कृति समीक्षा अन्धकारमा जून: अन्धकार चिरेर आत्मदीप्तिको खोजी

कृति समीक्षा

अन्धकारमा जून: अन्धकार चिरेर आत्मदीप्तिको खोजी

तोमनाथ उप्रेती

कवयित्री अम्बिका खरेल उप्रेती समकालीन नेपाली साहित्यमा उदाउँदै गरेकी एक संवेदनशील, सिर्जनशील र सम्भावनाशील काव्य व्यक्तित्व हुन्। बाल्यकालदेखि नै प्रकृति, मानवीय संवेदना, सामाजिक यथार्थ र आध्यात्मिक चिन्तनप्रति गहिरो आकर्षण राख्ने उनी आज शिक्षण र साहित्य साधनालाई समानान्तर रूपमा अगाडि बढाइरहेकी छन्। उनको कर्मथलो अरनिको उच्च माध्यमिक विद्यालय, विराटनगर हो, जहाँ उनले शिक्षा र संस्कारको उज्यालो फैलाउँदै असंख्य विद्यार्थीलाई प्रेरित गरिरहेकी छन्।अम्बिका खरेल उप्रेतीका कविताहरूमा करुणा, प्रेम, संघर्ष, प्रकृति, मानवीय मूल्य, सामाजिक उत्तरदायित्व र आध्यात्मिक चेतनाको अद्भुत समन्वय पाइन्छ। उनका शब्दहरू जीवन, समय र समाजसँगको संवाद हुन्। सरल भाषामा गहन दर्शन प्रस्तुत गर्ने उनको क्षमता उल्लेखनीय छ। मुक्तछन्द कवितामा उनी विशेष सशक्त देखिन्छिन्, जहाँ बिम्ब, प्रतीक, लय र संवेदनाको सुन्दर संयोजनले पाठकलाई आत्ममन्थनतर्फ डोर्याउँछ।

समकालीन नेपाली कवितामा उनी आशालाग्दी र विशिष्ट हस्ताक्षरका रूपमा स्थापित हुँदै गएकी छन्। निरन्तर सिर्जनशीलता, मानवीय मूल्यप्रतिको प्रतिबद्धता र काव्यप्रतिको निष्ठाका कारण उनी नेपाली साहित्यका उज्ज्वल काव्यप्रतिभामध्ये एकका रूपमा सम्मानित हुने पूर्ण सम्भावना बोकेकी सर्जक हुन्। उनका सिर्जनाले नेपाली कविता परम्परालाई थप समृद्ध, जीवन्त र अर्थपूर्ण बनाउने विश्वास गर्न सकिन्छ।

साहित्य समयको अभिलेख हो। त्यो चेतनाको अदृश्य नदी पनि हो। इतिहासले घटनाहरू सुरक्षित राख्छ। साहित्यले अनुभूतिहरू बचाएर राख्छ। इतिहासले मानिस के भयो भन्छ। साहित्यले मानिस किन यस्तो भयो भन्ने प्रश्न उठाउँछ। यही कारणले कविता कुनै मनोरञ्जनको विधा मात्र होइन। त्यो आत्मा र समाजबीचको मौन संवाद हो। जब कुनै कविले आफ्ना निजी पीडा, अनुभूति, विश्वास र प्रतिरोधलाई भाषामा रूपान्तरण गर्छ, त्यहाँ शब्द मात्र जन्मिँदैनन्। त्यहाँ एउटा वैचारिक संसार जन्मिन्छ। एउटा नैतिक दृष्टि जन्मिन्छ। एउटा आध्यात्मिक यात्राको प्रारम्भ हुन्छ।यही यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण कडी हो “अन्धकारमा जून”। कवयित्री  उप्रेतीको यो पहिलो कवितासङ्ग्रह जीवनका विभिन्न मोडहरूमा उभिएर गरिएका आत्मसंवादहरूको दस्तावेज हो। यसमा प्रकृति छ। समाज छ। परिवार छ। संस्कार छ। स्मृति छ। पीडा छ। आशा छ। संघर्ष छ। र यी सबैभन्दा माथि एउटा उज्यालो खोज्ने अनन्त मानवीय चाहना छ।

