‘हेटान’: विस्थापन, स्मृति र मानवीय जिजीविषाको आख्यान(समीक्षा)

‘हेटान’: विस्थापन, स्मृति र मानवीय जिजीविषाको आख्यान(समीक्षा)

तोमनाथ उप्रेती

भीम कोइराला नेपाली साहित्यका समर्पित, अध्ययनशील र सिर्जनशील साहित्यकारका रूपमा परिचित छन्। भोजपुरमा जन्मिएका कोइरालाले आफ्नो जीवनको लामो समय ज्ञान, प्रशासन र साहित्यको साधनामा बिताएका छन्। हाल उनी विराटनगरमा रहेर निरन्तर साहित्यिक सिर्जनामा सक्रिय छन्। उनको व्यक्तित्वमा प्रशासनिक अनुभव, सामाजिक चेतना, इतिहासप्रतिको जिज्ञासा र साहित्यिक संवेदनाको सुन्दर समन्वय पाइन्छकोइरालाले समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर शिक्षा हासिल गरेका छन्। समाजलाई नजिकबाट बुझ्ने उनको समाजशास्त्रीय दृष्टिले साहित्यिक सिर्जनालाई अझ फराकिलो बनाएको देखिन्छ। विशेषतः सामाजिक सम्बन्ध, मानवीय मनोविज्ञान, सत्ता, समाजको रूपान्तरण र ऐतिहासिक चेतनालाई उनले आफ्ना कृतिमा संवेदनशील ढंगले प्रस्तुत गरेका छन्।

उनी नेपाल सरकारको सेवामा लामो समय कार्यरत रही सरकारी अधिकृतका रूपमा आफ्नो जिम्मेवारी निर्वाह गरेका अनुभवी प्रशासक हुन्।प्रशासनिक सेवामा प्राप्त व्यवहारिक ज्ञान र समाजका विभिन्न तहसँगको प्रत्यक्ष सम्पर्कले उनको साहित्यिक दृष्टिलाई व्यापक बनाएको छ। अवकाशपछि पनि उनको सिर्जनशील ऊर्जा कमजोर भएको छैन। बरु प्रशासनिक जीवनबाट प्राप्त अनुभवलाई साहित्यिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्दै उनी अझ सक्रिय रूपमा लेखनमा समर्पित भएका छन्।

भीम कोइरालाको ‘हेटान’ नेपाली आख्यानको समकालीन परिदृश्यमा आएको एउटा अर्थपूर्ण कृति हो। यो उनको प्रकाशित कृतिका रूपमा पहिलो उपन्यास हो। लामो समयसम्म लेखनबाट टाढा रहेर पुनः सिर्जनामा फर्किएका लेखकले ‘हेटान’मार्फत आफ्नो साहित्यिक यात्रालाई पुनर्जीवित गरेका छन्। कृतिको विषयवस्तु पूर्वी नेपालको पहाडी क्षेत्रबाट तराई–मधेसतर्फ भएको बसाइँसराइसँग जोडिएको छ। तर यो अभावबाट सम्भावनातर्फ, अपमानबाट आत्मसम्मानतर्फ र पुरानो सामाजिक संरचनाबाट नयाँ जीवनको खोजीतर्फ अघि बढेको मानवीय यात्राको कथा हो।

‘हेटान’ पढ्दा एउटा हराउँदै गएको समय फेरि हाम्रो अगाडि उभिन्छ। औलो, अनिकाल, अशिक्षा, अन्धविश्वास, गरिबी र सामन्ती शोषणले गाँजिएको समाज देखिन्छ। पहाडमा जीवन कठिन थियो। तराई पनि मुक्ति भूमि थिएन। मानिसले एउटा दुःखबाट भागेर अर्को दुःखसँग सम्झौता गर्नुपर्थ्यो। यही ऐतिहासिक विडम्बना उपन्यासको मूल संवेदनामा छ।यस अर्थमा ‘हेटान’ वर्तमानका लागि विगतको एउटा प्रश्न हो। आज हामी आधुनिकता, विकास र समृद्धिको कुरा गर्छौं। तर ती उपलब्धिको जगमा कति मानिसको विस्थापन, श्रम र आँसु मिसिएको छ? उपन्यासले प्रत्यक्ष रूपमा भन्दा पनि आफ्नो कथात्मक संसारमार्फत यही प्रश्न उठाउँछ।

