बढाउन सक्छ। सूचनाको अभावले भ्रम सिर्जना गर्न सक्छ।त्यसैले विपद् व्यवस्थापनमा प्राविधिक ज्ञानसँगै नैतिक चेतना आवश्यक हुन्छ।स्व–अनुभूति मानव जीवनको चेतनात्मक यात्रा हो। यसले मानिसलाई बाह्य संसारबाट अन्तर्मनतर्फ फर्काउँछ। यसले आत्मनिरीक्षण, आत्मस्वीकार र आत्मरूपान्तरणको अवसर प्रदान गर्छ।

आधुनिक समाजमा यो यात्रा झन् आवश्यक भएको छ। बाह्य उपलब्धिको दौडले मानिसलाई आफ्नो भित्री संसारबाट टाढा लैजान सक्छ। सामाजिक सञ्जाल, उपभोगवाद र प्रतिस्पर्धाले सौन्दर्य, सफलता र सम्मानका कृत्रिम मापदण्ड निर्माण गर्न सक्छन्।रसुवालगायतका क्षेत्रमा देखिएका विपद्ले यस विषयलाई अझ जीवन्त बनाएको छ। विपद्ले मानिसलाई जीवनको क्षणभंगुरता सम्झाउँछ। यसले भौतिक उपलब्धिको सीमितता देखाउँछ। यसले सम्बन्ध, सहकार्य, करुणा र मानवीय उत्तरदायित्वको मूल्य पुनः स्थापित गर्छ। त्यसैले विपद्लाई चेतना, संवेदना र सामाजिक उत्तरदायित्वको दृष्टिले पनि बुझ्नुपर्छ।

आफूलाई बुझ्ने मानिस अरूको पीडा बुझ्न सक्षम हुन्छ। आफ्नो कमजोरी स्वीकार गर्ने मानिस अरूको कमजोरीप्रति सहिष्णु हुन्छ। आफ्नो जीवनको मूल्य बुझ्ने मानिस अरूको जीवनको सम्मान गर्न सिक्छ।बाहिरी संसार निर्माण गर्न प्रविधि चाहिन्छ। संस्थागत विकास चाहिन्छ। पूर्वाधार चाहिन्छ। तर त्यसलाई मानवीय बनाउन विवेक चाहिन्छ। करुणा चाहिन्छ। नैतिकता चाहिन्छ।रसुवाको विपद्ले यही पाठलाई अझ गहिरो बनाएको छ।भत्किएका संरचना पुनः निर्माण गर्न सकिन्छ। तर संवेदनशील समाज निर्माण गर्न चेतनाको पुनर्निर्माण आवश्यक हुन्छ।त्यसैले स्व–अनुभूतिको बाटो आज विपद्–संवेदनशील, न्यायपूर्ण र मानवीय समाज निर्माण गर्ने शालीन मार्ग पनि हो।