यस सङ्ग्रहको शीर्षक आफैंमा एउटा दर्शन हो। अन्धकार र जून परस्पर विरोधी प्रतीक हुन्। एउटा निराशाको संकेत हो। अर्को आशाको। एउटा शून्यता हो। अर्को सम्भावना। कवयित्रीले यही द्वन्द्वलाई आफ्नो सम्पूर्ण काव्ययात्राको आधार बनाएकी छन्। उनी अन्धकारको वर्णन गर्न लेख्दिनन्। उनी अन्धकारभित्र उज्यालोको सम्भावना खोज्न लेख्छिन्। यही कारणले यो सङ्ग्रह निराशाको आख्यान होइन। यो आशाको आध्यात्मिक खोज हो।

कवयित्री उप्रेतीको काव्यस्वरको पहिलो विशेषता यसको स्वाभाविकता हो। उनी शब्दलाई अलङ्कारको भारीले थिच्दिनन् बरु अनुभूतिलाई आफ्नै मौलिक लयमा प्रवाहित हुन दिन्छिन्। उनका कवितामा सरलता चेतनाको परिपक्वता हो। प्रकृतिमा नदी जसरी कुनै प्रदर्शन नगरी समुद्रसम्म पुग्छ, त्यस्तै उनका शब्दहरू पनि कृत्रिम जटिलताको भूलभुलैयामा हराउँदैनन् सीधै पाठकको अन्तःकरणसम्म पुग्छन्। यही सरलताभित्र गहन दर्शनको प्रकाश लुकेको छ।

उनका छोटा वाक्यहरू अर्थका विस्तृत आकाश हुन्। प्रत्येक पङ्क्तिले आत्मसंवादको ढोका खोल्छ। उनी भाषालाई प्रभाव जमाउने साधन होइन, सत्य प्रकट गर्ने माध्यम ठान्छिन्। त्यसैले उनका कवितामा शब्दभन्दा मौनताको ध्वनि बढी सुनिन्छ। अभिव्यक्तिभन्दा अनुभूतिको आयतन ठूलो देखिन्छ। यही गुणले उनको कविता पढ्नेभन्दा अनुभव गर्ने विधा बनेको छ।पूर्वीय दर्शनले सत्यलाई सरल र स्वाभाविक मान्छ। उपनिषद्ले ब्रह्मलाई शब्दभन्दा अनुभूतिमा खोज्छ। यही आध्यात्मिक दृष्टि कवयित्रीको काव्यमा पनि प्रतिध्वनित हुन्छ। उनी जीवनलाई सिद्धान्तले होइन, संवेदनाले व्याख्या गर्छिन्। उनका लागि कविता आत्माको साक्षात्कार हो। त्यसैले उनका शब्दहरू पाठकको बुद्धिलाई मात्र होइन, अन्तःकरणलाई पनि स्पर्श गर्छन्। उनी दुरूह बौद्धिक प्रदर्शनको आकर्षणभन्दा मानवीय सत्यको उज्यालोलाई महत्त्व दिन्छिन्। यही कारण उनका कविताहरू पढिसकेपछि शब्दहरू समाप्त हुन्छन्, तर तिनले जगाएका प्रश्न, करुणा र चेतनाको प्रकाश लामो समयसम्म मनभित्र जीवित रहन्छ। यही नै सच्चा कविताको सर्वोच्च दार्शनिक उपलब्धि हो।

“अन्धकारमा जून” कविताबाट नै उनको सम्पूर्ण काव्यदृष्टि उद्घाटित हुन्छ। उनी बाहिरी देवालयभन्दा भित्री देवत्वको खोज गर्छिन्। बगरको ढुङ्गालाई देवता बनाउने समाजलाई उनले प्रश्न गर्छिन्। तर प्रश्न आक्रोशबाट होइन। आत्मबोधबाट गर्छिन्। उनी बाहिरी पूजा भन्दा कर्मलाई ठूलो मान्छिन्। यहाँ उपनिषद्को “तत्त्वमसि” को प्रतिध्वनि सुनिन्छ। दिव्यता बाहिर होइन। भित्र छ। यही विचारलाई उनले आफ्नै भाषामा पुनः स्थापित गरेकी छन्।यस अर्थमा उनको कविता आध्यात्मिक छ। तर कर्मविहीन आध्यात्मिक होइन। उनी ध्यानभन्दा श्रमलाई महत्त्व दिन्छिन्। मठभन्दा मानिसलाई। पूजा भन्दा सेवा। यही बिन्दुमा उनको काव्यदृष्टि रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवतावादसँग संवाद गर्छ। ठाकुरले ईश्वरलाई मन्दिरमा होइन, श्रमिकका पसिनामा देखेका थिए। अम्बिका खरेल उप्रेती पनि ईश्वरलाई कर्मशील मानिसको जीवनमा खोज्छिन्।

