‘मोना’ : नारी अस्तित्व, प्रेम, प्रतिरोध र आत्मनिर्णयको दार्शनिक आख्यान

पुस्तक समीक्षा

‘मोना’ : नारी अस्तित्व, प्रेम, प्रतिरोध र आत्मनिर्णयको दार्शनिक आख्यान

तोमनाथ उप्रेती

भाषा र साहित्यमा पाँच दशकभन्दा लामो समयदेखि निरन्तर सक्रिय मोनिका प्रधान (गुरूङ) नेपालीभाषी साहित्यिक जगत्मा आफ्नै विशिष्ट पहिचान निर्माण गर्न सफल स्रष्टा हुन्। पत्रकारिता, सामाजिक सक्रियता र साहित्यिक सिर्जनालाई समानान्तर रूपमा अघि बढाउँदै आएकी उनको पहिलो कृति ‘गोठालाहरू’ जीवनीसङ्ग्रह सन् २०२१ मा प्रकाशित भयो र एक वर्ष नपुग्दै सन् २०२२ मा दोस्रो संस्करण प्रकाशित हुनु कृतिप्रतिको पाठकीय आकर्षणको उल्लेखनीय संकेत हो। यही सिर्जनात्मक यात्राको अर्को महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा सामाजिक उपन्यास ‘मोना’ पाठकसामु आएको छ।

मोनालाई मूलतः नारीको अस्तित्व, आत्मसम्मान, प्रेम, पारिवारिक सत्ता, सामाजिक रूढि, राजनीतिक हिंसा, स्मृति, प्रविधि र आत्मनिर्णयको प्रश्नलाई एउटै आख्यानिक धरातलमा उभ्याउने प्रयास हो। उपन्यासको केन्द्रमा मोना भए पनि उनको कथा आफ्नो जीवनको निर्णय आफैं गर्न चाहने असंख्य महिलाको सामूहिक अनुभव र मौन पीडाको प्रतिनिधि कथा बन्न पुग्छ।

उपन्यासकी केन्द्रीय पात्र मोना पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ता, लेखिका तथा परिवारको सम्पूर्ण जिम्मेवारी वहन गर्न सक्षम महिला हुन्। उनको व्यक्तित्वमा आधुनिक शिक्षित नारीको आत्मनिर्भरता, सामाजिक संवेदना र सिर्जनात्मक चेतनाको समिश्रण देखिन्छ। तर उनको प्रगतिशील व्यक्तित्वसँग पति धीरज सहज हुन सक्दैनन्। पुरुषसत्तात्मक मानसिकताको चरम अभिव्यक्तिका रूपमा धीरजले मोनालाई विष दिएर हत्या गर्ने प्रयास गर्छन्।

यही घटनाले उपन्यासको मूल द्वन्द्वलाई तीव्र बनाउँछ। मोना आफ्नो अस्तित्वको पुनर्निर्माण गर्ने बाटो रोज्छिन्। टेलरिङ सिकेको सीप प्रयोग गरेर जीविका चलाउनु, सन्तानको पालनपोषण गर्नु र आफ्नो जीवनलाई ईश्वरप्रति समर्पित गर्दै अघि बढ्नु उनको प्रतिरोधको व्यावहारिक रूप हो।यस अर्थमा ‘मोना’को संघर्ष परनिर्भरता, भय, सामाजिक दबाब र आत्महीनताविरुद्धको संघर्ष हो। उपन्यासले एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—नारीको जीवनको अन्तिम निर्णय गर्ने अधिकार स्वयं नारीसँग हुन्छ कि परिवार, पति र समाजसँग?

उपन्यासको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि यसको नायिका हो।  उनी पत्रकार हुन्, सामाजिक कार्यकर्ता हुन्, लेखिका हुन्, आमा हुन् र संकटमा निर्णय लिन सक्ने चेतनशील व्यक्ति पनि हुन्।

