निर्मल आचरण: चरित्र र चेतनाको सौन्दर्य

निर्मल आचरण: चरित्र र चेतनाको सौन्दर्य

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

मानव जीवनको वास्तविक मूल्य उसको बाह्य उपलब्धि, आर्थिक हैसियत, पद, प्रतिष्ठा वा भौतिक सम्पत्तिले मात्र निर्धारण गर्दैन। व्यक्तिको जीवनको गहिरो मूल्य उसको चरित्र, चेतना, विचार र आचरणमा अभिव्यक्त हुन्छ। मानिसले के सोच्दछ, कसरी बोल्दछ, अरूसँग कस्तो व्यवहार गर्दछ र आफ्नो जिम्मेवारीलाई कसरी निर्वाह गर्दछ भन्ने कुराले उसको व्यक्तित्वको वास्तविक परिचय दिन्छ। यस अर्थमा आचरण मानव जीवनको नैतिक आधार हो। निर्मल आचरण सत्य, करुणा, आत्मसंयम, न्याय, विनम्रता, उत्तरदायित्व र विवेकमा आधारित समग्र जीवनपद्धति हो।

समकालीन समाजमा विज्ञान, प्रविधि, शिक्षा र आर्थिक विकासले अभूतपूर्व प्रगति गरेका छन्। तर भौतिक प्रगतिसँगै नैतिक संकट, भ्रष्टाचार, हिंसा, असहिष्णुता, सामाजिक विभाजन, उपभोक्तावाद र व्यक्तिवादी प्रवृत्तिहरू पनि बढिरहेका छन्। यसले एउटा आधारभूत प्रश्न उठाउँछ—के बाह्य विकास मात्र मानव सभ्यताको पर्याप्त सूचक हो? स्पष्टतः होइन। विकासलाई मानवीय मूल्य, नैतिक चेतना र सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न नसकिएमा भौतिक उपलब्धिले पनि दीर्घकालीन शान्ति र समृद्धि सुनिश्चित गर्न सक्दैन। त्यसैले वर्तमान समयमा निर्मल आचरण र आत्मचेतनाको सम्बन्धलाई पुनः केन्द्रमा ल्याउनु आवश्यक देखिन्छ।

निर्मल आचरणलाई व्यक्तिको विचार, भावना, वाणी र कर्मबीचको नैतिक सुसंगतताका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसको आधारमा व्यक्तिको अन्तरात्माबाट उत्पन्न हुने सही र गलतबीचको विवेक पनि सक्रिय हुन्छ। बाह्य नियन्त्रणको अभावमा पनि गलत कार्य नगर्न सक्ने क्षमता नै नैतिक चरित्रको महत्वपूर्ण सूचक हो।निर्मल आचरणका प्रमुख आधारहरू सत्यनिष्ठा, आत्मसंयम, करुणा, सहिष्णुता, न्यायबोध, विनम्रता, क्षमा, सेवा र उत्तरदायित्व हुन्। यी गुणहरू अलग-अलग नभई परस्पर सम्बन्धित हुन्छन्। सत्यनिष्ठाले व्यवहारमा विश्वसनीयता ल्याउँछ, आत्मसंयमले आवेग नियन्त्रण गर्न सिकाउँछ, करुणाले अरूको पीडा बुझ्ने क्षमता विकास गर्छ र न्यायबोधले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर निष्पक्ष निर्णय गर्न प्रेरित गर्छ। त्यसैले निर्मल आचरणलाई व्यक्तिको नैतिक चेतनाको समग्र अभिव्यक्तिका रूपमा लिन सकिन्छ।

चरित्र आचरणको स्थायी आधार हो भने चेतना त्यसलाई दिशा दिने आन्तरिक शक्ति हो। व्यक्तिको चेतना जति परिष्कृत र विवेकपूर्ण हुन्छ, उसको आचरण पनि त्यति नै जिम्मेवार र नैतिक हुने सम्भावना रहन्छ। यसको विपरीत लोभ, क्रोध, अहंकार, ईर्ष्या र प्रतिशोधजस्ता भावनाले चेतनालाई प्रभावित गर्दा व्यवहारमा असंयम, हिंसा, छल र अन्याय देखिन सक्छ।