उनको कवितामा बारम्बार आउने प्रकृति कुनै दृश्य सजावट होइन। प्रकृति यहाँ चरित्र हो। संवाद हो। शिक्षक हो। नदी केवल नदी छैन। हिमाल केवल भूगोल होइन। जून केवल आकाशीय पिण्ड होइन। यी सबै आत्माको भाषामा बोल्ने प्रतीक हुन्। यही कारणले उनका प्रकृतिचित्रहरू नेपाली लोकसंवेदनासँग गहिरो सम्बन्ध राख्छन्।”नयनका डोबहरू” कवितामा आँखा दृश्य ग्रहण गर्ने जैविक इन्द्रियका रूपमा सीमित रहँदैन। यो स्मृतिको गहिरो पोखरी बन्छ, जहाँ प्रत्येक प्रतिबिम्ब समयको तहमा गढिएको अनुभवको रूपमा टल्किन्छ। डोबहरूमा पानी मात्र छैन त्यहाँ बगेर गएको समयको पीडा, सम्बन्धहरूको अवशेष र नबोलेका भावनाहरूको मौन चिहान पनि छन्। विगतका छायाहरू यहाँ कुनै मृत इतिहास होइनन्, बरु चेतनाको निरन्तर स्पन्दन हुन्, जसले वर्तमानलाई निरन्तर प्रभावित गरिरहन्छन्।कवयित्रीले आँखालाई आत्माको अभिलेखालय बनाएकी छन्। जहाँ देखिएको भन्दा बढी नदेखिएको सत्य संकलित हुन्छ। प्रत्येक डोब एउटा सूक्ष्म दर्शन हो जीवनको नश्वरता, सम्बन्धको अस्थिरता र स्मृतिको अमिट प्रभावको संकेत। यहीँ मानवताको बीउ रोपिएको छ, जसले पीडाबाट करुणा र स्मृतिबाट संवेदना जन्माउँछ।

यस कविताको सबैभन्दा ठूलो सौन्दर्य यसको रूपान्तरण क्षमता हो। व्यक्तिगत अनुभूति यहाँ सीमित रहँदैन त्यो सार्वभौम मानवीय चेतनामा रूपान्तरित हुन्छ। एक व्यक्तिको आँसु, सम्पूर्ण मानव जातिको मौन भाषा बन्छ। यही प्रक्रिया नै सच्चा काव्यिक सफलता हो। निजी अनुभव जब सबैको अनुभव बन्न पुग्छ, तब कविता जीवनको साझा दस्तावेज बन्छ। “नयनका डोबहरू” त्यही साझा अस्तित्वको काव्यिक उद्घाटन हो, जहाँ व्यक्तिगत पीडा पनि सार्वभौमिक करुणामा रूपान्तरित हुन्छ।

कविताभरि बिम्बहरूको सुन्दर प्रयोग भेटिन्छ। हिमाल, समुद्र, फूल, बादल, मोती, डोब, यी सबै दृश्यात्मक प्रतीक हुन्। तर तिनको प्रयोजन दृश्य निर्माण गर्नु होइन। तिनले मनोविज्ञान निर्माण गर्छन्। पाठकले दृश्य हेर्दैन। अनुभूति गर्छ।कवयित्रीको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष नैतिक चेतना हो। “विचार” कविता यस दृष्टिले उल्लेखनीय छ। उनले आधुनिक समाजको मूल्यसंकटलाई कठोर भाषामा होइन, आत्मप्रश्नको शैलीमा प्रस्तुत गरेकी छन्। उनी उपदेशक बन्दिनन्। उनी प्रश्नकर्ता बन्छिन्। यही कारणले कविता प्रवचन होइन। चिन्तन बन्छ।कर्म र फलको सम्बन्धप्रति उनको विश्वास स्पष्ट देखिन्छ। यहाँ भगवद्गीताको कर्मयोग प्रत्यक्ष अनुभूत हुन्छ। तर उनले धार्मिक भाष्य दोहोर्याएकी छैनन्। उनले त्यसलाई जीवनका सामान्य अनुभवहरूसँग जोडिदिएकी छन्। यही साहित्यको शक्ति हो। दर्शनलाई जीवनमा अनुवाद गर्नु।