विषप्रयोगको घटना मोनाको चरित्र विकासमा निर्णायक मोड हो। मृत्युको सम्भावनाबाट बचेपछि उनी पुरानै जीवनमा फर्किनुको सट्टा नयाँ जीवनको निर्माण गर्छिन्। यद्यपि सागरप्रतिको उनको भावनात्मक सम्बन्धले उनको व्यक्तित्वमा अर्को तह थप्छ। विवाहित जीवनमा पाएको उपेक्षा, पीडा र भावनात्मक रिक्तताबीच पुरानो सहपाठी सागरको पुनरागमनले उनको मनमा दबिएको प्रेम र स्मृतिलाई पुनः जागृत गर्छ। तर प्रेमलाई स्वीकार गर्ने वा नगर्ने प्रश्नमा उनी भावनात्मक द्वन्द्वमा देखिन्छिन्। यही अन्तर्द्वन्द्वले पात्रलाई सरल र एकरेखीय हुनबाट जोगाएको छ।

सागर उपन्यासको अर्को महत्वपूर्ण पात्र हो। फेसबुक र मेसेन्जरमार्फत पुनः जोडिएको पुरानो सहपाठीका रूपमा सागर आधुनिक प्रविधिले पुनर्जीवित गरेको स्मृतिको प्रतिनिधि पात्र बनेका छन्।सागरले मोनालाई प्रेम गर्ने कुरा व्यक्त गर्छन्, तर मोना त्यसलाई स्वीकार गर्दिनन्। यद्यपि उनको मनमा सागरप्रति आकर्षण रहेको संकेत पाइन्छ। त्यसपछि सागर अचानक सम्पर्कविहीन हुनु र मोनामा उत्पन्न हुने बेचैनीले उपन्यासमा प्रतीक्षालाई महत्वपूर्ण मनोवैज्ञानिक तत्त्व बनाउँछ।सागरको चरित्रलाई यथार्थ व्यक्तिभन्दा पनि अधुरो प्रेम, सम्भावना र हराएको अतीतको प्रतीकका रूपमा पढ्न सकिन्छ। उनी आउँछन् कि आउँदैनन् भन्ने प्रश्नभन्दा पनि मोनाको चेतनामा उनी किन यति गहिरो उपस्थित छन् भन्ने प्रश्न दार्शनिक रूपमा अझ महत्वपूर्ण देखिन्छ।

उपन्यासमा निलु र शान्तिजस्ता महिला पात्रहरूको उपस्थितिले कथालाई व्यक्तिगत जीवनबाट सामूहिक नारी अनुभवतर्फ विस्तार गरेको छ।धनी परिवारमा विवाह भएकी निलुलाई भौतिक अभाव हुँदैन, तर स्वतन्त्रताको अभाव हुन्छ। उनको जीवन चाबीवाला गुडियाजस्तो बन्न पुग्छ। यहाँ उपन्यासकारले एउटा गम्भीर सामाजिक सत्य उजागर गरेकी छन्—सम्पन्नता र स्वतन्त्रता एउटै कुरा होइनन्।शान्तिको कथा पनि वैवाहिक असमानता र नारी अधिकारसँग सम्बन्धित छ। श्रीमानले अर्को विवाह गरेपछि उनको जीवनमा उत्पन्न संकटलाई कानुनी चेतनासँग जोडिएको छ। यसबाट उपन्यास मनोरञ्जनात्मक आख्यान मात्र नरही सामाजिक चेतनाको दस्तावेज बन्न खोजेको देखिन्छ।यी पात्रहरूलाई हेर्दा मोना वास्तवमा नारी जीवनका अनेक सम्भावित अवस्थाको केन्द्रबिन्दु हो।

मोनाको उल्लेखनीय विशेषता यसको निजी कथालाई व्यापक राजनीतिक तथा ऐतिहासिक परिवेशसँग जोड्ने प्रयास हो। सन् १९८६ को गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन दार्जिलिङ,कालेबुङ,सिलिगुडी क्षेत्रको राजनीतिक वातावरण तथा नेपाली भाषासम्बन्धी आन्दोलनले उपन्यासलाई व्यक्तिगत प्रेम र वैवाहिक द्वन्द्वभन्दा बाहिर लैजान्छ।यसले पाठकलाई एउटा महत्वपूर्ण अनुभूति दिन्छ, व्यक्तिगत जीवन कहिल्यै इतिहासबाट पूर्णतः अलग हुँदैन। राजनीतिक अस्थिरता घरभित्र प्रवेश गर्छ, राज्यसत्ताको भय व्यक्तिको मनोविज्ञानमा बस्छ र सामुदायिक संघर्ष व्यक्तिगत स्मृतिको हिस्सा बन्न पुग्छ।

