समयका पदचापहरूः जीवन, समाज र चेतनाको बहुआयामिक यात्रा

कृति समीक्षाः

समयका पदचापहरूः जीवन, समाज र चेतनाको बहुआयामिक यात्रा

तोमनाथ उप्रेती

निर्मला नेपाल मोरङको बुढीगङ्गा–१ निवासी एक संवेदनशील, सशक्त र सम्भावनाशील साहित्यिक नारी हस्ताक्षर हुनुहुन्छ। नेपाली साहित्यमा उहाँको सिर्जनात्मक उपस्थिति विशेषतः कविताका माध्यमबाट उजागर भएको छ। उहाँ २०८२ सालमा प्रकाशित संयुक्त मुक्तक सङ्ग्रह तथा २०८३ साल जेठमा प्रकाशित ‘समयका पदचापहरू’ कविता सङ्ग्रहमार्फत साहित्यिक यात्रालाई अर्थपूर्ण उचाइ दिन सफल हुनुभएको छ। उहाँका रचनामा जीवनका अनुभूति, समयचेतना, मानवीय संवेदना र समाजका विविध यथार्थहरू कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएका छन्। शब्दलाई भावनाको सुगन्ध र विचारलाई चेतनाको प्रकाशमा रूपान्तरण गर्ने उहाँको क्षमता प्रशंसनीय छ। नेपाली साहित्यको श्रीवृद्धिमा उहाँले पुर्याउँदै आएको योगदान एक सशक्त साहित्यिक नारी हस्ताक्षरका रूपमा सम्मानयोग्य, प्रेरणादायी र दीर्घकालसम्म स्मरणीय रहने विश्वास गर्न सकिन्छ।

कविता मानिसको अन्तरमनमा सञ्चित अनुभूतिको अभिव्यक्ति पनि हो। कहिलेकाहीँ कविता समाजको ऐना बन्छ। कहिलेकाहीँ इतिहासको साक्षी। कहिलेकाहीँ विद्रोहको आवाज। अनि कहिलेकाहीँ जीवनको मौनतासँग संवाद गर्ने माध्यम। प्रस्तुत काव्यसङ्ग्रहको कविताक्रम हेर्दा यही बहुआयामिक चेतनाको यात्रा अनुभूत हुन्छ। यस सङ्ग्रहका कविताहरूले व्यक्ति, समाज, राष्ट्र, प्रकृति, संस्कृति, स्मृति, प्रेम, पीडा र अस्तित्वलाई एउटै काव्यिक धरातलमा उभ्याएका छन्।

सङ्ग्रहको आरम्भ ‘सरस्वती वन्दना !’ बाट हुनु आफैंमा अर्थपूर्ण छ। ज्ञान, सिर्जना र चेतनाप्रतिको श्रद्धाबाट काव्ययात्रा सुरु हुन्छ। पूर्वीय काव्यपरम्परामा सिर्जनालाई साधना मानिन्छ। कवि शब्दमार्फत् सत्यको खोजी गर्छ। यही अर्थमा प्रस्तुत सङ्ग्रहको आरम्भ पूर्वीय आध्यात्मिक चेतनासँग जोडिएको देखिन्छ।

‘अदृश्य यायावर’ शीर्षकले मानिसको अस्तित्वगत यात्रालाई संकेत गर्छ। मानिस बाहिरबाट स्थिर देखिए पनि उसको चेतना निरन्तर यात्रामा हुन्छ। जन्मदेखि मृत्युसम्म मानिसले आफूलाई खोजिरहन्छ। ऊ सम्बन्धमा आफूलाई खोज्छ। समाजमा खोज्छ। ईश्वरमा खोज्छ। प्रकृतिमा खोज्छ। अन्ततः आफ्नै अन्तरमनमा खोज्छ। यस सन्दर्भमा कविको दृष्टि जर्मन दार्शनिक कवि राइनर मारिया रिल्केको अन्तर्मुखी चेतनासँग तुलना गर्न सकिन्छ। रिल्केका रचनामा पनि मानिसको एक्लोपन, आन्तरिक यात्रा र अस्तित्वको रहस्य प्रमुख रूपमा उपस्थित छन्।

‘अँध्यारोभित्रको भ्रम मनपर्छ’ जस्तो शीर्षकले आधुनिक मानिसको मनोवैज्ञानिक जटिलतालाई उजागर गर्छ। अँध्यारो चेतनाको द्वन्द्व पनि हो। भ्रम केवल अज्ञान होइन। कहिलेकाहीँ मानिसले सत्यभन्दा भ्रमलाई सहज ठान्छ। सत्यले प्रश्न गर्छ। भ्रमले सान्त्वना दिन्छ। यही कारण मानिस अँध्यारोभित्र पनि आफ्नो परिचित संसार खोजिरहेको हुन्छ। यस कविताको शीर्षकीय चेतना आधुनिक अस्तित्ववादी साहित्यसँग नजिक देखिन्छ।