समाजप्रतिको आलोचनात्मक दृष्टि पनि यस सङ्ग्रहको सबल पक्ष हो। “सञ्जाल” कवितामा उनले सामाजिक सञ्जालको विकृत संस्कृतिमाथि तीक्ष्ण टिप्पणी गरेकी छन्। चरित्रभन्दा प्रदर्शनलाई महत्त्व दिने प्रवृत्ति। विचारभन्दा उत्तेजनालाई सम्मान गर्ने मानसिकता। बौद्धिक मौनता। आचारहीन भीड। यी सबै आधुनिक सभ्यताका संकट हुन्। कवयित्रीले तिनलाई सरल भाषामा तर गम्भीर अर्थमा चित्रित गरेकी छन्।यस प्रसङ्गमा उनको दृष्टि अक्टाभियो पाजसँग तुलना गर्न सकिन्छ। पाजले आधुनिक सभ्यतालाई आत्मविमुखताको युग भनेका थिए। अम्बिका खरेल उप्रेती पनि डिजिटल भीडभित्र हराउँदै गएको मानवीय आत्माको खोज गरिरहेकी देखिन्छिन्।

उनको “आँखाको पावर” कविता वृद्धावस्था, स्मृति र सम्बन्धको अत्यन्त मार्मिक अभिव्यक्ति हो। यहाँ समयको दर्शन छ। मानिस केवल शरीरले वृद्ध हुँदैन। सम्बन्धहरूले पनि मानिसलाई वृद्ध बनाउँछन्। कविताको भावनात्मक शक्ति यसको सहजतामा छ। कुनै कृत्रिम भावुकता छैन। पीडा स्वाभाविक छ।”तीज” कविता यस सङ्ग्रहको सांस्कृतिक सम्पदा हो। यहाँ तीज केवल पर्व होइन। परिवारको पुनर्मिलन हो। माइतीको स्मृति हो। ग्रामीण जीवनको सौन्दर्य हो। नेपाली समाजको आत्मीय सम्बन्धको जीवित चित्र हो। यसले संस्कृतिलाई बाह्य अनुष्ठानमा सीमित गर्दैन। भावनात्मक संरचनाको रूपमा प्रस्तुत गर्छ।कवयित्रीको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता भनेको उनी राष्ट्रप्रेमलाई नारामा रूपान्तरण गर्दिनन्। राष्ट्र उनको कवितामा भूगोल होइन। सम्बन्धहरूको जीवित संरचना हो। घर, गाउँ, समाज, प्रकृति, संस्कार यि सबै मिलेर राष्ट्र बनेको छ। यस्तो दृष्टि राजनीतिक भन्दा सांस्कृतिक छ। भावनात्मक भन्दा नैतिक छ।

विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा अम्बिका खरेल उप्रेतीको काव्यस्वर केही बिन्दुहरूमा विशिष्ट देखिन्छ। लुइज ग्लुकका कवितामा जस्तै उनी पनि निजी पीडालाई सार्वभौम अनुभूतिमा बदल्न सक्षम छिन्। विस्वावा शिम्बोर्स्काजस्तै उनी सामान्य घटनाबाट दार्शनिक प्रश्न उठाउँछिन्। सेमस हिनीजस्तै भूमिसँगको सम्बन्ध उनको कवितामा जीवित छ। पाब्लो नेरुदाजस्तै उनी वस्तुहरूलाई मानवीय अर्थ दिन्छिन्। रवीन्द्रनाथ ठाकुरजस्तै उनी प्रकृतिभित्र आध्यात्मिक प्रकाश खोज्छिन्। तर यी सबै प्रभावको अनुकरण होइन। नेपाली माटोभित्र विकसित स्वतन्त्र स्वर हो।

