आत्मिक शान्तिबिना सामाजिक स्थिरता सम्भव छैन

आत्मिक शान्तिबिना सामाजिक स्थिरता सम्भव छैन

तोमनाथ उप्रेती

उपसचिव, नेपाल सरकार

आजको विश्व प्रविधि–विस्फोट, जनसङ्ख्या दबाब, जलवायु परिवर्तन र नैतिक संकटको सामना गरिरहेको छ। यस्ता चुनौतीहरू  कानुनी, आर्थिक वा प्राविधिक उपायले समाधान गर्न सकिँदैन। प्रविधि क्षेत्रमा कृत्रिम बुद्धिमत्ता वा जैव–प्रविधिमा नैतिक सीमारेखा कायम नगरेको खण्डमा मानवीय जीवन जोखिममा पर्छ। यसैले व्यक्तिगत अन्तर्मनको उज्यालो मात्र नभई नेतृत्व र नीतिनिर्माणमा पनि आध्यात्मिक दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ।अध्यात्म आत्म–अन्वेषणको बाटो हो। शुद्ध अन्तर्मनले अहंकार, ईर्ष्या, लोभ र क्रोधजस्ता मानसिक विकृतिहरू हटाउँछ। जब चेतना स्वच्छ हुन्छ, तब व्यवहार करुणामय र विवेकपूर्ण बन्छ। मानव जीवनको वास्तविक सम्पत्ति धन वा पद होइन; विवेक, धैर्य, करुणा र सहिष्णुता हुन्, जुन अन्तर्मनको शुद्धताबाट उदय हुन्छ।सहिष्णु समाज निर्माणको पहिलो कदम व्यक्तिगत आत्म–सुधार हो। प्रत्येक नागरिकले आत्म–अनुशासन, नैतिकता र आध्यात्मिक मूल्य अंगालेपछि मात्रै समाजमा मेलमिलाप र शान्ति सम्भव हुन्छ।गीता र उपनिषद्हरूले पनि आत्मजागरणलाई सामाजिक सद्भावको आधार मानेका छन्। गान्धी र अब्दुल कलामजस्ता व्यक्तित्वहरूले यही आत्म–उज्यालो र नैतिक जीवनमार्फत समाजमा सहिष्णुता र सेवा–संस्कृति फैलाएका छन्।अध्यात्म जीवनको आभूषण हो। यसले मानिसलाई भित्री संसारसँग भेट गराउँछ। बाहिरका आडम्बरहरू क्षणभंगुर हुन्, तर अन्तर्मनको सत्य चिरन्तन हुन्छ।अध्यात्म आत्मअन्वेषणको बाटो हो। ऋषिमनीषीहरूले यसलाई सत्य, आत्मा र परमात्माको सन्देशका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। अध्यात्मले भन्छ— आत्मालाई शुद्ध गर, चेतनालाई जागृत गर, अनि मात्र जीवन अर्थपूर्ण हुन्छ।

शुद्ध अन्तर्मन अहंकार, ईर्ष्या, क्रोध र लोभबाट मुक्त हुन्छ। यस्ता विकृतिहरूले चेतनालाई प्रदूषित गर्छन्। जब चेतना मलिन हुन्छ, व्यवहार असन्तुलित हुन्छ।जब चेतना शुद्ध हुन्छ, व्यवहार करुणामय हुन्छ।मानव जीवनको लक्ष्य बाहिरी सम्पत्ति होइन। यो आन्तरिक सम्पत्ति हो। विवेक, धैर्य,करुणा र सहिष्णुता यी नै अमूल्य सम्पत्ति हुन्। यिनको उदय अन्तर्मनको शुद्धताबाट मात्र सम्भव हुन्छ।अशान्त व्यक्ति त्यो हो, जसको अन्तरमन अशान्त छ, जसका विचारहरू लोभ, ईर्ष्या, क्रोध र मोहको तूफानमा उल्झिएका छन्। यस्तो व्यक्ति बाहिरी रूपमा मुस्कुराए पनि, उसको आत्मा सदा हलचलमा हुन्छ। जसको आत्मा असन्तुलित छ, उसले सन्तुलनको संसार सिर्जना गर्न सक्दैन। नदी आफैं तुफानमा छ भने, त्यसले किनारलाई शान्त गर्न सक्दैन; त्यस्तै, अशान्त हृदयले समाजमा शान्ति फैलाउन सक्दैन।समाज हजारौं चेतनाहरूको समष्टि हो प्रत्येक चेतना एउटा दीपक हो तर जब ती दीपकहरू धुवाँले ढाकिएका हुन्छन्, अन्धकार मात्र फैलिन्छ। यदि व्यक्तिको अन्तर्मनमा द्वेष र भय छ भने, ती भावनाहरू सामूहिक मनमा फैलिन्छन् र समाज अशान्त बन्छ। समाजको चरित्र त्यसका नागरिकहरूको चरित्रबाट निर्माण हुन्छ। समाज कुनै निर्जीव संरचना होइन; यो व्यक्तिहरूको विचार, भावना, व्यवहार र मूल्यहरूको सामूहिक अभिव्यक्ति हो। यदि व्यक्तिको मन अशान्त, असन्तुलित र द्वन्द्वग्रस्त छ भने उसले निर्माण गर्ने परिवार पनि अस्थिर हुन्छ, संस्था पनि कमजोर हुन्छ र अन्ततः समाज पनि अशान्त बन्छ। त्यसैले आत्मिक शान्तिबिना सामाजिक स्थिरता सम्भव छैन भन्ने सत्य केवल दार्शनिक निष्कर्ष मात्र होइन, मानव सभ्यताको दीर्घ अनुभवबाट स्थापित यथार्थ हो।