अस्तित्वको प्रश्न आधुनिक विश्वसाहित्यको महत्त्वपूर्ण प्रश्न हो। ‘अस्तित्वको खोजी’ शीर्षकले यही दार्शनिक यात्रालाई अगाडि बढाउँछ। अल्बेर कामूले मानिसलाई अर्थहीन संसारमा अर्थ खोज्ने प्राणीका रूपमा हेरे। तर पूर्वीय दर्शनले अस्तित्वलाई केवल व्यक्तिगत प्रश्नका रूपमा हेरेन। उपनिषद्ले ‘कोऽहम्?’ अर्थात् ‘म को हुँ?’ भन्ने प्रश्नबाट आत्मज्ञानको यात्रा सुरु गर्यो। बौद्ध दर्शनले ‘अनात्म’ र अनित्यताको माध्यमबाट अस्तित्वलाई बुझ्ने प्रयास गर्यो। प्रस्तुत सङ्ग्रहको काव्यचेतना यी दुई धारबीच संवादरत देखिन्छ। यहाँ व्यक्ति आफ्नो अस्तित्व खोज्छ। तर त्यो खोजी केवल ‘म’ मा सीमित छैन। त्यो समाज, प्रकृति र ब्रह्माण्डसम्म फैलिन्छ।

‘आज रङ्गमञ्च खाली भो !’ आधुनिक जीवनको एउटा गहिरो रूपक हुन सक्छ। संसारलाई धेरै दार्शनिकहरूले रङ्गमञ्चसँग तुलना गरेका छन्। मानिस भूमिका खेल्छ। सम्बन्धहरू भूमिका बन्छन्। सत्ता भूमिका बन्छ। प्रतिष्ठा भूमिका बन्छ। तर जब रङ्गमञ्च खाली हुन्छ, मानिस आफ्नो वास्तविक अस्तित्वसँग सामना गर्न बाध्य हुन्छ। यही शून्यताको क्षण सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण हुन्छ। जापानी जेन दर्शनमा पनि शून्यता विनाश होइन। सम्भावनाको स्थान हो। खालीपनले नयाँ अर्थ जन्माउन सक्छ।

‘आजको मानिस’ शीर्षकले समकालीन सभ्यतामाथि प्रश्न उठाउने सम्भावना बोकेको छ। आधुनिक मानिससँग प्रविधि छ। सुविधा छ। गति छ। तर के उसँग शान्ति छ? यो प्रश्न विश्वकविताको साझा प्रश्न हो। टी. एस. इलियटले आधुनिक सभ्यताको आध्यात्मिक रिक्ततालाई आफ्ना कवितामा चित्रित गरेका थिए। रवीन्द्रनाथ ठाकुरले पनि बाह्य सभ्यता र मानवीय आत्माको सम्बन्धमाथि गम्भीर चिन्ता व्यक्त गरेका थिए। प्रस्तुत सङ्ग्रहको चेतना पनि सम्भवतः यही प्रश्नसँग जोडिन्छ।मानिस प्रगति गर्दैछ, तर के ऊ वास्तवमै मानवीय बन्दैछ?‘आमा’ र ‘दसैं र आमा’ जस्ता कविताले व्यक्तिगत स्मृतिलाई सांस्कृतिक भावनासँग जोड्छन्। नेपाली समाजमा आमा ममता, घर, स्मृति र संस्कृतिको केन्द्र हुन्। दसैंजस्तो पर्वसँग आमाको सम्झना जोडिनु नेपाली भावविश्वको अत्यन्त स्वाभाविक र मार्मिक पक्ष हो। यहाँ निजी अनुभूति सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण हुन्छ। यही कविताको शक्ति हो। व्यक्तिगत पीडा जब साझा अनुभूतिमा बदलिन्छ, तब कविता व्यापक हुन्छ।

‘उहाँ’, ‘सम्झनामा पिताजी’ जस्ता शीर्षकहरूले स्मृति र सम्बन्धको संसार खोल्छन्। मानिसको वर्तमान उसको विगतबाट निर्मित हुन्छ। हामीभित्र हाम्रा आमा-बुबा बाँचेका हुन्छन्। उनीहरूको शिक्षा बाँचेको हुन्छ। उनीहरूको मौनता पनि बाँचेको हुन्छ। स्मृतिको यही दार्शनिक अर्थ छ। समय बित्छ। मानिस जान्छ। तर सम्बन्धको अनुभूति चेतनामा बाँकी रहन्छ। यस सन्दर्भमा ल्याटिन अमेरिकी कवि पाब्लो नेरुदाको स्मृतिमय संवेदना सम्झन सकिन्छ। तर प्रस्तुत काव्यपरम्पराको सांस्कृतिक धरातल आफ्नै नेपालीपनमा स्थापित देखिन्छ।

