संक्रान्तिको डाँडाबाट जीवनलाई हेर्दा (नियात्रा)

संक्रान्तिको डाँडाबाट जीवनलाई हेर्दा (नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

विराटनगरको बिहान सधैँ धूलो, धुवाँ र हतारको मिश्रित गन्धले भरिएको थियो। पूर्वको त्यो व्यस्त शहरमा सूर्य उदाउनुअघि नै मानिसहरू आ-आफ्नो संघर्ष बोकेर सडकमा निस्किसकेका थिए। कोही पसल खोल्न हतारिएका थिए। कोही कार्यालय पुग्न दौडिएका थिए। कोही सपनाको पछिपछि कुदिरहेका थिए। सडकहरू गाडीको आवाजले काँपिरहेका थिए। समय त्यहाँ नदीजस्तै बगिरहेको थियो निरन्तर, निर्मम र कसैलाई नपर्खिने।

त्यही हतारको शहरबाट मेरो यात्रा सुरु भएको थियो। तर त्यो यात्रा  भूगोलको यात्रा थिएन। त्यो त मभित्र धेरै वर्षदेखि मौन बसेका प्रश्नहरूको यात्रा बनेको थियो। मानिस किन यात्रा गर्छ ? के ऊ नयाँ ठाउँ हेर्न निस्कन्छ ? वा ऊ आफ्नै थाकेको आत्मालाई केही क्षण शान्ति दिन हिँडेको हुन्छ ? विराटनगरबाट इटहरीतर्फको समथर सडक पार गर्दै गर्दा मलाई लागिरहेको थियो तराईका यी अनन्त फैलिएका भूभागहरू मानिसको इच्छाजस्तै भएका थिए, जसको कुनै अन्त्य थिएन।बिहानको घाम बजारका सिसाहरूमा टल्किरहेको थियो। मानिसहरू भीडमा थिए, तर प्रत्येक अनुहारमा कुनै अदृश्य एक्लोपन टाँसिएको थियो। जीवन त्यहाँ व्यापारजस्तो बनेको थियो। समय मुद्रा बनेको थियो। सम्बन्धहरू पनि कहिलेकाहीँ लेनदेनजस्ता देखिएका थिए। शहरले मानिसलाई धेरै कुरा दिएको थियो, तर बदलामा उसबाट मौनता खोसेको थियो। त्यसैले सायद शहरहरू उज्याला भएर पनि भित्रभित्रै थाकेका थिए।मैले त्यो बिहान धेरै अनुहारहरू देखेको थिएँ, जसले आफ्ना सपना बोकेका थिए तर थकान पनि लुकाएका थिए। सडकहरू निरन्तर चलिरहेका थिए। मनहरू कतै रोकिएका जस्ता लाग्थे। मैले महसुस गरेको थिएँ मानिस बाहिर जति दौडिएको थियो, भित्र त्यति नै हराएको थियो।

धरान चढ्न थालेपछि हावाको स्वर फेरियो। तराईको तातो विस्तारै हराउँदै गयो। सडकले पहाडको काख समाउन थाल्यो। उकालाहरू सुरु भए। मोडहरू साँघुरा हुँदै गए। मलाई अचानक जीवनको स्मरण भयो। माथि उक्लिनु सधैँ कठिन हुन्छ। प्रत्येक उचाइले त्याग माग्छ। प्रत्येक सफलताले कुनै न कुनै थकान बोकेको हुन्छ। धरानका मोडहरू पार गर्दै गर्दा मैले सडकछेउका वृद्धहरूलाई देखें। उनीहरू चिया पिइरहेका थिए। उनीहरूको आँखामा कुनै हतार थिएन। सायद उनीहरूले समयसँग सम्झौता गरिसकेका थिए। मलाई लाग्यो बुढ्यौली भनेको शरीरको थकान मात्र होइन, त्यो स्मृतिहरूको भारी पनि हो। मानिस बूढो हुँदा उसका हातभन्दा बढी उसका सम्झनाहरू थाक्छन्। धरानको बजार पछाडि छुट्दै गयो। शहरको आवाज बिस्तारै हराउँदै गयो। अनि पहाडको मौनता सुरु भयो।