नेपाली साहित्यमा बसाइँसराइ नयाँ विषय होइन। नेपाली समाजको आर्थिक, सामाजिक र राजनीतिक इतिहाससँग जोडिएको यो विषयले आख्यानमा लामो यात्रा तय गरिसकेको छ। लीलबहादुर क्षेत्रीको ‘बसाइँ’ले पहाडी नेपाली समाजको गरिबी, अभाव र आर्थिक विवशताबाट जन्मिएको विस्थापनलाई अत्यन्त मार्मिक रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। लैनसिंह वाङ्देलको ‘मुलुकबाहिर’मा घर, भूगोल र सामाजिक सुरक्षाबाट टाढिँदै गएको मानिसको पीडा र अस्तित्वगत बेचैनी अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। गोविन्दराज भट्टराईको ‘मुग्लान’ले भने नेपाली मानिसको विदेशगमन, परदेशी मनोविज्ञान र विस्थापनको अर्को जटिल आयामलाई आख्यानको विषय बनाएको छ। यी कृतिहरूको परम्परामा ‘हेटान’ एउटा नयाँ कडीका रूपमा उपस्थित हुन्छ। तर यसको यात्रा विदेशतर्फ होइन, पहाडबाट तराई–मधेसतर्फ छ।हेटानमा बसाइँसराइको पछाडि भोक छ। अभाव छ। असुरक्षाको त्रास छ। राम्रो जीवनको सपना छ। मानिस किन आफ्नो पुर्ख्यौली माटो छोड्छ? के ऊ उर्वर जमिन खोज्दै हिँड्छ? रोजगारी खोज्छ? अथवा सम्मानपूर्वक बाँच्न पाउने ठाउँ खोज्छ? यी प्रश्नले बसाइँसराइलाई आर्थिक घटनाबाट मानवीय नियतिको प्रश्नमा रूपान्तरण गर्छन्।

मान्छेले घर छोड्दा वास्तवमा एउटा भूगोल मात्र छोड्दैन। उसले आफ्नो स्मृति छोड्छ। परिचित अनुहारहरू छोड्छ। पुर्खाको इतिहास, संस्कार, भाषा र सामाजिक सम्बन्धको संसार छोड्छ। त्यसैले विस्थापन बाहिरी यात्रा मात्र होइन; यो मनभित्र हुने विखण्डन पनि हो। नयाँ ठाउँमा पुगेर शरीर बस्न सक्छ, तर स्मृति पुरानै ठाउँमा अड्किरहन सक्छ। यही द्वन्द्व विस्थापित मानिसको गहिरो मनोविज्ञान हो।

‘हेटान’ले यस संवेदनालाई स्पर्श गरेको छ। यद्यपि पात्रहरूको आन्तरिक द्वन्द्व, स्मृति, अपराधबोध, आशा र भविष्यप्रतिको मनोवैज्ञानिक संघर्षलाई अझ गहिराइमा उतार्न सके कृति अझ प्रभावशाली बन्ने थियो।कुनै पनि उपन्यासको जीवन उसका पात्रमा हुन्छ। हेटानमा नारायणबाजेजस्ता पात्र सामाजिक उत्पीडनबाट गुज्रिएको नेपाली मानिसको प्रतिनिधि अनुहार बनेर आएका छन्। उनी एउटा समयका प्रतीक हुन्।