‘औपचारिक जिन्दगी’ आधुनिक सामाजिक संरचनाको तीक्ष्ण आलोचना गर्ने शीर्षक हो। मानिस आज धेरै भूमिकामा बाँचेको छ। कार्यालयमा एउटा मानिस। घरमा अर्को। समाजमा अर्को। सामाजिक सञ्जालमा अझ अर्को। औपचारिकता बढ्दै जाँदा आत्मीयता घटिरहेको छ। मानिस मुस्कुराउँछ। तर खुसी हुँदैन। बोल्छ। तर संवाद गर्दैन। भेट्छ। तर जोडिँदैन। यही आधुनिक जीवनको विडम्बना हो।

‘खुसी छु भनेर प्रमाणित गर्नु छैन’ शीर्षकले आधुनिक जीवनमा बढ्दो कृत्रिम प्रदर्शन संस्कृतिमाथि गम्भीर र मौन प्रतिरोध प्रस्तुत गरेको अनुभूति हुन्छ। आज मानिस आफ्नो वास्तविक अनुभूतिभन्दा बढी अरूको दृष्टिमा खुसी देखिन चाहन्छ। सामाजिक सञ्जाल, सार्वजनिक छवि र बाह्य प्रदर्शनले जीवनलाई प्रमाणित गर्ने प्रतिस्पर्धा बढाएको छ। तर साँचो खुसीलाई प्रचारको आवश्यकता पर्दैन। त्यो अन्तरमनको शान्ति, आत्मसन्तुष्टि र जीवनप्रतिको सहज स्वीकारमा अनुभूत हुन्छ। यस शीर्षकले बाह्य स्वीकृतिभन्दा आत्मिक सत्यलाई महत्त्व दिएको छ। यस अर्थमा कविता आधुनिक मानिसको देखावटी जीवनशैलीमाथि प्रश्न गर्दै स्वाभाविक, मौन र आत्मसम्मानपूर्ण जीवनको पक्षमा उभिएको देखिन्छ।

राष्ट्रप्रेम र राष्ट्रिय चेतना यस काव्यसङ्ग्रहको अत्यन्त महत्त्वपूर्ण वैचारिक पक्षका रूपमा देखिन्छन्। ‘कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरा’, ‘मेरो देश अवश्य माथि उठ्ने छ’ र ‘मेरो राष्ट्र मेरो संस्कृति’ जस्ता कविताले राष्ट्रलाई  भौगोलिक सीमाभित्रको राजनीतिक एकाइका रूपमा होइन, इतिहास, स्मृति, संस्कृति, स्वाभिमान र सामूहिक अस्तित्वको जीवन्त प्रतीकका रूपमा ग्रहण गरेका छन्। विशेषतः कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुराको प्रसङ्गले राष्ट्रको सार्वभौमिकता र भौगोलिक अखण्डताको प्रश्नलाई भावनात्मक मात्र होइन, भू–राजनीतिक चेतनाको तहमा समेत उभ्याउँछ।

आधुनिक अन्तर्राष्ट्रिय राजनीतिमा भूगोल कहिल्यै निष्पक्ष विषय हुँदैन। सीमानाले इतिहास, सुरक्षा, स्रोत, सामरिक पहुँच र राष्ट्रिय मनोविज्ञानलाई समेत निर्धारण गर्छ। हिमालयको भौगोलिक अवस्थिति, दुई विशाल छिमेकीबीच नेपालको स्थान र बदलिँदो दक्षिण एसियाली शक्तिसन्तुलनले नेपालको राष्ट्रिय हितलाई अझ संवेदनशील बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रप्रेम  विवेकपूर्ण आत्मबोध हुनुपर्छ। सार्वभौमिकताको रक्षा दृढ हुनुपर्छ। तर त्यसको भाषा संवाद, कूटनीति, प्रमाण र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतासँग जोडिनुपर्छ।

यस अर्थमा कवितामा व्यक्त राष्ट्रप्रेमलाई संकीर्ण राष्ट्रवादका रूपमा बुझ्नु उपयुक्त हुँदैन। साँचो राष्ट्रप्रेम आफ्नो देशलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ प्रमाणित गर्ने आग्रह होइन। आफ्नो देशको अस्तित्व, सम्मान र स्वनिर्णयको अधिकारप्रति उत्तरदायी हुनु हो। राष्ट्रको सीमाभन्दा पनि राष्ट्रको आत्मा ठूलो हुन्छ। त्यो आत्मा भाषा, संस्कृति, इतिहास, प्रकृति, श्रम र नागरिकको सम्मानमा जीवित रहन्छ।