आज विश्व अभूतपूर्व वैज्ञानिक र प्रविधिगत विकासको युगमा छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता, अन्तरिक्ष अनुसन्धान, जैविक प्रविधि र डिजिटल क्रान्तिले मानव जीवनलाई अत्यन्त सहज र गतिशील बनाएका छन्। तर विडम्बना के छ भने यही युग मानसिक तनाव, एक्लोपन, हिंसा, घृणा, असहिष्णुता, आत्महत्या, युद्ध, आतंकवाद, भ्रष्टाचार र नैतिक संकटको युग पनि बनेको छ। भौतिक सुविधाहरू बढ्दै गए पनि मानिसको आन्तरिक सन्तुष्टि घट्दै गएको छ। सम्पत्ति बढेको छ तर सन्तोष घटेको छ। सूचना बढेको छ तर आत्मज्ञान घटेको छ। सम्पर्क विस्तार भएको छ तर सम्बन्ध कमजोर भएका छन्। यही विरोधाभासले देखाउँछ कि बाह्य समृद्धि मात्र पर्याप्त छैन; स्थायी शान्तिको आधार मानिसको अन्तर्मनमा रहेको आत्मिक सन्तुलन हो।व्यक्तिको मनमा लोभ, क्रोध, मोह, ईर्ष्या, अहङ्कार र असहिष्णुता बढ्दै जाँदा सामाजिक सम्बन्धहरू कमजोर हुन्छन्। परिवारमा विश्वास हराउँछ, कार्यस्थलमा सहयोगको भावना घट्छ, राजनीतिमा नैतिकता कमजोर हुन्छ र सार्वजनिक जीवनमा उत्तरदायित्वको अभाव देखिन्छ। यही अवस्थाले भ्रष्टाचार, हिंसा, अपराध, विभेद र द्वन्द्वलाई जन्म दिन्छ। त्यसैले सामाजिक समस्याहरूको मूल कारण केवल कानुनी कमजोरी वा आर्थिक असमानता मात्र होइन, व्यक्तिको नैतिक र आत्मिक संकट पनि हो।

परिवार सामाजिक स्थिरताको पहिलो विद्यालय हो। यदि परिवारका सदस्यहरू आत्मिक रूपमा शान्त छन् भने त्यहाँ संवाद हुन्छ, सहिष्णुता हुन्छ, सम्मान हुन्छ र प्रेमको वातावरण विकसित हुन्छ। बालबालिकाले पनि त्यही संस्कार सिक्छन्। तर यदि परिवार नै तनाव, रिस, स्वार्थ र हिंसाले भरिएको छ भने त्यहाँ हुर्कने पुस्ताले पनि त्यही व्यवहार समाजमाशिक्षा प्रणालीले पनि आत्मिक शान्तिको विकासमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। आजको शिक्षा मुख्यतः प्रतिस्पर्धा, रोजगारी र आर्थिक उपलब्धिमा केन्द्रित देखिन्छ। तर नैतिक शिक्षा, चरित्र निर्माण, सहानुभूति, करुणा, ध्यान, आत्मअनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्वजस्ता पक्षहरू अपेक्षाकृत कमजोर भएका छन्। ज्ञानसँगै विवेकको विकास नभएसम्म शिक्षाले पूर्णता प्राप्त गर्न सक्दैन। त्यसैले विद्यालय र विश्वविद्यालयहरूले जीवनोपयोगी मूल्य, भावनात्मक बुद्धिमत्ता र नैतिक चेतनालाई पनि शिक्षाको अभिन्न अङ्ग बनाउन आवश्यक छ।

राज्य र शासन व्यवस्थाको स्थिरता पनि अन्ततः नागरिकहरूको नैतिक चेतनासँग जोडिएको हुन्छ। कानुनले अपराधलाई नियन्त्रण गर्न सक्छ, तर सदाचार सिर्जना गर्न सक्दैन। दण्डले डर उत्पन्न गर्न सक्छ, तर चरित्र निर्माण गर्न सक्दैन। समाजमा न्याय, पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र सुशासन स्थापना गर्न कानुनी संरचनासँगै नैतिक संस्कार पनि आवश्यक हुन्छ। जब सार्वजनिक पदमा रहेका व्यक्तिहरू आत्मिक रूपमा अनुशासित हुन्छन्, तब उनीहरूले अधिकारलाई सेवा, जिम्मेवारी र जनकल्याणसँग जोड्छन्। यही चेतनाले सुशासनको आधार निर्माण गर्छ।