सीआरपीएफको उपस्थिति, सर्वसाधारणमाथि भएको भनिएको दमन, आफन्तको मृत्यु र मोनाको मनमा रहेको सुरक्षा–भयले उपन्यासमा राजनीतिक हिंसाको मनोवैज्ञानिक प्रभाव देखाउने प्रयत्न गरेको छ। यहाँ इतिहास पात्रहरूको चेतनामा जीवित अनुभवका रूपमा उपस्थित हुन्छ।

उपन्यासमा फेसबुक, मेसेन्जर र फोनमार्फत हुने संवादले समकालीन जीवनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष समेटेको छ। प्रविधिले दूरी घटाएको छ तर भावनात्मक दूरी अनिवार्य रूपमा घटाउँदैन। मानिस हजारौँ किलोमिटर टाढा रहेर पनि अत्यन्त नजिक हुन सक्छ र नजिकै भएर पनि भावनात्मक रूपमा अत्यन्त टाढा हुन सक्छ।

सागर र मोनाको सम्बन्ध यही विरोधाभासको उदाहरण हो। सामाजिक सञ्जालले उनीहरूलाई पुनः जोड्छ, तर अन्ततः त्यही सम्बन्ध अनिश्चितता र प्रतीक्षाको स्रोत पनि बन्छ। यस अर्थमा ‘मोना’ले डिजिटल युगको प्रेमलाई केवल रोमानी दृष्टिले होइन, मनोवैज्ञानिक र अस्तित्ववादी दृष्टिले पनि हेर्ने अवसर दिन्छ।

मोनाको मूल दार्शनिक आधार नारीको आत्मनिर्णय हो। उपन्यासले नारीलाई पुरुषको विरोधमा उभ्याउनेभन्दा पहिले उसलाई आफ्नै अस्तित्वको बोध गराउन खोज्छ। सिमोन द बोउवारले नारीको सामाजिक निर्माणबारे उठाएको प्रश्नसँग उपन्यासको वैचारिक धरातलको केही साम्य देखिन्छ। बोउवारको प्रसिद्ध अस्तित्ववादी नारीवादी चिन्तनमा नारी जन्मिँदा मात्र नारी हुँदैन, समाजले उसको भूमिकालाई निर्माण गर्छ भन्ने तर्क पाइन्छ। मोनाका निलु, शान्ति र मोनाका जीवनमा पनि परिवार, विवाह, पुरुषसत्ता र सामाजिक अपेक्षाले महिलाको भूमिका निर्धारण गर्न खोजेको देखिन्छ।तर मोनाको समाधान विद्रोह मात्र होइन। यसको समाधान चेतना, आत्मनिर्भरता, शिक्षा, सीप र आत्मनिर्णयमा छ। यस दृष्टिले मोना सशक्तीकरणको व्यावहारिक मोडल बनेकी छन्।

विश्वसाहित्यमा नारी अस्तित्व र सामाजिक बन्धनको प्रश्न नयाँ होइन। हेनरिक इब्सेनको ‘पुतलीको घर’की नोरा र ‘मोना’की मोनाबीच तुलनात्मक सम्बन्ध देख्न सकिन्छ। नोरा अन्ततः आफूलाई परिवारको भूमिकाभन्दा बाहिर एउटा स्वतन्त्र व्यक्तिका रूपमा खोज्न घर छोड्छिन्। मोना पनि वैवाहिक अत्याचारपछि आफ्नो स्वतन्त्र जीवन निर्माण गर्छिन्। दुवै पात्रको संघर्षको केन्द्रमा ‘म को हुँ?’ भन्ने अस्तित्ववादी प्रश्न छ।