‘मेरो देश अवश्य माथि उठ्ने छ’ शीर्षकले यस चेतनामा आशाको आयाम थप्छ। देशको उन्नति केवल आर्थिक वृद्धिले सम्भव हुँदैन। सुशासन, न्याय, शिक्षा, सामाजिक समानता, सांस्कृतिक आत्मविश्वास र जिम्मेवार नागरिक चेतनाले मात्र राष्ट्रलाई दीर्घकालीन रूपमा उन्नत बनाउँछन्। त्यसैले यस सङ्ग्रहको राष्ट्रप्रेम अन्ततः भूगोलको रक्षा हुँदै मानव गरिमाको रक्षा गर्ने व्यापक दार्शनिक चेतनामा रूपान्तरित हुन्छ। यही यसको राष्ट्रवादी कविताको सबैभन्दा मूल्यवान पक्ष हो।

यस सन्दर्भमा रवीन्द्रनाथ ठाकुरको राष्ट्रवादसम्बन्धी दृष्टिकोण सम्झन योग्य छ। उनले अन्धराष्ट्रवादभन्दा मानवताको पक्ष लिए। प्रस्तुत सङ्ग्रहका राष्ट्रवादी कविताहरूको मूल्याङ्कन गर्दा पनि यही सन्तुलन महत्त्वपूर्ण हुन्छ। आफ्नो भूमिप्रतिको प्रेम आवश्यक छ। तर त्यो प्रेम मानवताभन्दा माथि हुनु हुँदैन। राष्ट्रिय स्वाभिमान र विश्वमानवताको समन्वय नै उच्च काव्यचेतना हो।

‘कुम्भमेला’ जस्तो शीर्षकले सभ्यता, आस्था र सामूहिक आध्यात्मिक अनुभवको संसार खोल्छ। पूर्वीय समाजमा तीर्थयात्रा केवल स्थान परिवर्तन होइन। यो चेतनाको यात्रा पनि हो। मानिस घरबाट बाहिर निस्कन्छ। तर अन्ततः आफैंभित्र फर्किन्छ। कुम्भमेलाजस्ता विशाल सांस्कृतिक घटनाले व्यक्तिलाई उसको व्यक्तिगत सीमाबाट बाहिर निकाल्छ। उसले आफूलाई विशाल समुदायको अंशका रूपमा अनुभव गर्छ। यही सामूहिक चेतनाले पूर्वीय सभ्यताको विशिष्टता निर्माण गरेको छ।

‘छरिएका सपनाहरू’, ‘छाया’, ‘जीवन’, ‘जुनकिरी र भ्रम’ र ‘जुनेली रात र तिमी’ जस्ता शीर्षकहरूले सङ्ग्रहको भावात्मक र सौन्दर्यचेतनालाई गहिरो बनाएका छन्। यी कवितामा प्रेम  मानिसभित्रको चाहना, आकर्षण, एकान्त, स्मृति र अपूर्णताको सम्मिश्रण हो। मानिस जे प्राप्त गर्न सक्दैन, त्यसकै कल्पनाले कहिलेकाहीँ उसको भावनात्मक संसार अझ सुन्दर बनाउँछ। त्यसैले अपूर्णता पनि सौन्दर्यको एउटा रूप बन्न पुग्छ।

विश्वकवितामा प्रेम र कामना सदैव महत्त्वपूर्ण विषय रहँदै आएका छन्। पाब्लो नेरुदाका प्रेमकवितामा शरीर, प्रकृति, स्पर्श, आकांक्षा र विरह एकअर्कामा मिसिन्छन्। उनका लागि प्रिय व्यक्तिको शारीरिक सौन्दर्य प्रकृति र जीवनको विराट सौन्दर्यसँग जोडिएको अनुभूति हो। रुमीको काव्यमा चाहना अझ आध्यात्मिक बन्छ। सांसारिक प्रेमबाट सुरु भएको आकर्षण अन्ततः परम मिलनको आकांक्षामा रूपान्तरित हुन्छ। यसरी पूर्वीय प्रेमचेतनामा शरीर र आत्माबीच कठोर विभाजन हुँदैन; इन्द्रियानुभूति पनि उच्चतर अनुभूतितर्फ जाने एउटा द्वार बन्न सक्छ।

