भूगोल होइन, अनुभूतिको नक्सा(नियात्रा)

भूगोल होइन, अनुभूतिको नक्सा(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

इमाडोलबाट यात्रा सुरु भयो। बिहान अझै पूर्ण रूपमा जन्मिएको थिएन। आकाशमा हल्का निलो र खरानी रङ मिसिएको थियो। सहर आधा निद्रामा थियो, तर सडकहरू जागिसकेका थिए। मानौँ रातले आफ्नो पहरा सकाएर यात्रालाई जिम्मा दिएको हो। घरका झ्यालहरू बन्द थिए। कतै-कतै भान्साबाट चियाको बाफ उठिरहेको थियो। कुकुरहरू सडक किनारमा गोलो परेर सुतेका थिए। र म—एउटा सानो झोला बोकेर, आफ्नै सोचहरूको भारी लिएर यात्रामा निस्किएको थिएँ।

कहिलेकाहीँ मानिस यात्रा ठाउँ हेर्न निस्कँदैन, ऊ आफूलाई भेट्न निस्कन्छ। म पनि सायद त्यही खोजमा थिएँ। किनकि धेरै समयदेखि जीवन एउटै घेराभित्र घुमिरहेको जस्तो लाग्थ्यो उठ्नु, काम गर्नु, मानिसहरू भेट्नु, फर्किनु र फेरि त्यही दोहोरिनु। सहरले शरीरलाई व्यस्त राख्छ, तर आत्मालाई थकित बनाउँछ। त्यसैले यो यात्रा भित्रको थकानबाट मुक्त हुने प्रयास पनि थियो।

इमाडोलका गल्लीहरू विस्तारै पछाडि छुट्दै गए। हरेक मोडसँगै परिचित संसार टाढिँदै गयो। मलाई लाग्यो मानिसले ठाउँ मात्र होइन, आफ्नो पुरानो स्वरूप पनि छोड्दै जान्छ। कलङ्की पुग्दा काठमाडौंको वास्तविक गति देखियो। धुलो उडिरहेको थियो। सडकहरू भीडले भरिएका थिए। बसहरू कराइरहेका थिए। मानिसहरू हतारमा थिए। मानौँ सबैलाई कतै पुग्न अत्यन्तै जरूरी थियो। तर अनौठो कुरा के थियो भने कसैलाई थाहा थिएन, उनीहरू वास्तवमा कहाँ पुग्न खोजिरहेका छन्।

त्यो भीड हेर्दा मलाई आधुनिक जीवन सम्झियो। हामी दौडिरहेका छौँ, तर किन दौडिरहेका छौँ भन्ने प्रश्न सोध्ने फुर्सद कसैसँग छैन। काठमाडौं एउटा सहर मात्र होइन, यो इच्छाहरूको जङ्गल हो। यहाँ मानिसहरू सपनाको पछि दौडिन्छन् र कहिलेकाहीँ आफूलाई नै हराउँछन्। कलङ्की पार गरेपछि सडकले विस्तारै पहाड समाउन थाल्यो। सहरको कोलाहल कमजोर बन्दै गयो। हावा बदलियो। धुवाँको गन्ध हराउँदै गयो। र पृथ्वी फेरि प्राकृतिक देखिन थाली।

मुग्लिनतिर झर्दा पहाडहरू गम्भीर बने। उनीहरू मौन थिए, तर त्यो मौनतामा हजारौँ वर्षको इतिहास लुकेको थियो। तल त्रिशूली नदी बगिरहेकी थिई उग्र, अविराम, चट्टानसँग ठोक्किँदै। मैले धेरैबेर नदीलाई हेरिरहेँ। मलाई लाग्यो—नदीहरू केवल पानी होइनन्। उनीहरू समय हुन्, स्मृति हुन्, संघर्ष हुन्। मानिसहरू पुल बनाएर नदी पार गर्छन्, तर नदीहरू सधैं मानिसभन्दा पुराना हुन्छन्।