यसैले निर्मल आचरण बाह्य अनुशासनबाट मात्र निर्माण हुँदैन। कानुनले अपराध नियन्त्रण गर्न सक्छ, संस्थागत प्रणालीले अनियमितता घटाउन सक्छ र सामाजिक दबाबले व्यक्तिलाई निश्चित व्यवहार गर्न बाध्य बनाउन सक्छ; तर स्थायी नैतिकता निर्माण गर्न आन्तरिक चेतनाको विकास आवश्यक हुन्छ। जब सही आचरण बाह्य डरका कारण नभई आन्तरिक विश्वासका कारण स्थापित हुन्छ, त्यतिबेला नै नैतिक चरित्र सुदृढ हुन्छ।

यस दृष्टिले आत्मचेतना निर्मल आचरणको पूर्वसर्त हो। आत्मचेतना भन्नाले आफ्ना विचार, भावना, कमजोरी, क्षमता, उद्देश्य र व्यवहारप्रति सजग हुने अवस्था बुझिन्छ। आत्मचेतनशील व्यक्ति आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, गल्ती स्वीकार गर्न र सुधारका लागि प्रयास गर्न सक्षम हुन्छ। त्यसैले आत्मचिन्तन चरित्र निर्माणको महत्वपूर्ण प्रक्रिया हो।पूर्वीय दार्शनिक परम्परामा आचरणलाई मानव जीवनको नैतिक र आध्यात्मिक उन्नतिको महत्वपूर्ण आधार मानिएको पाइन्छ। उपनिषद्, भगवद्गीता, बौद्ध दर्शन, योगदर्शन तथा विभिन्न आध्यात्मिक परम्पराहरूले आत्मसंयम, सत्य, अहिंसा, करुणा, त्याग, मैत्री र आत्मबोधलाई उच्च जीवनमूल्यका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।

भगवद्गीताको कर्मयोगले कर्तव्यपालनलाई व्यक्तिगत स्वार्थबाट अलग गर्दै निष्काम कर्मको अवधारणा अघि सार्छ। यसले कर्मबाट पलायन होइन, फलप्रतिको अत्यधिक आसक्तिबाट मुक्त हुँदै आफ्नो कर्तव्यलाई जिम्मेवारीपूर्वक निर्वाह गर्न प्रेरित गर्दछ। त्यसैगरी बौद्ध दर्शनले शील, समाधि र प्रज्ञामार्फत व्यक्तिको आचरण, मानसिक अनुशासन र ज्ञानको विकासमा जोड दिन्छ। अहिंसा, करुणा र मैत्रीको अभ्यासले व्यक्तिको सम्बन्धलाई प्रतिस्पर्धा र द्वेषबाट सहअस्तित्व र सहकार्यतर्फ लैजान्छ।यी दार्शनिक परम्पराहरूको साझा सन्देश के हो भने मानव जीवनको रूपान्तरण बाह्य संसारलाई मात्र परिवर्तन गरेर सम्भव हुँदैन; यसको प्रारम्भ व्यक्तिको अन्तरमनबाट हुनुपर्छ। आन्तरिक शुद्धता, आत्मसंयम र विवेकपूर्ण चेतना विकसित भएपछि मात्र त्यसको प्रभाव व्यवहार र सामाजिक सम्बन्धमा देखिन्छ।

आध्यात्मिकता र धर्मलाई समानार्थी मान्नु आवश्यक छैन। धर्मले निश्चित आस्था, परम्परा, संस्कार र संस्थागत अभ्यासलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ भने आध्यात्मिकता व्यक्तिको आन्तरिक खोज, आत्मबोध, नैतिक चेतना र जीवनको गहिरो अर्थप्रतिको अन्वेषणसँग सम्बन्धित हुन्छ। त्यसैले आध्यात्मिक चेतनालाई कुनै एक धार्मिक सीमाभित्र मात्र सीमित गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

आध्यात्मिक अभ्यासले व्यक्तिलाई आत्मनिरीक्षण र आत्मसंयमतर्फ उन्मुख गराउन सक्छ। ध्यान, प्रार्थना, योग, स्वाध्याय र आत्मचिन्तनजस्ता अभ्यासले व्यक्तिलाई आफ्ना विचार र भावनाप्रति सजग बनाउने तथा आवेगपूर्ण प्रतिक्रियाभन्दा विवेकपूर्ण निर्णय गर्न सहयोग पुर्याउने सम्भावना हुन्छ। यसको महत्वपूर्ण पक्ष भनेको आध्यात्मिक अभ्यास केवल व्यक्तिगत शान्तिमा सीमित नरही व्यवहारमा पनि प्रतिबिम्बित हुनु हो।