भर्जिनिया उल्फको ‘ए रुम अफ वन्स ओन’ले महिलाको सिर्जनात्मक स्वतन्त्रताका लागि आर्थिक र मानसिक स्वतन्त्रताको आवश्यकता औँल्याउँछ। मोना पनि पारिवारिक संकटपछि सीप र श्रमका माध्यमबाट आफ्नो जीवन पुनर्गठन गर्छिन्। यहाँ साहित्यिक सिर्जना र आर्थिक आत्मनिर्भरता एकअर्कासँग जोडिएका छन्।सिमोन द बोउवारको अस्तित्ववादी नारीवादसँगै टोनी मोरिसनका कृतिहरूमा देखिने स्मृति, पीडा, इतिहास र महिला अस्तित्वको सम्बन्धसँग पनि मोनालाई तुलनात्मक रूपमा पढ्न सकिन्छ। मोरिसनका पात्रझैँ मोनाको जीवनमा व्यक्तिगत पीडा  छ। त्यसको पछाडि सामाजिक संरचना, ऐतिहासिक स्मृति र सामुदायिक अनुभव पनि जोडिएका छन्।यद्यपि मोनाको सौन्दर्य यसको आफ्नै नेपालीभाषी भूगोल, दार्जिलिङको सामाजिक परिवेश, गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन र नेपाली भाषा–अस्तित्वको प्रश्नसँग गाँसिएको मौलिकतामा निहित छ। त्यसैले यसलाई विश्वसाहित्यको अनुकरणभन्दा नेपालीभाषी समाजको आफ्नै अनुभवलाई विश्वव्यापी नारी प्रश्नसँग संवाद गराउने प्रयासका रूपमा हेर्नु उपयुक्त हुन्छ।

उपन्यासमा प्रेम प्रतीक्षा, स्मृति र अधुरोपनको अनुभव हो। सागरको अनुपस्थितिले मोनाको जीवनमा जुन रिक्तता सिर्जना गर्छ, त्यसले अस्तित्ववादी चिन्तनतर्फ लैजान्छ। मानिस आफूले पाएको सम्बन्धबाट मात्र होइन, आफूले गुमाएको सम्भावनाबाट पनि निर्माण हुन्छ। सागर मोनाको जीवनमा भौतिक रूपमा उपस्थित नभए पनि उनको मानसिक संसारमा उपस्थित भइरहनु यही अस्तित्ववादी विरोधाभास हो।

मोनाको जीवनमा ईश्वरप्रतिको समर्पण पनि अर्को दार्शनिक आयाम हो। वैवाहिक हिंसा र भावनात्मक पीडाबाट गुज्रिएपछि आध्यात्मिक आस्थातर्फ फर्किनु उनको आत्मिक पुनर्निर्माणको प्रक्रिया हो। यसलाई पलायनका रूपमा मात्र होइन, संकटपछिको अर्थ–खोजीका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। भिक्टर फ्राङ्कलको अस्तित्ववादी चिन्तनमा पीडाभित्र पनि अर्थ खोज्ने मानवीय क्षमताको चर्चा पाइन्छ। ‘मोना’मा पनि पीडापछि अर्थपूर्ण जीवन निर्माण गर्ने प्रयास देखिन्छ।

मोनिका प्रधान (गुरूङ)को भाषाशैली कथ्यलाई सहज रूपमा अघि बढाउने प्रकृतिको देखिन्छ। सामाजिक विषयवस्तु, पारिवारिक सम्बन्ध, राजनीतिक इतिहास र व्यक्तिगत भावनालाई जोड्न सरल र संवादमुखी भाषा उपयोगी बनेको छ। दार्जिलिङ, कालेबुङ र सिलिगुडी क्षेत्रको सामाजिक–सांस्कृतिक परिवेशले भाषामा स्थानीय स्वाद ल्याउने सम्भावना पनि निर्माण गरेको छ। उपन्यासको विषयवस्तु गम्भीर भए पनि यसको आख्यानात्मक प्रवाहले पाठकलाई कथासँग जोडिराख्ने प्रयत्न गरेको देखिन्छ।

यद्यपि साहित्यिक मूल्याङ्कनका दृष्टिले भाषाको कलात्मकता, संवादको स्वाभाविकता, पात्रको मनोवैज्ञानिक गहिराइ, घटनाको विश्वसनीयता र कथानकको कसिलोपनलाई अझ सूक्ष्म रूपमा परीक्षण गर्नुपर्ने हुन्छ। यी पक्षमा पाठक र आलोचकबीच फरक मत आउन सक्छ।‘मोना’को कथा लामो समयखण्डमा फैलिएको छ। एउटै जीवनको विभिन्न चरण, पारिवारिक सम्बन्धको परिवर्तन, सन्तानको हुर्काइ, राजनीतिक परिवेश र डिजिटल युगको आगमनलाई एउटै आख्यानमा समेट्नु संरचनात्मक रूपमा चुनौतीपूर्ण काम हो।