यस सङ्ग्रहका ‘जुनेली रात र तिमी’ जस्ता शीर्षकमा पनि प्रेमको यही कोमल र आकर्षक पक्षको सम्भावना देखिन्छ। यहाँ सौन्दर्य केवल शरीरको वर्णनमा सीमित हुँदैन। चन्द्रमा, रात, स्मृति र प्रियको उपस्थिति मिलेर एउटा भावात्मक दृश्य निर्माण गर्छन्। आकर्षण दृश्यबाट अनुभूतिमा जान्छ। चाहना स्मृतिमा रूपान्तरित हुन्छ। अनि प्रेम निजी अनुभूतिबाट काव्यिक सौन्दर्यमा उठ्छ।

‘जुनकिरी र भ्रम’ लाई यही दृष्टिले हेर्दा जुनकिरी क्षणिक आशा र आकर्षणको प्रतीक बन्न सक्छ। प्रेम पनि कहिलेकाहीँ त्यस्तै हुन्छ। छोटो। चम्किलो। अनिश्चित। तर गहिरो प्रभाव छोड्ने। भ्रमले त्यसलाई अझ रहस्यमय बनाउँछ। मानिस केवल सत्यबाट मात्र आकर्षित हुँदैन। कहिलेकाहीँ सम्भावनाबाट पनि आकर्षित हुन्छ।यसरी यी कविताहरूमा प्रेमको सौन्दर्य वासनात्मक चाहनामा होइन, चाहनाले जन्माउने संवेदना, प्रतीक्षा, स्मृति, पीडा र कल्पनामा निहित देखिन्छ। यही कारण यहाँको प्रेम मानवीय कमजोरी होइन। जीवनलाई अझ तीव्रतापूर्वक अनुभूत गर्ने मानवीय क्षमताको सुन्दर अभिव्यक्ति हो।

‘पानी’, ‘ऐंठन प्रकृतिको’, ‘आँधी’, ‘बगर’ जस्ता शीर्षकहरूले प्रकृति र मानिसबीचको सम्बन्धलाई उजागर गर्छन्। पूर्वीय दर्शनमा मानिस प्रकृतिबाट अलग अस्तित्व होइन। ऊ प्रकृतिकै अंश हो। आधुनिक सभ्यताले प्रकृतिलाई वस्तुका रूपमा हेर्न थालेपछि संकट उत्पन्न भयो। आज जलवायु परिवर्तन, बाढी, सुख्खा र विनाशले मानिसलाई पुनः यही सत्य सम्झाइरहेको छ। प्रकृतिमाथि विजयको अहंकारभन्दा प्रकृतिसँग सहअस्तित्वको चेतना आवश्यक छ।यस दृष्टिले प्रस्तुत काव्यचेतना अमेरिकी कवि वाल्ट ह्विटम्यानको प्रकृतिप्रेमसँग केही हदसम्म तुलना गर्न सकिन्छ। ह्विटम्यानले व्यक्ति र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्धलाई उत्सवका रूपमा प्रस्तुत गरे। पूर्वीय दर्शनले पनि यही एकत्वलाई स्वीकार गर्छ। उपनिषद्को ‘सर्वं खल्विदं ब्रह्म’ को चेतना यही व्यापक सम्बन्धको दार्शनिक आधार हो। प्रकृति बाहिर मात्र छैन। मानिसभित्र पनि प्रकृति छ।

‘फुर्सद’ शीर्षक आधुनिक समयको विडम्बनामाथि गहिरो प्रश्न हुन सक्छ। मानिससँग समय छैन। ऊ व्यस्त छ। तर कहाँ जाँदैछ? यो प्रश्न महत्त्वपूर्ण छ। आधुनिक जीवनको गति मानिसको चेतनाभन्दा तीव्र भएको छ। मानिस दौडिरहेको छ। तर गन्तव्य स्पष्ट छैन। फुर्सदलाई आज निष्क्रियता मानिन्छ। तर दार्शनिक अर्थमा फुर्सद आत्मसंवादको समय हो। मौनताको समय हो। आफूलाई सुन्ने समय हो। शायद यही कारण आजको मानिससँग सबै कुरा छ, तर आफूलाई भेट्ने समय छैन।

‘बुख्याचाहरू’, ‘बेचियो’, ‘बोरा’ र ‘म खरानी मै राज्यसत्ता चलाउँछु’ जस्ता कविताका शीर्षकहरू हेर्दा कवि प्रत्यक्ष कथनभन्दा प्रतीक र रूपकमार्फत सामाजिक यथार्थलाई उद्घाटन गर्न रुचाएको देखिन्छ। यहाँ वस्तुहरू केवल वस्तु रहँदैनन्। तिनले समय, सत्ता, वर्ग र मानवीय अवस्थाका गहिरा अर्थ बोकेका छन्। कविता बाहिरी दृश्यबाट सुरु हुन्छ। तर अन्ततः सामाजिक संरचनाको भित्री अँध्यारोतर्फ पुग्छ।