त्रिशूलीको आवाजले मलाई विचित्र शान्ति दियो। त्यो आवाज कराइरहेको जस्तो पनि लाग्थ्यो, गाइरहेको जस्तो पनि। सायद प्रकृतिको भाषा यस्तै हुन्छ। ऊ शब्द प्रयोग गर्दैन, तर सबै कुरा भनिसक्छ। बस अगाडि बढिरह्यो। घुम्तीहरू बदलिँदै गए। पहाडहरू सर्दै गए। र म भित्रैभित्र बदलिन थालेँ। किनकि हरेक यात्रा बाहिरको दूरी मात्र होइन, चेतनाको विस्तार पनि हो। एक ठाउँबाट अर्को ठाउँ पुग्नु मात्र होइन एक विचारबाट अर्को अनुभूतिसम्म पुग्नु पनि हो।

नारायणघाट पुगेपछि यात्राको लय बदलिएको महसुस भयो। पहाडको घुमाउरो बाटो विस्तारै फराकिलो हुँदै गइरहेको थियो। सडक किनारका रूखहरू बदलिन थालेका थिए। हावामा अब पहाडको चिसोपन कम थियो र तराईको तातोपन मिसिन थालेको थियो। एउटा सानो चियापसलमा बस रोकियो। मैले तातो चियाको कप हातमा लिएँ। पसल वरिपरि यात्रुहरू थिए। कोही थाकेका थिए। कोही हतारमा थिए। कोही मौन। चियाको बाफ माथि उड्दै गर्दा मलाई लाग्यो यात्रामा मानिसहरू एकछिन भेटिन्छन्, अनि फेरि आ-आफ्नो दिशातिर हराउँछन्। जीवन पनि सायद यही हो, छोटो भेटहरूको लामो श्रृङ्खला।

नारायणघाटको गर्मी फरक थियो। त्यो केवल तापक्रमको गर्मी थिएन। त्यो भूगोल बदलिएको संकेत थियो। पहाडहरू पछाडि छुट्दै थिए। मैदानहरू नजिकिँदै थिए। मानिसको जीवन पनि यस्तै रहेछ। ऊ विस्तारै बदलिन्छ। तर उसलाई आफ्नै परिवर्तनको आवाज सुनिँदैन। बाल्यकालबाट युवावस्थामा, सपनाबाट जिम्मेवारीमा, आशाबाट सम्झौतासम्म मानिस धेरै टाढा आइपुग्छ। तर ऊ अझै आफूलाई उही पुरानो व्यक्ति सम्झिरहेको हुन्छ।

गैँडाकोटबाट बाटो पश्चिमतिर मोडियो। सूर्य अब झन् कठोर देखिन्थ्यो। आकाश खाली थियो। बादलहरू हराएका थिए। सडक लामो हुँदै गयो। बस निरन्तर अगाडि बढिरह्यो। झ्यालबाहिरका दृश्यहरू बदलिँदै थिए, तर भित्रको मौनता गहिरिँदै गइरहेको थियो। यात्राको एउटा क्षण यस्तो आउँछ, जहाँ मानिस बोल्न छोड्छ। ऊ केवल हेर्न थाल्छ। सोच्न थाल्छ। र सुन्न थाल्छ आफ्नै भित्री आवाज।

बुटवल पुग्दा शहर र पहाड एकअर्कालाई अँगालो हालिरहेका जस्ता देखिन्थे। यहाँ व्यापारको गन्ध थियो। सडक किनारका बोर्डहरू, होटलहरू, पसलहरू, बैंकहरू सबै गतिशील थिए। यहाँ राजनीति पनि थियो। भाषणहरू थिए। आकांक्षाहरू थिए। मानिसहरू केही बन्ने संघर्षमा थिए। तर त्यो भीडभित्र थकान पनि स्पष्ट देखिन्थ्यो। आधुनिक शहरहरू उज्याला देखिन्छन्, तर त्यहाँ मानिसहरू भित्रैभित्र अँध्यारो बोकेर हिँडिरहेका हुन्छन्।