लामो कालखण्ड समेट्दा कथामा समयको गति र घटनाबीचको सम्बन्ध सन्तुलित राख्नु आवश्यक हुन्छ। उपन्यासले यस चुनौतीलाई आफ्नो ढङ्गले सम्बोधन गरेको देखिन्छ। तथापि केही प्रसङ्गमा घटना र विचारबीचको संक्रमण अझ कसिलो बनाउन सके कथात्मक प्रभाव थप बलियो बन्न सक्ने सम्भावना देखिन्छ।

‘मोना’ शीर्षक अत्यन्त सरल भए पनि बहुअर्थी छ। उपन्यासको नाम नै नायिकाको नाम भएकाले सम्पूर्ण कथा उनको जीवन वरिपरि केन्द्रित हुने संकेत प्रारम्भमै प्राप्त हुन्छ।तर ‘मोना’लाई एउटा व्यक्तिको नाम मात्र नभई ‘नारी अस्तित्व’को प्रतीकका रूपमा पनि पढ्न सकिन्छ। एउटा मोनाको कथा पढ्दै गर्दा पाठकले अनेक मोनाहरू आफ्नो इच्छा दबाएर बाँचिरहेका, घरेलु हिंसा सहिरहेका, आर्थिक रूपमा परनिर्भर, प्रेममा अधुरा, तर आत्मसम्मानको खोजीमा रहेका महिलाहरू—देख्न सक्छ।

कृतिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको विषयगत व्यापकता हो। वैवाहिक सम्बन्ध, नारी हिंसा, प्रेम, मातृत्व, आत्मनिर्भरता, पत्रकारिता, सामाजिक सेवा, गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन, नेपाली भाषा आन्दोलन, सामाजिक सञ्जाल र आध्यात्मिकता एउटै आख्यानमा जोडिएका छन्।तर विषयको यही व्यापकता चुनौती पनि बन्न सक्छ। धेरैवटा सामाजिक र ऐतिहासिक मुद्दालाई एउटै उपन्यासमा समेट्दा कुनै–कुनै प्रसङ्गको मनोवैज्ञानिक गहिराइ वा कथात्मक कसिलोपन प्रभावित हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ। त्यसैगरी ऐतिहासिक घटनालाई आख्यानमा प्रयोग गर्दा तथ्य, पात्र र कल्पनाबीचको सीमालाई सन्तुलित राख्नु साहित्यिक रूपमा महत्वपूर्ण हुन्छ।यी सम्भावित सीमाहरूलाई अन्तिम निष्कर्षका रूपमा होइन, आलोचनात्मक पाठका आधारका रूपमा लिनुपर्छ। कुनै कृति सफल वा असफल भन्ने अन्तिम निर्णय समय, पाठक र आलोचनाको निरन्तर प्रक्रियाले गर्ने हो।

विश्वसाहित्यका नोरा, भर्जिनिया उल्फका आत्मनिर्भर स्रष्टा–नारी, सिमोन द बोउवारको अस्तित्ववादी नारीवादी चिन्तन र टोनी मोरिसनका ऐतिहासिक मनोवैज्ञानिक महिला पात्रहरूसँग ‘मोना’को तुलना गर्न सकिए पनि यसको मौलिक आधार दार्जिलिङको नेपालीभाषी समाज, गोर्खाल्यान्ड आन्दोलन, भाषा–पहिचान र स्थानीय नारी जीवनको यथार्थमा रहेको छ।यस अर्थमा ‘मोना’ नारीको मौन पीडालाई आवाज दिने, आत्मनिर्भरतालाई जीवनमूल्यका रूपमा स्थापित गर्ने र व्यक्तिगत जीवनलाई इतिहास तथा समाजसँग जोडेर हेर्ने सामाजिक उपन्यास हो।कुनै कृतिको वास्तविक सफलता पाठकको चेतनामा कति प्रश्न जन्मायो भन्नेमा पनि हुन्छ। ‘मोना’को सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यही प्रश्नशीलता हो। मोनिका प्रधान (गुरूङ)को सिर्जनात्मक कलम अझ परिपक्व, अझ गहिरो र समाजका दबिएका आवाजहरूलाई अभिव्यक्ति दिने दिशामा निरन्तर अघि बढोस्।हार्दिक शुभकामना।