‘बुख्याचाहरू’ सबैभन्दा शक्तिशाली प्रतीकका रूपमा पढ्न सकिन्छ। खेतमा उभिएको बुख्याचा देख्दा मानिस सम्झिन्छ। तर त्यो आफैंमा निर्जीव हुन्छ। यही विरोधाभासले आधुनिक मानिसको विडम्बना देखाउँछ। शरीर मानिसको। निर्णय अरूको। आवाज आफ्नै। तर विवेक मौन। यस अर्थमा बुख्याचा केवल खेतको पुतला होइन। ऊ आफ्नो चेतना गुमाएर कुनै अदृश्य शक्तिको निर्देशनमा उभिएको समाजको प्रतीक बन्न सक्छ। भीडमा मानिस धेरै छन्। तर स्वतन्त्र सोच्ने मन कति छन्? कविताले यही प्रश्न उठाउन सक्छ।

‘बेचियो’ मूल्यहरूको लिलामीको संकेत हो। बजारमा वस्तु बेचिन्छ। तर जब मानिसको श्रम, आत्मसम्मान, सम्बन्ध, विचार र नैतिकता पनि मूल्यको तराजुमा तौलिन थाल्छन्, तब ‘बेचियो’ शब्द अझ भयावह बन्छ। यहाँ बजार आर्थिक मात्र संरचना होइन। यो मानसिकता पनि हो। जहाँ सबै कुराको मूल्य तोकिन्छ। तर मानवीयताको मूल्य निर्धारण गर्न सकिँदैन।

‘बोरा’ अझ साधारण प्रतीक हो। तर यही साधारणतामा यसको शक्ति छ। बोरा श्रमले भरिन्छ। अन्नले भरिन्छ। कहिलेकाहीँ गरिबीको भारले भरिन्छ। श्रमिकले बोरा बोक्छ। तर उसको आफ्नै जीवन खाली रहन सक्छ। यसले उत्पादन र उपभोगबीचको वर्गीय दूरीलाई संकेत गर्छ। जसले समाजलाई बोक्छ, ऊ स्वयं किन बोझमुनि हुन्छ? प्रश्न यही हो।‘म खरानी मै राज्यसत्ता चलाउँछु’ भने विनाशपछि पनि सत्ता कसरी बाँच्छ भन्ने भयावह रूपक हो। खरानी सभ्यताको अन्त्यको प्रतीक हो। तर त्यही खरानीमाथि सत्ता चलाउनु भनेको संरचना जले पनि शक्ति, स्वार्थ र प्रभुत्वको मानसिकता जीवित रहनु हो। यसरी यी कविताहरूले वस्तुहरूलाई आवाज दिन्छन्। बुख्याचा बोल्छ। बोरा बोल्छ। खरानी बोल्छ। र तिनको मौनताबाट समाजको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न सुनिन्छ—मानिस स्वतन्त्र छ कि केवल कसैको अदृश्य हातले चलाइरहेको बुख्याचा?

‘म खरानी मै राज्यसत्ता चलाउँछु’ शीर्षक विशेष रूपमा राजनीतिक रूपकको सम्भावना बोकेको देखिन्छ। खरानी विनाशपछि बाँकी रहने वस्तु हो। तर त्यही खरानीमाथि सत्ता चलाउनु भनेको ध्वंसको संरचनाभित्र पनि शक्तिको निरन्तरता देखाउनु हो। संसारका धेरै राजनीतिक कविहरूले सत्ता र उत्पीडनमाथि प्रश्न गरेका छन्। चिलीका पाब्लो नेरुदादेखि टर्कीका नाजिम हिक्मतसम्म कविता सामाजिक न्यायको आवाज बनेको छ। प्रस्तुत सङ्ग्रहमा पनि कविको चेतना समाजका उपेक्षित र मौन मानिसतर्फ उन्मुख देखिन्छ।

‘म जँड्याहा’ जस्तो शीर्षकले आत्मस्वीकार, व्यङ्ग्य वा सामाजिक यथार्थको धार समेटेको हुन सक्छ। कविता सधैं आदर्श मानिसको कथा मात्र होइन। मानिसका कमजोरी पनि कविताका विषय हुन्। आधुनिक साहित्यको शक्ति नै यही हो कि यसले मानिसलाई पूर्ण र पवित्र प्रतिमाका रूपमा होइन, विरोधाभासपूर्ण अस्तित्वका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।