सामन्ती समाजमा सामान्य मानिसको अस्तित्व कति कमजोर थियो भन्ने प्रसङ्गहरूले देखाउँछन्। बाटोमा समेत सामन्तलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने अवस्था, जरिवाना, कोर्रा र सामाजिक विभेदका कथाले सत्ता र सामान्य नागरिकबीचको दूरी देखाउँछन्। दलित समुदायमाथि थप कठोर व्यवहारको प्रसङ्गले नेपाली समाजको जातीय संरचनालाई पनि उजागर गर्छ।यहाँ नारायणबाजेको पीडा व्यक्तिगत हुँदैन। त्यो सामूहिक हुन्छ। उनको पलायन व्यक्तिगत निर्णय होइन। सामाजिक संरचनाबाट बाध्य बनाइएको निर्णय हो।

यही ठाउँमा ‘हेटान’ सामाजिक यथार्थवादसँग जोडिन्छ। प्रेमचन्दको गोदानमा होरी एउटा व्यक्ति भएर पनि भारतीय किसानको सामूहिक नियतिको प्रतीक बन्छ। त्यस्तै नारायणबाजेलाई एउटा व्यक्तिभन्दा माथि उठाएर एउटा ऐतिहासिक वर्गको प्रतिनिधिका रूपमा पढ्न सकिन्छ।तर आधुनिक उपन्यासले पात्रलाई केवल पीडित बनाएर छोड्दैन। उसले पात्रको अन्तर्मन, स्वप्न, भय, इच्छा, प्रेम र विद्रोह पनि खोज्छ। हेटानको आगामी संस्करण वा लेखकका आगामी सिर्जनामा यो मनोवैज्ञानिक तह अझ सशक्त बन्नुपर्ने देखिन्छ।हेटानको एउटा प्रमुख वैचारिक आधार सामन्तवादविरोधी चेतना हो। यहाँ सत्ता केही व्यक्तिको हातमा केन्द्रित छ। सामान्य मानिसको श्रम उनीहरूको नियन्त्रणमा छ। राज्य पनि जनताको पक्षमा भन्दा शक्तिशाली वर्गको पक्षमा उभिएको देखिन्छ। यो संरचनाले एउटा गम्भीर दार्शनिक प्रश्न जन्माउँछ—मानिस स्वतन्त्र जन्मिन्छ कि सामाजिक संरचनाले उसको स्वतन्त्रता निर्धारण गर्छ?

जाँ–पल सार्त्रको अस्तित्ववादी चिन्तनमा मानिस आफ्नो छनोट र कर्मद्वारा आफूलाई निर्माण गर्छ। तर हेटानका पात्रहरूका लागि छनोट स्वतन्त्र छैन। उनीहरूको छनोट गरिबीले सीमित गरेको छ। सामन्तवादले नियन्त्रण गरेको छ। सामाजिक विभेदले साँघुरो बनाएको छ। त्यसैले हेटानको अस्तित्वबोधलाई सामाजिक अस्तित्ववाद भन्न सकिन्छ। यहाँ मानिसले आफ्नो अस्तित्व खोजिरहेको छ। तर उसको अगाडि व्यक्तिगत संकट मात्र छैन। सामाजिक संरचना पनि छ।

अल्बेयर कामुको निरर्थक संसारमा मानिस अर्थहीन परिस्थितिसँग जुध्छ। हेटानका मानिसहरू पनि निराश परिस्थितिसँग जुधिरहेका छन्। तर उनीहरूको संघर्ष अर्थहीन छैन। उनीहरूको संघर्ष जीवनका लागि हो। सम्मानका लागि हो। भविष्यका लागि हो।यसैले ‘हेटान’को गहिरो दर्शन ‘मान्छे भएर बाँच्न पाउने अधिकार’मा केन्द्रित देखिन्छ।