बुटवल पार गरेपछि सडक फेरि खुला भयो। दूरीहरू लामो हुँदै गए। भालुवाङ पुग्दा राप्ती नदी भेटिइन्। उनी शान्त थिइन्, तर गहिरो। पुलमाथिबाट नदीलाई हेर्दा मलाई लाग्यो नदीहरू सधैं सीमा र स्वतन्त्रताको बीचमा बग्छन्। उनीहरू देश छुट्याउँछन्, भूगोल छुट्याउँछन्, तर आफैं कहिल्यै विभाजित हुँदैनन्। उनीहरू निरन्तर अगाडि बढ्छन्। न रोकिन्छन्। न फर्किन्छन्। त्यसैले सायद नदीहरू पवित्र हुन्छन्। उनीहरूले मानिसलाई परिवर्तनको धर्म सिकाउँछन्।

कोहलपुर पुग्दा पश्चिम नेपालको धड्कन स्पष्ट सुनिन्थ्यो। बसहरू लगातार आइरहेका थिए। ट्रकहरू धुलो उडाउँदै गुडिरहेका थिए। चियापसलहरू यात्रुहरूले भरिएका थिए। कतै नेपाली गीत बजिरहेको थियो। कतै मजदुरहरू थाकेका अनुहार लिएर बसिरहेका थिए। यहाँ पूर्व र पश्चिम जोडिएका थिए। पहाड र तराई मिसिएका थिए। र हजारौँ सपनाहरू सडकसँगै यात्रा गरिरहेका थिए। कोहलपुर एउटा शहर मात्र लागेन। यो यात्राहरूको संगम जस्तो लाग्यो जहाँ प्रत्येक मानिस कतैबाट आएको हुन्छ, र फेरि कतैतिर जाँदै गरेको हुन्छ।

कोहलपुरपछि सडक फेरि धुलोले भरिन थाल्यो। ट्रकहरू अगाडि बढिरहेका थिए। बसहरू यात्रुहरूले भरिएका थिए। प्रत्येक गाडीभित्र एउटा छुट्टै कथा थियो। कसैले घर छोडेको थियो। कोही घर फर्किरहेको थियो। कोही कामको खोजीमा थियो। कोही केवल यात्रा गर्न निस्किएको थियो। सडकले सबैलाई जोड्थ्यो, तर प्रत्येक यात्राको अर्थ फरक थियो। धुलो उडिरहेको थियो, र त्यसै धुलोभित्र हजारौँ यात्राहरू मिसिएका थिए।

त्यहाँबाट बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जतिर लाग्दा संसार अचानक फेरि हरियो भयो। सडक साँघुरो लाग्न थाल्यो। वरिपरि घना जंगल फैलिएको थियो। सालका रूखहरू आकाशसम्म उठेका थिए। हावा बदलिएको थियो। शहरको गन्ध हराइसकेको थियो। यहाँ प्रकृतिको आफ्नै उपस्थिति थियो गम्भीर, मौन, तर जीवित।

जंगलको मौनता अनौठो हुन्छ। त्यो कहिल्यै खाली हुँदैन। त्यहाँ चराहरू बोलिरहेका हुन्छन्। कतै टाढा बाँदरहरू कराइरहेका हुन्छन्। हावा पातहरूसँग खेलिरहेको हुन्छ। र रूखहरू उनीहरू मौन प्रार्थनामा उभिएका जस्ता लाग्छन्। जंगलले कहिल्यै हतार गर्दैन। उसलाई समयसँग डर हुँदैन। मानिसहरू घडी हेरेर बाँच्छन्, तर जंगल ऋतु हेरेर बाँच्छ।