‘मजदुर’, ‘लालपूर्जा’ जस्ता कविताहरूले वर्ग, श्रम र स्वामित्वको प्रश्न उठाउँछन्। मजदुरको श्रमले संसार निर्माण गर्छ। तर उत्पादनको सम्मान र श्रमको प्रतिफल सधैं न्यायपूर्ण हुँदैन। लालपूर्जा नेपाली समाजमा यो सुरक्षा, पहिचान र अधिकारको प्रतीक पनि हो। जमिनसँग मानिसको सम्बन्ध भावनात्मक, आर्थिक र सांस्कृतिक सबै प्रकारको हुन्छ। त्यसैले यस्ता विषयमा लेखिएको कविता सामाजिक यथार्थसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ।

‘सियो, धागो, फूल अनि माला’ शीर्षकले सम्बन्ध र समाजको सुन्दर रूपक निर्माण गर्छ। फूलहरू अलग-अलग हुन्छन्। तर धागोले जोडिएपछि माला बन्छ। मानिसहरू पनि फरक हुन्छन्। भाषा फरक। जाति फरक। धर्म फरक। संस्कृति फरक। तर मानवताको धागोले जोडिन सके समाज सुन्दर बन्छ। यो पूर्वीय दर्शनको ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ चेतनासँग पनि सम्बन्धित छ। विविधता विभाजनको कारण होइन। सौन्दर्यको आधार पनि हुन सक्छ।

‘जीवन एक यात्रा’, ‘घाउ’, ‘तिमी अनि म’, ‘विश्वास’ र ‘सहर’ जस्ता कविताहरूले व्यक्तिको अन्तर्यात्रादेखि सामाजिक जीवनका जटिल अनुभूतिसम्मलाई समेटेका छन्। यहाँ जीवन कुनै स्थिर गन्तव्य होइन। यो निरन्तर हिँडाइ हो। बाटोमा प्राप्त हुने खुसी, विछोड, असफलता, प्रेम र पीडाले मानिसलाई क्रमशः परिपक्व बनाउँछन्। त्यसैले ‘घाउ’ पीडाको प्रतीक मात्र होइन। त्यो अनुभवको पाठशाला पनि हो। शरीरको घाउ समयसँगै निको हुन्छ। तर मनको घाउले मानिसलाई आफू र संसारलाई अझ गहिरो रूपमा बुझ्न सिकाउन सक्छ।‘तिमी अनि म’ मा सम्बन्धको आत्मीयता र दुई अस्तित्वबीचको दूरीको प्रश्न देखिन्छ। मानिस सम्बन्धमा बाँच्छ। तर प्रत्येक सम्बन्धभित्र आफ्नै एकान्त पनि हुन्छ। यही द्वन्द्वले प्रेमलाई सुन्दर र जटिल बनाउँछ। ‘विश्वास’ त्यस दूरीमाथि निर्माण हुने पुल हो। विश्वास भत्किएपछि सम्बन्धको संरचना बाहिरबाट कायम रहे पनि भित्रबाट खोक्रो हुन सक्छ।

त्यसको विपरीत ‘सहर’ आधुनिक सभ्यताको विडम्बनापूर्ण रूपक बनेर आउँछ। सहर मानिसको भीडले भरिएको छ। तर आत्मीयता दुर्लभ हुँदैछ। अग्ला भवनहरू बढेका छन्। तर मनबीचको दूरी पनि बढेको छ। प्रविधिले मानिसलाई जोडेको छ। तर संवेदनात्मक एकान्त अझ गहिरिएको छ। यसरी सहर बाहिरी भीड र भित्री एक्लोपनबीचको आधुनिक विरोधाभासको प्रतीक बनेको छ। यी कविताहरूले अन्ततः मानिसलाई बाहिरको संसारभन्दा आफ्नै अन्तरमनतर्फ फर्केर हेर्न प्रेरित गर्छन्।

विश्वकवि टी. एस. इलियटका सहरहरूमा मानिसको भीडभित्रको एक्लोपन देखिन्छ। चार्ल्स बोदलेयरका कवितामा पनि आधुनिक सहर सौन्दर्य र विकृतिको मिश्रित संसार हो। प्रस्तुत सङ्ग्रहको ‘सहर’ शीर्षकलाई यही विश्वसाहित्यिक सन्दर्भमा पढ्न सकिन्छ। तर नेपाली सहरको अनुभव आफ्नै सामाजिक संरचनासँग जोडिएको छ। यहाँ आधुनिकता, असमानता, पलायन, आकांक्षा र विस्थापन एकसाथ उपस्थित छन्।