हेटानको उल्लेखनीय विशेषता यसको सामग्री सङ्कलनको प्रक्रिया हो। लेखकले तत्कालीन समाज बुझ्न वृद्ध पुस्तासँग संवाद गरेका छन्। उनीहरूका स्मृति, अनुभव र कथनलाई सिर्जनात्मक सामग्री बनाएका छन्।यसले कृतिलाई मौखिक इतिहाससँग जोड्छ। इतिहासका ठूला दस्तावेजमा शासक, युद्ध, नीति र शासनको विवरण भेटिन्छ। तर सामान्य मानिसको दुःख कहाँ लेखिन्छ? उसको भोक कसले अभिलेख गर्छ? उसको अपमान कसले लेख्छ? उसको पलायन कसले सम्झन्छ?आख्यानले यही खाली ठाउँ भर्न सक्छ।

टोनी मोरिसनले इतिहासको आधिकारिक कथाभन्दा बाहिर धकेलिएका मानिसहरूको स्मृतिलाई साहित्यको केन्द्रमा ल्याइन्। हेटानको प्रयत्न पनि केही हदसम्म त्यस्तै देखिन्छ। यसले ठूलो राजनीतिक इतिहास लेख्दैन। यसले इतिहासको छेउमा उभिएका मानिसहरूको जीवन बोलाउँछ।तर लेखक स्वयंले कृतिका पात्र र घटना काल्पनिक भएको बताएका छन्। त्यसैले यसलाई ऐतिहासिक दस्तावेजभन्दा इतिहासबोधयुक्त सामाजिक आख्यानका रूपमा बुझ्नुपर्छ।यही सीमारेखा कृतिको शक्ति पनि हो। तथ्यलाई जस्ताको तस्तै उतार्नु इतिहासकारको काम हो। तथ्यभित्रको मानवीय कम्पनलाई कलामा बदल्नु आख्यानकारको काम हो।हेटानको भूगोल स्थानीय छ। तर यसको प्रश्न सार्वभौम छन्।घर छोड्नु। भोकसँग लड्नु। अपमान सहनु। नयाँ ठाउँ खोज्नु। सन्तानको भविष्यका लागि वर्तमान बलिदान गर्नु। यी केवल नेपाली अनुभव होइनन्। विश्वका सबै विस्थापित समुदायका साझा अनुभव हुन्।

नोबेल साहित्य पुरस्कार विजेता जोन स्टाइनबेकको ‘द ग्रेप्स अफ राथ’मा विस्थापित अमेरिकी परिवारको यात्रा सामाजिक अन्यायको व्यापक प्रतीक बन्छ। गाब्रिएल गार्सिया मार्केजले स्थानीय इतिहास र सामूहिक स्मृतिलाई विश्वमानवीय आख्यानमा रूपान्तरण गरे। नागिब महफुजले आफ्नै समाजका पात्रमार्फत सभ्यता, सत्ता र परिवर्तनका प्रश्न उठाए। मो यानले ग्रामीण समाज र राजनीतिक संरचनाबीचको तनावलाई आफ्नै विशिष्ट आख्यानशैलीमा प्रस्तुत गरे। टोनी मोरिसनले इतिहासमा दबाइएका आवाजलाई साहित्यको केन्द्रमा ल्याइन्।हेटान यी विश्वस्तरीय कृतिहरूको स्तरमा पुगेको दाबी गर्नु अतिशयोक्ति हुन्छ। तर यसको विषय उनीहरूसँग संवाद गर्न सक्ने प्रकृतिको छ।यसको चुनौती स्थानीय घटनालाई विश्वमानवीय अर्थमा कसरी रूपान्तरण गर्ने? हो।यदि भविष्यमा लेखकले आफ्नो स्थानीय कथाभित्रको विश्वव्यापी मानवीय दर्शनलाई अझ गहिरो बनाउन सके भने हेटानको सम्भावना अझ व्यापक देखिन्छ।