उनको कवितामा पूर्वीय दर्शनको प्रभाव स्पष्ट छ। आत्मा, कर्म, विश्वास, करुणा, सहअस्तित्व, प्रकृति, मानवता। यी सबै वैदिक तथा उपनिषदिक चिन्तनसँग सम्बन्धित आधारहरू हुन्। तर कवयित्रीले शास्त्रीय भाषामा होइन। जीवनको भाषामा तिनलाई प्रस्तुत गरेकी छन्। यसैले कविता बोझिलो बनेको छैन।उनको लेखनमा स्त्री अनुभव पनि उपस्थित छ। तर त्यो घोषणामूलक नारीवाद होइन। जीवनका व्यवहारिक अनुभूतिबाट विकसित चेतना हो। उनी अधिकारको भाषाभन्दा आत्मसम्मानको भाषामा बोल्छिन्। यही कारणले उनको स्त्रीस्वर स्वाभाविक देखिन्छ।

भाषिक दृष्टिले कवयित्री उप्रेतीको कविता सरल, आत्मीय र सहज सम्प्रेषणयोग्य देखिन्छ। उनी क्लिष्ट तत्सम शब्दहरूको अनावश्यक बोझबाट टाढा रहँदै स्थानीय जीवनका शब्दहरूलाई काव्यिक अभिव्यक्तिमा रूपान्तरण गर्छिन्। यही कारण उनका कविता पाठकसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने स्वभावका हुन्छन्। तर यही सरलताको सौन्दर्यभित्र केही संरचनागत र काव्यिक सीमाहरू पनि देखिन्छन्, जसलाई समालोचनात्मक दृष्टिले उल्लेख गर्नु आवश्यक हुन्छ।

सबैभन्दा पहिले, कतिपय कविताहरूमा सम्पादनको स्पष्ट आवश्यकता देखिन्छ। विचारहरूको प्रवाह अत्यधिक स्वतःस्फूर्त हुँदा केही स्थानमा काव्यिक कसावट कमजोर भएको अनुभूति हुन्छ। विचारहरू सुन्दर भए पनि तिनको प्रस्तुति कहिलेकाहीँ ढिलो फैलिने र अनावश्यक विस्तारमा जाने प्रवृत्ति देखिन्छ, जसले कविताको आन्तरिक तीव्रतालाई घटाउँछ। कविता जहाँ संक्षिप्तता र घनत्व आवश्यक हुन्छ, त्यहाँ गद्यात्मक विस्तारले यसको लयात्मक प्रभावलाई केही कमजोर बनाएको देखिन्छ।दोस्रो, केही पङ्क्तिहरू अत्यधिक गद्यात्मक छन्। कविता र गद्यबीचको सूक्ष्म सन्तुलन खलबलिँदा काव्यिक संगीत हराउने जोखिम देखिन्छ। कविता विचारको अभिव्यक्ति मात्र होइन, ध्वनि र लयको पनि कला हो। तर कतिपय ठाउँमा विचारको बोझले लयलाई छायाँमा पारेको अनुभूति हुन्छ।तेस्रो, कतिपय भावहरू पुनरावृत्त भएका छन्। समान विचार वा भावनालाई विभिन्न पङ्क्तिहरूमा दोहोर्याउँदा काव्यिक नवीनता कमजोर हुने सम्भावना रहन्छ। पुनरावृत्ति कहिलेकाहीँ बल दिने शैली हुन सक्छ, तर अत्यधिक हुँदा त्यसले भावनात्मक तीव्रतालाई विस्तार होइन, मन्द बनाइदिन्छ।चौथो, प्रतीक र बिम्बहरू सरल र प्रभावशाली भए पनि केही ठाउँमा अझ गहिरो दार्शनिक तहकिकरणको अभाव देखिन्छ। बिम्बहरू सुन्दर छन्, तर तिनलाई बहुस्तरीय अर्थमा विस्तार गर्न सकिने सम्भावना अझै बाँकी छ। यसले कवितालाई अझ अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको गहिराइ दिन सक्थ्यो।