‘नुवाकोट गौरीबेंसी यात्रा स्मरण’ र ‘सम्झनामा सुन्दरीजल यात्रा’ जस्ता कविताहरूले यात्रा र स्मृतिलाई जोड्छन्। यात्रा बाहिरी भूगोलको अनुभव मात्र होइन। यो समयसँगको संवाद पनि हो। मानिस कुनै ठाउँमा पुग्छ। तर वास्तवमा त्यो ठाउँ उसको स्मृतिमा पुग्छ। पछि ठाउँ हराउन सक्छ। मानिस टाढा जान सक्छ। तर स्मृति बाँकी रहन्छ। नियात्रा र कविताको यही साझा बिन्दु हो—दृश्यलाई अनुभूतिमा रूपान्तरण गर्नु।

समग्रमा प्रस्तुत काव्यसङ्ग्रहको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण विशेषता यसको विषयगत विविधता हो। यहाँ आध्यात्मिकता छ। अस्तित्वको प्रश्न छ। राष्ट्रप्रेम छ। सामाजिक असमानताको चिन्ता छ। प्रकृतिप्रतिको संवेदना छ। आमाबुबाको सम्झना छ। प्रेम र विरह छ। श्रमिकको आवाज छ। सत्तामाथिको प्रश्न छ। यात्रा र स्मृतिको संसार छ।

यस सङ्ग्रहको दार्शनिक धरातललाई एउटै विचारधारामा सीमित गर्न सकिँदैन। यो बहुधारात्मक चेतनाको काव्ययात्रा हो। कहिलेकाहीँ यहाँ अस्तित्ववादको प्रश्न सुनिन्छ। कहिलेकाहीँ बौद्ध अनित्यता। कहिलेकाहीँ उपनिषद्को आत्मखोज। कहिलेकाहीँ मार्क्सवादी सामाजिक चेतना। कहिलेकाहीँ रोमानी प्रकृतिप्रेम। कहिलेकाहीँ आधुनिक मानिसको एक्लोपन।तर यी सबै प्रभावका बीच कविताहरूको मूल धरातल नेपाली जीवन र नेपाली अनुभूति नै हो। यही यसको शक्ति हो। विश्वकवितासँग तुलना गर्दा पनि प्रस्तुत सङ्ग्रहको मूल्य यसको नक्कलमा होइन, आफ्नै भूगोल, समाज, संस्कृति र अनुभूतिलाई काव्यमा रूपान्तरण गर्ने क्षमतामा खोज्नुपर्छ।

अन्ततः कविता मानिसलाई उत्तर दिन मात्र लेखिँदैन। प्रश्न गर्न पनि लेखिन्छ। प्रस्तुत काव्यसङ्ग्रहले जीवनका अनेक प्रश्नहरूलाई शब्द दिएको छ। मानिस को हो? ऊ किन दुःखी छ? समाज किन असमान छ? राष्ट्रको भविष्य कहाँ छ? प्रकृतिसँग मानिसको सम्बन्ध के हो? प्रेम किन आवश्यक छ? स्मृति किन बाँच्छ? मृत्यु र जीवनबीचको दूरी कति छ?यिनै प्रश्नहरूको यात्रामा कविता अघि बढ्छ।कहिलेकाहीँ जुनकिरी बनेर।कहिलेकाहीँ आँधी बनेर।कहिलेकाहीँ घाउ बनेर।कहिलेकाहीँ आमाको सम्झना बनेर।कहिलेकाहीँ मजदुरको पसिना बनेर।अनि कहिलेकाहीँ खरानीमाथि उभिएको चेतनाको आवाज बनेर।त्यसैले यो काव्यसङ्ग्रह जीवनका अनेक अनुहारहरूको काव्यिक अभिलेख हो। यसमा समय छ। समाज छ। स्मृति छ। संघर्ष छ। आशा छ। र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा मानिसलाई मानिस बनाइराख्ने संवेदना छ। यही संवेदनाले कवितालाई दीर्घजीवी बनाउँछ। यही चेतनाले काव्यलाई व्यक्तिगत अभिव्यक्तिबाट सामूहिक अनुभवमा रूपान्तरण गर्छ।कवयित्री निर्मला नेपालज्यूलाई साहित्यिक सिर्जनाको उज्यालो यात्राका लागि हार्दिक शुभकामना। संवेदना, सौन्दर्य र जीवनबोधले सिञ्चित उहाँका काव्यिक अभिव्यक्तिले नेपाली साहित्यलाई अझ समृद्ध बनाओस्। शब्दमा चेतना, भावमा गहिराइ र सिर्जनामा नवीनता थपिँदै जाओस्। उहाँको कलम निरन्तर प्रज्वलित रहोस् र काव्ययात्राले नयाँ उचाइ, प्रतिष्ठा र पाठकीय सम्मान प्राप्त गरोस्।