हेटानको भाषा जटिल भाषिक प्रदर्शनभन्दा कथात्मक सहजतामा केन्द्रित देखिन्छ। पाठकलाई कथा बोकेर अघि बढाउने यसको स्वभाव छ। ग्रामीण परिवेश र मौखिक स्मृतिसँग जोडिएको विषय भएकाले सरल भाषा कृतिका लागि स्वाभाविक पनि हो।तर सरलता र सपाटता एउटै कुरा होइनन्।साहित्यिक भाषा सरल भएर पनि गहिरो हुन सक्छ। हेमिङ्वेले सरल वाक्यबाट गहिरो मनोविज्ञान निर्माण गरे। मार्केजले स्थानीय भाषिक संसारलाई मिथकीय विस्तार दिए। महफुजले सामान्य जीवनलाई दार्शनिक आयाम दिए।हेटानमा पनि त्यस्तो सम्भावना छ। तर कतिपय ठाउँमा घटना स्वयंले अर्थ बोकेको छ। पात्रको मनभित्र पुग्ने अवसर अझ धेरै उपयोग गर्न सकिन्थ्यो।उपन्यासको शिल्पमा वातावरण, प्रतीक, पूर्वाभास, संवाद र मनोवैज्ञानिक अन्तर्द्वन्द्वको अझ सघन प्रयोगले कथालाई थप प्रभावकारी बनाउन सक्थ्यो। लेखकको समाजशास्त्रीय पृष्ठभूमि यसको शक्ति हो। तर साहित्यले समाजशास्त्रीय सामग्रीलाई कलात्मक संरचनामा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।यही ठाउँमा हेटानले आगामी सिर्जनाका लागि लेखकलाई ठूलो पाठ सिकाएको देखिन्छ।

हेटानलाई  मानिसहरूको कथा भनेर पढ्नु पनि अधुरो हुन्छ। यसको पृष्ठभूमिमा पहाड, तराई, जंगल र बदलिँदो भूगोल छ।पहाडबाट मानिस झर्छन्। जंगल फँडानी हुन्छ। नयाँ बस्ती बस्छ। पुरानो भूगोल बदलिन्छ। यसरी मानव बसाइँसराइ र पर्यावरणीय परिवर्तनबीचको सम्बन्ध पनि कृतिमा देखिन्छ। तराईतर्फको बसाइँ मानव भूगोलको परिवर्तन थिएन। यसले वन, भूमि, कृषि र बस्तीको संरचनालाई पनि बदल्यो। मानिस प्रकृतिबाट अलग अस्तित्व होइन। उसको बसाइँले प्रकृतिलाई पनि परिवर्तन गर्छ।यस कोणबाट हेटानलाई पर्यावरणीय आख्यानका रूपमा समेत पढ्ने सम्भावना देखिन्छ। यद्यपि लेखकको मूल उद्देश्य पर्यावरणीय विमर्श होइन। तर उत्कृष्ट साहित्यमा धेरैपटक लेखकको उद्देश्यभन्दा ठूलो अर्थ पाठकले भेट्छ।भोलिका दिनमा यही भूगोललाई अझ संवेदनात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्न सके पहाड र तराई स्वयं उपन्यासका सक्रिय पात्रजस्ता बन्न सक्थे।

कुनै पनि पहिलो कृति पूर्ण हुँदैन। ‘हेटान’ पनि अपवाद होइन। यसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती औपन्यासिक संरचनाको कसिलोपन हो। घटनाहरूको सामाजिक महत्त्व बलियो भए पनि तिनलाई कलात्मक तनाव, चरित्र विकास र मनोवैज्ञानिक गहिराइसँग अझ सघन रूपमा जोड्न सकिने ठाउँ देखिन्छ। समकालीन नेपाली आख्यानमा अहिले विविध प्रयोग भइरहेका छन्। भाषामा प्रयोग छ। संरचनामा प्रयोग छ। समयको विखण्डन छ। स्मृति र वर्तमानबीचको आवागमन छ। मिथकको पुनर्व्याख्या छ। ‘हेटान’ अपेक्षाकृत परम्परागत कथनशैलीमा उभिएको छ। यही कारण केही पाठकलाई यसको शैली पुरानो लाग्न सक्छ। तर परम्परागत हुनु आफैँमा दोष होइन। प्रश्न हो—परम्परागत शैलीभित्र नयाँ दृष्टि छ कि छैन?‘हेटान’मा नयाँ सामाजिक सामग्री छ। इतिहासलाई हेर्ने आफ्नै दृष्टि छ। सामान्य मानिसको जीवनलाई अभिलेख गर्ने आकांक्षा छ। यही यसको मौलिक आधार हो।अब लेखकले आफ्नो कथ्यलाई नयाँ शिल्पसँग जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ। पहिलो कृति लेखकको सम्भावनाको पहिलो घोषणा हो।