भेडेटार पुग्दा बादलहरू पृथ्वीको धेरै नजिक झरेका थिए। कुहिरोले रुखहरूलाई आधा लुकाइरहेको थियो। त्यहाँ उभिँदा लाग्थ्यो आकाश छुन सकिन्छ। हावा चिसो थियो। तर त्यो चिसोपनभित्र एक अनौठो शान्ति थियो। भेडेटार सधैँ मलाई एउटा दार्शनिक प्रश्नजस्तो लाग्छ मानिस जति माथि पुग्छ, उति धेरै एक्लो किन हुन्छ ? तलको भीड अब हराइसकेको थियो। वरिपरि केवल कुहिरो थियो। र म। त्यस कुहिरोभित्र हराएका रुखहरूलाई हेर्दा लाग्यो जीवन पनि यस्तै हो। सबै कुरा स्पष्ट हुँदैन। कहिलेकाहीँ धुम्म बाटोमै विश्वास बोकेर अघि बढ्नुपर्छ। शायद विश्वास भनेको स्पष्टता होइन, अनिश्चितताभित्र पनि यात्रा जारी राख्ने साहस हो।भेडेटारबाट ओरालो झर्दै मूलघाटतिर लाग्दा तमोर नदीको आवाज टाढैबाट सुनिन थाल्यो। नदी कहिल्यै चुप लाग्दैन। ऊ बोलिरहन्छ। हजारौँ वर्षदेखि बोलिरहेको छ। पानी ढुङ्गासँग ठोक्किन्छ। तर रिसाउँदैन। ऊ बगिरहन्छ। त्यस क्षण मलाई लाग्यो नदी संसारकै सबैभन्दा ठूलो दार्शनिक हो। उसले हामीलाई सिकाउँछ अड्किनु मृत्यु हो, बग्नु जीवन। तमोरको किनारैकिनार यात्रा गर्दा मैले नदीलाई धेरै बेर हेरिरहेँ। पानी आफ्नै गतिमा बगिरहेको थियो। मानिसहरू पुल तरेर आफ्नो गन्तव्यतिर जाँदै थिए। तर नदीलाई कुनै गन्तव्यको हतार थिएन। सायद प्रकृतिलाई थाहा छ यात्रा नै जीवन हो।

धनकुटाका पहाडहरू घामसँग खेलिरहेका थिए। साना बस्तीहरू पहाडका काखमा अडेसिएर बसेका थिए। त्यहाँको जीवन धेरै साधारण थियो। तर त्यही साधारणपनभित्र असाधारण शान्ति थियो। शहरले मानिसलाई सुविधा दिन्छ। तर पहाडले मानिसलाई आत्मा दिन्छ। पहाडमा बस्ने मानिसहरू धेरै धनी नहोलान्। तर उनीहरूका आँखामा एउटा  स्थिरता हुन्छ। सायद प्रकृतिको नजिक बस्नेहरूलाई कृत्रिम अभिनय गर्नुपर्दैन। उनीहरू जीवनलाई नजिकबाट छुन्छन्।तमोर करिडोरको बाटो साँघुरो थियो। एकातिर भीर। अर्कोतिर गहिरो नदी। सडक कहिलेकाहीँ डरजस्तो लाग्थ्यो। गाडी मोडिँदा तल हेर्न पनि मन डराउँथ्यो। तर यात्रा रोकिएन। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ जीवन पनि यही हो। डरको छेउछाउ भएर अघि बढिरहनु। साहस भनेको डर नहुनु होइन। डर हुँदाहुँदै पनि अघि बढ्न सक्नु हो।तमोर नदीसँगै यात्रा गर्दा मलाई समयको अनुभूति भइरह्यो। नदीहरू बूढा हुँदैनन्। मानिस बूढा हुन्छ। नदीले सभ्यता देख्छ। साम्राज्यहरू जन्मेको र मरेको देख्छ। तर ऊ बगिरहन्छ। मानिस भने आफ्नो छोटो जीवनभित्रै थाक्छ। हामीले समयलाई समात्न खोज्छौँ। तर समयलाई समात्न सकिँदैन। उसलाई केवल महसुस गर्न सकिन्छ। जोरसाल पुग्दा साँझ पहाडमाथि बिस्तारै ओर्लिरहेको थियो। आकाशमा सुनौलो धर्साहरू थिए। त्यो दृश्य हेर्दा मलाई लाग्यो सूर्यास्त दुःख होइन। त्यो अर्को उज्यालोतर्फको तयारी हो। प्रकृतिले हामीलाई बारम्बार सिकाउँछ—अन्त्यहरू पनि सुन्दर हुन सक्छन्।