यदि आध्यात्मिकता मानिसको दैनिक व्यवहारमा सत्यनिष्ठा, करुणा, सेवा, सहिष्णुता र जिम्मेवारीका रूपमा प्रकट हुँदैन भने त्यसको सामाजिक प्रभाव सीमित रहन्छ। त्यसैले आध्यात्मिकताको मूल्यांकन बाह्य प्रदर्शनभन्दा पनि आचरणगत परिवर्तनबाट गरिनुपर्छ।

व्यक्तिको आचरण व्यक्तिगत विषय मात्र होइन। व्यक्तिहरूको सामूहिक आचरणले नै समाजको नैतिक संस्कृतिको निर्माण गर्छ। परिवारमा सत्य, सम्मान, संवाद र जिम्मेवारीको अभ्यास भए बालबालिकामा सकारात्मक संस्कार विकसित हुन्छ। विद्यालयमा शिक्षक र विद्यार्थीबीच सम्मान, अनुशासन र न्यायपूर्ण व्यवहार कायम भए शिक्षा केवल सूचना प्राप्त गर्ने माध्यम नभई चरित्र निर्माणको प्रक्रिया बन्छ।त्यसैगरी सार्वजनिक जीवनमा निर्मल आचरणको प्रभाव अझ व्यापक हुन्छ। सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिहरूले इमानदारी, पारदर्शिता र निष्पक्षता कायम गरेमा संस्थाप्रतिको नागरिक विश्वास बढ्छ। यसको विपरीत पदको दुरुपयोग, भ्रष्टाचार, पक्षपात र स्वार्थकेन्द्रित व्यवहारले संस्थागत विश्वास कमजोर बनाउँछ। त्यसैले सुशासनका लागि कानुनी र संस्थागत सुधारसँगै सार्वजनिक पदाधिकारीको नैतिक चरित्र पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ।

सामाजिक स्तरमा निर्मल आचरणले जात, धर्म, वर्ग, लिंग वा आर्थिक अवस्थाका आधारमा हुने भेदभावलाई निरुत्साहित गर्दै समानता, सहिष्णुता र सहअस्तित्वलाई प्रोत्साहित गर्न सक्छ। करुणा र सम्मानमा आधारित सामाजिक सम्बन्धले द्वन्द्व घटाउँदै सामाजिक पूँजी निर्माण गर्न सहयोग पुर्याउँछ।

आधुनिक समाजमा निर्मल आचरणको आवश्यकता बढ्दै गए पनि यसको अभ्यासमा अनेक चुनौती छन्। उपभोक्तावादले सफलता र सुखलाई अत्यधिक रूपमा भौतिक उपलब्धिसँग जोडेको छ। तीव्र प्रतिस्पर्धाले व्यक्तिगत उपलब्धिलाई सामूहिक हितभन्दा माथि राख्ने प्रवृत्ति बढाउन सक्छ। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमले सूचना र सम्बन्धको पहुँच विस्तार गरे पनि प्रदर्शनमुखी जीवनशैली, तुलना, असहिष्णुता र आक्रामक अभिव्यक्तिलाई पनि प्रोत्साहन गर्न सक्छ।

त्यसैगरी भ्रष्टाचार, स्वार्थको द्वन्द्व, राजनीतिक संरक्षणवाद, सामाजिक विभेद र संस्थागत अविश्वासले नैतिक व्यवहारलाई कमजोर पार्न सक्छन्। यस्तो अवस्थामा केवल व्यक्तिलाई नैतिक बन्न आग्रह गर्नु पर्याप्त हुँदैन। परिवार, शिक्षा प्रणाली, राज्यका संस्था, कानुनी संरचना, सामाजिक नेतृत्व र सार्वजनिक संस्कृतिले पनि नैतिक व्यवहारलाई प्रोत्साहित गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।

निर्मल आचरणको दायरा मानव–मानव सम्बन्धमा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। प्रकृति र वातावरणप्रतिको जिम्मेवारी पनि आधुनिक नैतिकताको महत्वपूर्ण पक्ष हो। अनियन्त्रित उपभोग, प्राकृतिक स्रोतको अत्यधिक दोहन र वातावरणीय प्रदूषणले वर्तमान मात्र होइन, भावी पुस्ताको अधिकारलाई समेत प्रभावित गर्छ। त्यसैले प्रकृतिसँग सहअस्तित्व, स्रोतको विवेकपूर्ण उपयोग, वातावरण संरक्षण र दिगो जीवनशैलीलाई पनि निर्मल आचरणको हिस्सा मानिनुपर्छ। वातावरणप्रतिको जिम्मेवारी वास्तवमा अन्तरपुस्तीय न्यायसँग सम्बन्धित विषय हो। आजको पुस्ताले प्राकृतिक स्रोतको प्रयोग गर्दा भावी पुस्ताको आवश्यकतालाई पनि ध्यान दिनु नै नैतिक जिम्मेवारी हो।