आधुनिक विश्वमा सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रविधिले मानव सम्बन्धलाई नयाँ स्वरूप दिएका छन्। तर यिनै माध्यमबाट घृणा, भ्रम, अफवाह, साइबर दुर्व्यवहार र मानसिक तनाव पनि बढेको छ। डिजिटल संसारमा पनि आत्मिक शान्तिको आवश्यकता उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। विवेक, संयम र जिम्मेवारीबिना अभिव्यक्तिको स्वतन्त्रता कहिलेकाहीँ सामाजिक विभाजनको कारण बन्न सक्छ। त्यसैले डिजिटल नागरिकता पनि अन्ततः नैतिक नागरिकतामै आधारित हुनुपर्छ।जलवायु परिवर्तन र वातावरणीय संकटको मूलमा पनि मानवीय असन्तुलित चेतना रहेको देखिन्छ। प्रकृतिलाई केवल उपभोगको वस्तु ठान्ने दृष्टिकोणले वन विनाश, प्रदूषण र जैविक विविधताको ह्रास निम्त्याएको छ। आत्मिक रूपमा जागृत व्यक्ति प्रकृतिलाई केवल स्रोत होइन, सहअस्तित्वको आधार मान्छ। त्यसैले आत्मिक चेतना वातावरणीय उत्तरदायित्वसँग पनि प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ। पृथ्वीप्रतिको करुणा पनि अन्ततः आत्मिक परिपक्वताको अभिव्यक्ति हो।महात्मा गान्धीले भनेका थिए, “तिमी संसारमा देख्न चाहेको परिवर्तन पहिले आफैँ बन्नू।” यो वाक्य आत्मिक शान्तिको सार हो। त्यस्तै स्वामी विवेकानन्दले बल, आत्मविश्वास र आत्मजागरणलाई समाज परिवर्तनको आधार मानेका थिए। नेल्सन मण्डेलाले प्रतिशोधभन्दा मेलमिलापलाई रोजे, जसले दक्षिण अफ्रिकामा नयाँ युगको सुरुवात गरायो। यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि इतिहास बदल्ने शक्ति बाहिरी हिंसाभन्दा भित्री चेतनामा बढी निहित हुन्छ।

नेपालजस्तो बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक र बहुधार्मिक राष्ट्रका लागि आत्मिक शान्तिको महत्त्व अझ बढी छ। विविधतालाई सम्मान गर्ने संस्कार, सहिष्णुता, संवाद, करुणा र सहअस्तित्वको भावना बलियो भएमा मात्र राष्ट्रिय एकता र सामाजिक स्थिरता दिगो बन्न सक्छ। विकास केवल सडक, पुल र भवन निर्माणले मापन हुँदैन; नागरिकहरूको नैतिक स्तर, सामाजिक विश्वास र सामूहिक सद्भाव पनि विकासका महत्वपूर्ण सूचक हुन्।

आत्मिक शान्ति प्राप्त गर्ने उपायहरू जटिल छैनन्। नियमित आत्मचिन्तन, ध्यान, योग, प्रार्थना, सत्सङ्ग, सकारात्मक सोच, सेवा, क्षमाशीलता, संयमित जीवनशैली र सत्यनिष्ठ आचरणले व्यक्तिको अन्तर्मनलाई सुदृढ बनाउँछन्। जब व्यक्ति आफ्नो मनलाई जित्न सक्षम हुन्छ, तब उसले समाजसँग पनि स्वस्थ सम्बन्ध स्थापित गर्न सक्छ। यही कारणले सबै महान् सभ्यताहरूले आत्मानुशासनलाई बाह्य अनुशासनभन्दा उच्च स्थान दिएका छन्।यसर्थ, आत्मिक शान्तिबिना सामाजिक स्थिरता सम्भव छैन भन्ने निष्कर्ष मानव सभ्यताको अनुभव, दर्शन, धर्म, मनोविज्ञान र आधुनिक सामाजिक विज्ञान सबैले स्वीकार गरेको सत्य हो। जब व्यक्ति आत्मशुद्धितर्फ उन्मुख हुन्छ, तब परिवारमा सद्भाव, समाजमा विश्वास, राष्ट्रमा सुशासन र विश्वमा शान्तिको वातावरण विस्तार हुन्छ। यही कारण आत्मिक शान्ति कुनै व्यक्तिगत विलासिता होइन; यो सभ्य, समुन्नत, न्यायपूर्ण र दिगो समाज निर्माणको आधारशिला हो।

(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन् ।)