फिदिमतिरको बाटो झन् शान्त हुँदै गयो। रुखहरू बाक्लिँदै गए। हावा अझ स्वच्छ हुँदै गयो। सडकछेउका लिम्बू बस्तीहरू देखिन थाले। घरहरूमा काठको गन्ध थियो। मानिसहरूको अनुहारमा सरलता थियो। त्यहाँ कृत्रिमता कम थियो। शहरहरूले मानिसलाई अभिनय सिकाउँछन्। गाउँहरूले मानिसलाई सत्य रहन दिन्छन्। फिदिमबाट आठराईतिर मोडिँदा यात्रा सांस्कृतिक यात्रामा बदलियो।

तमोरको पूर्वी किनारबाट उठेका ती पहाडहरूमा इतिहास निदाएको थियो। लिम्बुवानको पुरानो स्मृति हावामा तैरिरहेको थियो। फुङसेङ। लिसेवुङ। फाक्चुवा। साम्थाङ। यी नामहरू केवल भूगोल थिएनन्। यी भाषा थिए। पहिचान थिए। अस्तित्व थिए। मलाई लाग्यो जब कुनै जातिको भाषा हराउँछ, त्यो केवल शब्द हराउनु होइन, त्यो एउटा संसार हराउनु हो। भाषाभित्र सभ्यता लुकेको हुन्छ। स्मृति लुकेको हुन्छ। संस्कृति लुकेको हुन्छ। त्यसैले पहाडहरूले आफ्नो भाषा जोगाइराखेका छन्। किनकि भाषा हरायो भने आत्मा हराउँछ।

चुहानडाँडा पुग्दा रात परिसकेको थियो। पहाडहरूमा झिलिमिली बत्तीहरू बलिरहेका थिए। मानौँ ताराहरू पृथ्वीमै झरेका हुन्। त्यहाँको हावामा अलैँचीको गन्ध मिसिएको थियो। विश्वप्रसिद्ध अलैँची। तर त्यो  व्यापारिक वस्तु थिएन। त्यो यस भूमिको श्रम थियो। पसिना थियो। जीवन थियो। मैले खेततिर हेरेँ। पहाडमा खेती गर्नु भनेको प्रकृतिसँग युद्ध गर्नु हो। यहाँका मानिसहरूले माटोसँग सम्झौता गरेका छैनन्। उनीहरूले पहाडलाई जितेका पनि छैनन्। उनीहरूले केवल पहाडसँग सहअस्तित्व सिकेका छन्। मलाई ती किसानहरू संसारकै सबैभन्दा ठूला दार्शनिक लागे। किनकि उनीहरूलाई थाहा छ बीउ रोप्नु भनेको आशा रोप्नु हो। किसानहरूलाई भविष्यमा विश्वास गर्नुपर्छ। नभए उनीहरूले बीउ रोप्ने थिएनन्। उनीहरूलाई थाहा छ आजको पसिनाले भोलिको जीवन जन्माउँछ। यही विश्वासले संसार बाँचेको छ।संक्रान्ति बजार पुग्दा बिहानको कुहिरो अझै हराएको थिएन। सानो बजार। तर इतिहासले भरिएको। यहीँ कतै आठ रायहरूले रात बिताएका थिए भन्ने किंवदन्ती सम्झिएँ। र त्यही रातबाट एउटा भूगोलको नाम जन्मिएको थियो—आठराई। मलाई अचानक महसुस भयो इतिहास कहिल्यै दरबारभित्र मात्र जन्मिँदैन। कहिलेकाहीँ त्यो यात्रुहरूको थकाइभित्र जन्मिन्छ। आगो ताप्दै गरेका मानिसहरूको कुराकानीभित्र जन्मिन्छ।