बर्दियामा पुगेपछि मैले पहिलोपटक महसुस गरेँ सभ्यता ठूलो भवन होइन। अग्ला सहरहरू होइन। सभ्यता भनेको मानिस र प्रकृतिबीचको सन्तुलन हो। जहाँ नदीहरू बाँच्न पाउँछन्। जहाँ जनावरहरू स्वतन्त्र हिँड्न पाउँछन्। जहाँ मानिस आफूलाई पृथ्वीको मालिक होइन, एउटा सानो अंश ठान्छ।

चितवनमा गैँडा एउटा पर्यटक आकर्षण जस्तो देखिन्छ। फोटो। कथा। उत्साह। तर बर्दियामा ऊ फरक लाग्छ। यहाँ गैँडा मौन दर्शन हो। ऊ घाँसबीचबाट बिस्तारै हिँडिरहेको हुन्छ, मानौँ हजारौँ वर्ष पुरानो कुनै स्मृति पृथ्वीमा अझै जीवित छ। उसलाई हेर्दा लाग्छ प्रकृतिले कहिल्यै हतार गर्दैन, तर ऊ सधैं शक्तिशाली हुन्छ।

चिसापानी पुगेपछि कर्णाली देखापरिन्। विशाल। गम्भीर। प्राचीन। पुलमाथिबाट नदीलाई हेर्दा म केहीबेर मौन भएँ। कर्णाली केवल नदी होइन जस्तो लाग्थ्यो। उनी समय थिइन्। इतिहास थिइन्। हिमालबाट बग्दै मैदानतिर झरिरहेकी उनी नेपालकै आत्माजस्ती लाग्थिन्।

कर्णालीलाई हेर्दा लाग्यो नेपाल केवल नक्सा होइन। यो नदीहरूको स्मृति हो। पहाडहरूको ध्यान हो। संघर्षको इतिहास हो। यहाँका नदीहरूले सभ्यताहरू देखेका छन्। युद्धहरू देखेका छन्। बसाइँसराइ देखेका छन्। अनि अझै बगिरहेका छन्। मानिसहरू आउँछन्, हराउँछन्। तर नदीहरू बाँच्छन्।

भुरीगाउँ पुग्दा साँझ झरिरहेको थियो। आकाशमा सुनौलो रङ फैलिएको थियो। बालबालिकाहरू धुलोमै खेलिरहेका थिए। घरहरूबाट धुवाँ उठिरहेको थियो। कतै गाई फर्किरहेका थिए। कतै रेडियो बजिरहेको थियो। गाउँहरू सधैं सरल देखिन्छन्। तर त्यहाँ जीवन सबैभन्दा गहिरो हुन्छ। शहरमा मानिसहरू धेरै भेटिन्छन्, तर गाउँमा सम्बन्धहरू भेटिन्छन्।

घोडाघोडी तालतिर पुग्दा वातावरण फेरि शान्त भयो। पानी पूर्ण स्थिर थियो। आकाश तालभित्र झरेको जस्तो देखिन्थ्यो। चराहरू पानीमाथि उडिरहेका थिए। तालहरू नदीजस्तो कराउँदैनन्। उनीहरू ध्यानमा बस्छन्। नदीहरू यात्रा हुन्। तालहरू आत्मचिन्तन। घोडाघोडीको किनारमा उभिँदा मलाई लाग्यो—मानिसले जीवनभर धेरै कुरा खोज्छ, तर अन्ततः ऊ शान्ति खोजिरहेको हुन्छ।

घोडाघोडी तालको किनारमा उभिँदा लाग्यो मानिसले संसार जित्न खोज्छ, तर अन्ततः ऊ शान्ति मात्र खोजिरहेको हुन्छ। पानीको सतह स्थिर थियो। हावा हल्का चलिरहेको थियो। चराहरू टाढा उडिरहेका थिए। त्यो क्षणमा सबै कुरा सरल देखिन्थ्यो। तर त्यही सरलताभित्र गहिरो अर्थ लुकेको थियो—जीवनको अन्तिम चाहना सधैं शान्ति नै रहेछ।