‘हेटान’लाई सफल वा असफल उपन्यास भनेर फैसला गर्नु यसको बहुआयामिक प्रकृतिमाथि अन्याय हुनेछ। साहित्यिक सौन्दर्यका दृष्टिले यसमा सुधारका ठाउँ छन्। शिल्पगत परिष्कार आवश्यक छ। पात्रको मनोवैज्ञानिक विस्तार आवश्यक छ। आधुनिक आख्यान प्रविधिसँग अझ संवाद आवश्यक छ।तर यसको ऐतिहासिक र सामाजिक महत्त्वलाई कम आँक्न सकिँदैन।यसले एउटा बिर्सिँदै गएको समयलाई सम्झाएको छ। पहाडबाट तराई झरेका मानिसहरूको पीडा बोकेको छ। सामन्ती संरचनाको क्रूरता देखाएको छ। विस्थापित मानिसको जिजीविषालाई केन्द्रमा राखेको छ। मौखिक स्मृतिलाई आख्यानमा सुरक्षित गर्ने प्रयास गरेको छ।यही कारण हेटानलाई पूर्ण कलात्मक उपलब्धिभन्दा पनि महत्त्वपूर्ण साहित्यिक प्रयत्नका रूपमा हेर्न सकिन्छ।

झमक घिमिरेले व्यक्तिगत पीडालाई मानवीय विजयको भाषामा रूपान्तरण गरिन्। प्रेमचन्दले किसानको दुःखलाई सामाजिक चेतनामा बदले। स्टाइनबेकले विस्थापनलाई सामाजिक न्यायको प्रश्न बनाए। टोनी मोरिसनले दबाइएका स्मृतिलाई साहित्यको केन्द्रमा ल्याइन्। मार्केजले स्थानीय इतिहासलाई विश्वमानवीय मिथकमा रूपान्तरण गरे। ‘हेटान’ले अहिले आफ्नो स्थानीय इतिहास र मानवीय पीडालाई शब्द दिएको छ।अब यसको अगाडिको यात्रा लेखकको सिर्जनशीलता र समयसँगको संवादमा निर्भर छ।हेटान एउटा ठूलो साहित्यिक घोषणाभन्दा बढी एउटा सानो तर आवश्यक स्मृतिदीप हो। यसको उज्यालोमा विगतको एउटा समाज देखिन्छ। त्यो समाजमा भोक छ। भय छ। अपमान छ। विस्थापन छ। तर त्यही अँध्यारोभित्र जीवनको अविच्छिन्न चाहना पनि छ।

यसको अन्तिम मूल्याङ्कन समयले गर्नेछ। तर अहिले नै यति भन्न सकिन्छ भीम कोइरालाले एउटा हराउँदै गएको सामाजिक इतिहासलाई अक्षरमा बाँधेर नेपाली आख्यानको स्मृतिमा सुरक्षित राख्ने महत्त्वपूर्ण प्रयत्न गरेका छन्। आगामी सिर्जनामा यही सामाजिक दृष्टिलाई अझ परिष्कृत शिल्प, गहिरो मनोविज्ञान र नवीन आख्यान प्रविधिसँग जोड्न सके उनी नेपाली आख्यानमा आफ्नो पृथक् पहिचान स्थापित गर्ने बलियो सम्भावना बोकेका लेखक हुन्।