संक्रान्ति बजारका मानिसहरू बिहानैदेखि जागा थिए। कोही चिया पकाउँदै। कोही भारी बोकेर हिँड्दै। कोही मौन उभिएर पहाड हेर्दै। त्यो मौनताभित्र मैले एउटा गहिरो सत्य सुनेँ। मानिस धेरै बोल्दा सत्य हराउँछ। प्रकृति चुप लागेर पनि धेरै कुरा भन्छ। आठराईका ढाका टोपीहरू देख्दा मलाई नेपालीपन सम्झियो। खाँडी कपडा। राडीपाखी। खुकुरी। धाननाच। तामाङ सेलो। नौमती बाजा। यी सबै केवल संस्कृति होइनन्। यी समयका जीवित अभिलेख हुन्। आधुनिकता प्रायः मानिसलाई आफ्नै जरा बिर्साउने प्रयास गर्छ। तर यहाँ पहाडहरूले अझै स्मृतिलाई बचाइराखेका थिए। मलाई लाग्यो—जसले आफ्नो संस्कृति गुमाउँछ, उसले आफ्नो आत्मा गुमाउँछ।

संक्रान्तिको डाँडाबाट तल हेर्दा तमोर नदी टाढा चम्किरहेको थियो। पहाडहरू नीलो देखिन्थे। आकाश धेरै विशाल थियो। त्यो क्षणमा मैले जीवनलाई नयाँ ढङ्गले बुझेँ। मानिस सधैँ केही खोजिरहेको हुन्छ। धन। प्रसिद्धि। शक्ति। तर अन्ततः ऊ शान्ति मात्र खोजिरहेको हुन्छ। र त्यो शान्ति सायद यस्तै पहाडहरूको मौनतामा लुकेको हुन्छ। मैले यात्राको सुरुवात विराटनगरबाट गरेको थिएँ जहाँ धूलो थियो, हल्ला थियो, हतार थियो। र अहिले म आठराईको डाँडामा उभिएको थिएँ जहाँ केवल हावा थियो, आकाश थियो र थियो गहिरो मौनता। त्यो मौनताले मलाई भित्रसम्म छोयो। मलाई लाग्यो यात्राको वास्तविक गन्तव्य कुनै ठाउँ होइन। त्यो त चेतनाको परिवर्तन हो। हामी सडकमा हिँड्छौँ। तर वास्तविक यात्रा आत्माभित्र चलिरहेको हुन्छ।आठराईका पहाडहरूले मलाई एउटा अन्तिम शिक्षा दिए मानिस पृथ्वीको मालिक होइन। ऊ  एक यात्रु मात्र हो। पहाडहरू हामीभन्दा पुराना छन्। नदीहरू हामीपछि पनि बगिरहनेछन्। तर हाम्रो जीवन छोटो छ। त्यसैले सायद जीवनको अर्थ जित्नुमा होइन, अनुभव गर्नुमा छ। मैले अन्तिमपटक संक्रान्तिको आकाशतिर हेरेँ। बादल बिस्तारै सर्दै थिए। घाम पहाडमाथि झर्दै थियो। र मभित्र एउटा अनौठो शान्ति जन्मिरहेको थियो। अब मलाई थाहा थियो विराटनगरदेखि आठराईसम्मको यात्रा केवल भूगोल पार गर्ने यात्रा थिएन। यो त मानिसबाट चेतनातर्फको यात्रा थियो।