अत्तरियामा पुगेपछि बजार फेरि बाक्लियो। सडकहरू व्यस्त भए। पसलहरू खुला थिए। मानिसहरूको आवाज मिसिएको थियो। सुदूरपश्चिमको आफ्नै लय त्यहाँ सुनिन्थ्यो। डोटीको मिठो बोली। थारू संस्कृतिको मौलिकता। भारतीय सीमाबाट आएको प्रभाव। र यी सबैको बीचमा पश्चिम नेपालको आफ्नै आत्मा। अत्तरियाले मलाई एउटा कुरा स्पष्ट देखायो संस्कृति कुनै एक रङ होइन, यो धेरै रङहरूको मिश्रण हो।

धनगढी नजिकिँदै गर्दा गर्मी अझै बढ्दै गयो। हावा भारी थियो। तर शहर जीवित थियो। सडकहरू चलिरहेका थिए। मानिसहरू आफ्नै संसारमा व्यस्त थिए। यहाँ जीवन रोकिएको थिएन, बरु निरन्तर चलिरहेको थियो। धनगढी केवल एउटा शहर होइन जस्तो लाग्यो। यो एउटा इतिहासको ढोका हो। ‘नयाँ मुलुक’को पुरानो सम्झना हो। थारू सभ्यताको गहिरो पदचाप हो। बसाइँसराइको पीडा हो। र सीमापार संस्कृतिहरूको मिलन पनि हो।

शिवपुरी धाममा घण्टाहरू लगातार बजिरहेका थिए। बेहडाबाबामा श्रद्धालुहरू झुकेका थिए। मानिसहरूको आस्था मौन तर गहिरो देखिन्थ्यो। त्यहाँ पुगेर मलाई लाग्यो मानिस जहाँ पुगे पनि अन्ततः ऊ अर्थ खोज्न मन्दिरमै आउँछ। विज्ञान, शहर, व्यापार, राजनीति सबै कुरा पछि पारेर ऊ कुनै अदृश्य उत्तर खोज्न थाल्छ, जुन उसको भित्र पहिल्यै लुकेको हुन्छ।

धनगढीको साँझ फरक थियो। यहाँ सूर्य ढिलो अस्ताउँथ्यो जस्तो लाग्थ्यो। आकाश अझै ठूलो देखिन्थ्यो। क्षितिज फराकिलो थियो। हावा तातो भए पनि त्यसमा एक प्रकारको शान्ति मिसिएको थियो। शहर राततिर बिस्तारै बदलिँदै गयो। बत्तीहरू बले। सडकहरू झन् उज्याला भए।

त्यो रात मैले होटलको झ्यालबाट शहर हेरें। टाढा कतै भारतको उज्यालो देखिन्थ्यो। नजिकै जंगलको अँध्यारो थियो। बीचमा मानिस थियो दुवै संसारलाई जोड्ने एउटा सानो पुलजस्तो। त्यो क्षणमा मलाई लाग्यो, जीवन पनि यस्तै हो दुई विपरीत संसारको बीचमा बाँचिरहेको यात्रा।

र अन्ततः मैले बुझें यात्रा दूरी नाप्नु होइन। यो भूगोल पार गर्नु मात्र होइन। यो आफ्नै भित्रको भूगोल चिन्नु हो। कहिले धुलोभित्र हराउनु। कहिले नदीसँग बोल्नु। कहिले जंगलसँग मौन हुनु। र कहिले तालजस्तो स्थिर भएर आफूलाई हेर्नु।

इमाडोलबाट धनगढीसम्मको बाटो बाहिर फैलिएको थियो। तर वास्तविक यात्रा भित्र भइरहेको थियो सोचमा, मौनतामा  र परिवर्तनमा।