यद्यपि यी सीमाहरू कमजोरीभन्दा बढी विकासका सम्भावना हुन्। प्रत्येक उदाउँदो कविको यात्रामा यस्ता चरण स्वाभाविक हुन्छन्। उप्रेतीको कवितामा भावनात्मक सत्यता, मानवीय संवेदना र आध्यात्मिक खोजको स्पष्ट आधार देखिन्छ। त्यसैले यी सीमाहरूले उनको काव्यिक मूल्य घटाउँदैनन् बरु आगामी संस्करणमा अझ परिष्कृत, कसिलो र बहुआयामिक काव्यस्वर निर्माण गर्ने अवसर प्रदान गर्छन्।लयको दृष्टिले अधिकांश कविता गद्यकविताको शैलीमा छन्। परम्परागत छन्दको आग्रह छैन। तर आन्तरिक लय छ। विचारको लय। भावको लय। प्रतीकको लय। यही आधुनिक गद्यकविताको शक्ति हो।

यस सङ्ग्रहमा सबै कविता समान उचाइका छैनन्। केही कविता अत्यन्त प्रभावशाली छन्। केही सामान्य पनि छन्। तर सम्पूर्ण सङ्ग्रह पढिसकेपछि पाठकसँग एउटा आशाको अनुभूति रहन्छ। कवयित्रीको रचनाशीलता अझै विकासशील चरणमा छ। उनको भाषा अझ परिष्कृत हुन सक्छ। प्रतीकहरू अझ गहिरा बन्न सक्छन्। संरचना अझ कसिलो हुन सक्छ। तर सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने उनीसँग लेख्नुपर्ने आन्तरिक बाध्यता छ। यही सर्जकको सबैभन्दा ठूलो पूँजी हो। शिल्प सिक्न सकिन्छ। अनुभूति सिकाउन सकिँदैन।समकालीन नेपाली कवितामा सामाजिक टिप्पणी धेरै पाइन्छ। तर सामाजिक टिप्पणीसँग आध्यात्मिक आत्मसंवाद जोड्ने कविहरू अपेक्षाकृत कम छन्। उप्रेतीले यही खाली ठाउँ भर्ने सम्भावना देखाएकी छन्। उनी प्रतिरोध गर्छिन्। तर घृणाबाट होइन। उनी प्रश्न गर्छिन्। तर विनाशका लागि होइन। उनी उज्यालो खोज्छिन्। यही उनको काव्यदृष्टिको विशिष्टता हो।

उनको कविता पढ्दा बारम्बार लाग्छ, उनी संसार बदल्न भन्दा पहिले मानिसको अन्तःकरण उज्यालो बनाउन चाहन्छिन्। यो दृष्टि महात्मा गान्धी, रवीन्द्रनाथ ठाकुर, खलिल जिब्रान, रूमी र हेर्मन हेसेका आध्यात्मिक मानवीय दृष्टिसँग आत्मीय रूपमा संवाद गर्ने प्रकृतिको छ। तर उनको स्वर पूर्णतः नेपाली छ। आफ्नै भूगोलको। आफ्नै संस्कृतिको। आफ्नै अनुभवको।“अन्धकारमा जून” अन्ततः एउटा कवितासङ्ग्रहभन्दा बढी आत्मविश्वासको दस्तावेज हो। यहाँ अन्धकार हार्दैन। उज्यालो पनि घमण्ड गर्दैन। दुवैको बीचमा एउटा मान्छे उभिएको छ। उसले पीडा पनि भोगेको छ। विश्वास पनि जोगाएको छ। त्यही मान्छेको कथा यी कविताहरूले सुनाउँछन्।

यो कृति पढ्दा पाठकले आफ्नै जीवनका केही पानाहरू पनि पढ्छ। आफ्नै मौनतासँग भेट्छ। आफ्नै प्रश्नहरूसँग संवाद गर्छ। यही साहित्यको सर्वोच्च उपलब्धि हो। जब पुस्तक बन्द भइसकेपछि पनि त्यसका शब्दहरू मनभित्र बोलिरहन्छन्, त्यही बेला त्यो कृति सफल भएको मान्नुपर्छ।उप्रेतीको “अन्धकारमा जून” त्यस्तै कृति हो। यसले नेपाली कविता जगतमा उज्यालोको एउटा विनम्र तर विश्वसनीय दीप प्रज्वलित गरेको छ। यो दीप भविष्यमा अझ प्रखर हुनेछ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ। अन्धकार जतिसुकै गाढा किन नहोस्, जूनको एउटा किरण पर्याप्त हुन्छ दिशाबोध गराउन। यही विश्वास यस कृतिको आत्मा हो। यही यसको स्थायी सौन्दर्य हो।