निर्मल आचरण निर्माणका लागि पहिलो आवश्यकता नैतिक शिक्षालाई जीवनोपयोगी बनाउनु हो। विद्यालयमा नैतिक शिक्षा केवल पाठ्यपुस्तकको विषयमा सीमित नभई व्यवहार, अभ्यास र उदाहरणसँग जोडिनुपर्छ। परिवारमा अभिभावकको व्यवहार बालबालिकाका लागि पहिलो नैतिक पाठशाला भएकाले अभिभावक स्वयं आदर्श बन्न आवश्यक छ।दोस्रो, सार्वजनिक संस्थामा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र निष्पक्षताको संस्थागत व्यवस्था सुदृढ गर्नुपर्छ। नैतिक व्यक्तित्व निर्माणका लागि अनुकूल संस्थागत वातावरण आवश्यक हुन्छ। तेस्रो, आत्मचिन्तन, स्वाध्याय, ध्यान, योग तथा अन्य सकारात्मक अभ्यासलाई जीवनशैलीका रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। चौथो, समाजमा सेवा, परोपकार, स्वयंसेवा र सामुदायिक सहकार्यलाई प्रोत्साहन गर्नुपर्छ। पाँचौँ, सार्वजनिक जीवनका नेतृत्वकर्ताले आफ्नो आचरणमार्फत उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ, किनकि समाजले भाषणभन्दा व्यवहारबाट बढी सिक्छ।

निर्मल आचरण मानव जीवनको बाह्य सौन्दर्यभन्दा गहिरो आन्तरिक सौन्दर्य हो। यो व्यक्तिको विचार, भावना, वाणी र कर्मबीचको नैतिक एकरूपताबाट निर्माण हुन्छ। यसको आधार आत्मचेतना, विवेक, आत्मसंयम, सत्यनिष्ठा, करुणा, न्याय र उत्तरदायित्व हुन्। चरित्रवान् व्यक्ति केवल आफ्नो जीवनलाई व्यवस्थित बनाउने व्यक्ति होइन; उसले परिवार, संस्था र समाजमा विश्वास, सहकार्य र सद्भाव निर्माण गर्न योगदान पुर्याउँछ।

आजको जटिल र तीव्र परिवर्तनशील समाजमा भौतिक विकाससँगै नैतिक विकास आवश्यक छ। कानुन, नीति, संस्था र प्रविधिले सामाजिक व्यवस्था सञ्चालन गर्न सक्छन्, तर तिनलाई प्रभावकारी र मानवीय बनाउने शक्ति अन्ततः मानिसको चेतना र आचरणमै निहित हुन्छ। त्यसैले भ्रष्टाचार, हिंसा, असहिष्णुता, विभेद र सामाजिक अविश्वासको दीर्घकालीन समाधानका लागि बाह्य संरचनासँगै आन्तरिक नैतिक रूपान्तरण आवश्यक छ।

आत्मचेतनाले व्यक्तिलाई आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्न, विवेकलाई सक्रिय बनाउन र आचरणलाई परिष्कृत गर्न प्रेरित गर्दछ। आध्यात्मिकता, जब जीवन व्यवहारसँग जोडिन्छ, आत्मसंयम, करुणा, सेवा र नैतिक जिम्मेवारीको स्रोत बन्न सक्छ। यस अर्थमा निर्मल आचरण कुनै धार्मिक वा व्यक्तिगत आदर्शमा मात्र सीमित विषय होइन; यो सुशासन, सामाजिक न्याय, दिगो विकास र मानव सभ्यताको नैतिक आधारसँग जोडिएको व्यापक अवधारणा हो।अन्ततः समाज परिवर्तनको प्रारम्भ बाहिरबाट होइन, व्यक्तिको अन्तरमनबाट हुन्छ। चेतना निर्मल भए विचार निर्मल हुन्छन्; विचार निर्मल भए व्यवहार निर्मल हुन्छ; र निर्मल व्यवहार भएका व्यक्तिहरूको सामूहिक उपस्थितिले नै न्यायपूर्ण, शान्तिपूर्ण, समावेशी र मानवीय समाज निर्माण गर्न सक्छ। त्यसैले निर्मल आचरण केवल चरित्रको सौन्दर्य होइन—यो चेतनाको परिष्कार, मानवताको अभिव्यक्ति र सभ्य समाज निर्माणको आधार हो।

(लेखक नेपाल सरकारका उपसचिव हुन्।)