संक्रान्तिको डाँडामा उभिँदा जीवन अचानक धेरै सानो र धेरै गहिरो दुवै लाग्छ। तल बगिरहेको तमोर नदी, वरिपरि नीला पहाडहरू, कुहिरोभित्र हराउँदै गरेका बस्तीहरू र माथि फैलिएको विशाल आकाश। यी सबै दृश्यहरूले मानिसलाई आफूभित्र फर्किन बाध्य बनाउँछन्। यहाँ प्रकृति  चेतनाको दर्पणजस्तै लाग्छ।मानिस जीवनभर दौडिरहन्छ। धनको पछि। प्रतिष्ठाको पछि। सफलताको पछि। तर पहाडको मौनतामा उभिँदा थाहा हुन्छ मानिसले सबैभन्दा धेरै खोजिरहेको कुरा शान्ति रहेछ। शहरहरूको भीडमा हराएको आत्मा यहाँ आएर आफ्नै आवाज सुन्न थाल्छ। हावाले बिस्तारै मनका थकानहरू छोइरहेको हुन्छ। कुहिरोले आँखाभन्दा बढी अहंकार ढाकिरहेको हुन्छ।

संक्रान्तिको डाँडा यो चेतनाको उकालो पनि हो। यहाँ उभिँदा समयको वास्तविकता बुझिन्छ। मानिस क्षणिक छ। तर प्रकृति शाश्वत छ। पहाडहरू हामी जन्मिनुभन्दा पहिलेदेखि उभिएका छन्। नदीहरू हामीपछि पनि बगिरहनेछन्। यही सत्यले मानिसको घमण्डलाई बिस्तारै पगाल्छ।तमोरको आवाज सुन्दा लाग्छ जीवन रोकिएर बाँच्न सकिँदैन। नदीजस्तै बग्नुपर्छ। ढुङ्गासँग ठोक्किँदै। मोडहरू पार गर्दै। कहिलेकाहीँ शान्त भएर। कहिलेकाहीँ गर्जेर। किनकि स्थिर पानी सड्न सक्छ, तर बगिरहेको पानी सधैँ जीवित रहन्छ।यस क्षेत्रको संस्कृति, लिम्बुवानको इतिहास, ढाका टोपी, धाननाच, राडीपाखी, नौमती बाजा यी सबैले एउटा गहिरो सत्य सम्झाउँछन्। आधुनिकता केवल अगाडि बढ्नु होइन। आफ्ना जरा बचाइराख्नु पनि हो। जसले आफ्नो भाषा, संस्कृति र स्मृति गुमाउँछ, उसले आफ्नो आत्माको एउटा भाग गुमाउँछ।

संक्रान्तिको डाँडाबाट जीवनलाई हेर्दा अन्ततः एउटा गहिरो अनुभूति जन्मिन्छ मानिस पृथ्वीको मालिक होइन, केवल एक यात्रु हो। यहाँ उभिँदा पहाडहरू बोल्दैनन्, तर उनीहरूको मौनताले धेरै कुरा भन्छ। तमोरको बगाइ, कुहिरोको ओहोरदोहोर  र आकाशको अनन्त फैलावटले मानिसलाई उसको सीमितता सम्झाइदिन्छ। जीवन उपलब्धिहरूको सूची हो। यो त अनुभूति, संवेदना र अनुभवहरूको एक सुक्ष्म सङ्गीत हो, जहाँ हरेक स्वरमा खुशी पनि छ र पीडा पनि छ।यहाँबाट तल हेर्दा शहरहरू साना देखिन्छन्  र त्यही सानोपनभित्र मानव अहंकार पनि हराउन थाल्छ। मानिसले बनाएका सीमा, संरचना र परिचयहरू प्रकृतिको विशालतामा विलीन हुन्छन्। यस्तो लाग्छ हामीले जीवनलाई जित्न होइन, बुझ्न आएको हो।संक्रान्तिको डाँडाले सिकाउँछ कि यात्रा बाहिर होइन, भित्र पनि हुन्छ। यहाँ आउने प्रत्येक यात्रु अन्ततः आफ्नै भित्री संसारतर्फ फर्किन्छ। र त्यही क्षणमा वास्तविक यात्रा सुरु हुन्छ आत्माबाट चेतनातर्फको यात्रा। जहाँ मानिस आफूलाई मात्र होइन, सम्पूर्ण अस्तित्वलाई महसुस गर्न थाल्छ।