झापाको माटोमा आफ्नै छाया(नियात्रा)  

झापाको माटोमा आफ्नै छाया(नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती,

  काठमाडौँको कोलाहल, धुलो र व्यस्त सडकहरूलाई पछाडि छोड्दै जब पूर्वी क्षितिजतर्फको यात्रा सुरु भयो, मनमा एउटा फरक उत्साह थियो। गन्तव्य थियो— नेपालको पूर्वी प्रवेशद्वार, धानको भण्डार, र चियाको हरियो गलैँचा ओढेको जिल्ला, झापा। झापा केवल एउटा भूगोल मात्र होइन; यो त नेपाली माटोको पसिना, श्रम र प्रकृतिको अनुपम सङ्गम हो। जतिजति गाडी पूर्वतर्फ गुड्दै थियो, पहाडी मोडहरू सकिएर तराईको समथर मैदान सुरु हुँदै थियो। सिन्धुलीको बीपी राजमार्ग हुँदै माइतीघरबाट सुरु भएको यात्रा जब मधेश प्रदेशका फाँटहरू काट्दै कोशी ब्यारेजमा आइपुग्यो, तब पूर्वी नेपालको सुवास आउन थालिसकेको थियो। सप्तकोशीको विशाल रूप र चिसो हावाले यात्राको थकाइलाई आधा मेटाइदियो।

कोशी कट्ने बित्तिकै सुनसरी र मोरङका सडकहरू पार गर्दै हामी जब झापाको सिमानामा प्रवेश गर्यौँ, वातावरणमा एउटा जादुमयी परिवर्तन महसुस भयो। दायाँ-बायाँ फिँजिएका धानका हरिया फाँटहरू, मानौँ धर्तीले हरियो पछ्यौरी ओढेर मुस्कुराइरहेकी थिइन्। झापाको माटोमा एउटा बेग्लै सुगन्ध छ, जसले जोकोहीलाई पनि स्वागत गरिरहेको भान गराउँछ। हाम्रो पहिलो बिसौनी थियो— दमक। झापाको एक प्रमुख व्यापारिक केन्द्र दमक पुग्दा साँझ पर्न लागिसकेको थियो। यहाँको बजारको चहलपहल र मानिसहरूको आतिथ्यले यात्राको पहिलो दिनलाई सुखद बनायो।

भोलिपल्ट बिहानै हाम्रो यात्रा सुरु भयो चिया बगानतर्फ। झापा आउनु र चिया बगान नडुल्नु भनेको यात्रा अधुरो छोड्नु जस्तै हो। दमकमै रहेको रतुवामाई चिया बगान पुग्दा बिहानीको शीतका थोपाहरू चियाका पातहरूमा टल्किरहेका थिए। लस्करै लागेर चियाका मुना टिपिरहेका दिदीबहिनीहरू, उनीहरूको गुन्यु-चोली र पछाडि झुण्ड्याइएको डोकोले एउटा जीवन्त तस्विर कोरिरहेको थियो। चिया बगानको बीचबाट हिँड्दा लाग्यो, प्रकृतिले आफ्ना सबैभन्दा सुन्दर रङहरू यहीँ पोखेकी छिन्। चियाको त्यो फराकिलो हरियालीले मनलाई एउटा छुट्टै शान्ति दियो। झापाले कसरी देशलाई चियाको स्वादमा बाँधेको छ भन्ने कुरा त्यहाँका विशाल बगानहरू हेरेपछि प्रष्ट हुन्थ्यो।

दमकबाट हामी बिर्तामोडतर्फ अघि बढ्यौँ। बिर्तामोड झापाको व्यापारिक मुटु हो। यहाँको आधुनिकता र तिव्र विकासले झापा कसरी आर्थिक रूपमा सबल बन्दैछ भन्ने देखाउँछ। तर, झापा केवल आधुनिकतामा मात्र सीमित छैन; यसको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व पनि उत्तिकै गहिरो छ। हामीले हाम्रो यात्रालाई अर्जुनधारा जलेश्वर धामतर्फ मोड्यौँ। अर्जुनधारालाई ‘पूर्वी नेपालको पशुपतिनाथ’ पनि भनिन्छ। महाभारत कालमा पाण्डवहरू गुप्तवास बस्दा अर्जुनले आफ्नो बाणले धर्तीमा हानेर पानी निकालेको र गाईहरूलाई तिर्खा मेटाएको धार्मिक विश्वास यहाँ जोडिएको छ। मन्दिर परिसरमा रहेको पोखरी र शान्त वातावरणले मनलाई आध्यात्मिक ऊर्जाले भरिदियो। त्यहाँको जल अचाएर मनभित्र एक किसिमको पवित्रता महसुस भयो।

त्यसपछि हाम्रो यात्रा नेपालकै सबैभन्दा होचो भूभाग—केचनाकवलतर्फ सोझियो। बाटो अब फरक अनुभूति बोकेर अघि बढिरहेको थियो। केही समयअघि हामीले पहाडका उचाइ र टाढाटाढाका क्षितिजको कल्पना गरिरहेका थियौँ। अब भने यात्रा समुद्री सतहबाट केवल ५८ मिटरको उचाइमा रहेको भूभागतर्फ थियो। भूगोलले मानिसलाई कति धेरै विविधता दिएको रहेछ भन्ने कुरा बाटोमै महसुस भयो।

केचनाकवल पुग्न भारतीय सिमानाको नजिकैसम्म पुग्नुपर्छ। बाटो क्रमशः ग्रामीण बन्दै गयो। खेतहरू देखिए। हरिया बालीहरू हावासँगै लहराइरहेका थिए। कतै माटाका घर थिए। कतै आधुनिक संरचना। मानिसहरू आफ्नै दैनिकीमा व्यस्त थिए। तर हामी भने एउटा विशेष भौगोलिक बिन्दु भेट्ने उत्सुकतामा थियौँ।

केचनाकवल पुग्दा मनमा एउटा अनौठो शान्ति छायो। त्यहाँको वातावरणमा कुनै ठूलो कोलाहल थिएन। प्रकृति आफ्नै लयमा थियो। हावा बिस्तारै चलिरहेको थियो। वरिपरिको खुला भूभागले आँखालाई टाढासम्म फैलिन दिएको थियो। हामी केही बेर मौन भयौँ।

त्यहाँ रहेको स्तम्भले हाम्रो ध्यान तान्यो। त्यो केवल एउटा संरचना थिएन। त्यो भूगोलको पहिचान थियो। नेपालको भौगोलिक विविधताको एउटा प्रतीक थियो। त्यहाँ उभिँदा अचानक देशको नक्सा सम्झना भयो। उत्तरतिर उभिएको हिमाल। बीचमा फैलिएको पहाड। दक्षिणतिरको समथर तराई। एउटै देशभित्र यति फरक भू–आकृति।

केचनाकवलको माटोमा उभिएर मैले नेपालको अर्थ नक्साभन्दा बाहिर खोज्न थालेँ। देश केवल सीमा रेखाले बनेको हुँदैन रहेछ। देश माटोको अनुभूति पनि रहेछ। हावाको स्पर्श पनि रहेछ। मानिसहरूको जीवन पनि रहेछ। सीमाको नजिक पुग्दा राष्ट्रियताको भाव अझ गहिरो हुँदो रहेछ। कुनै भाषण आवश्यक थिएन। कुनै नाराको आवश्यकता थिएन। आफ्नो भूमिमा उभिएको अनुभूतिले नै मनभित्र एउटा मौन गर्व जन्माइरहेको थियो।

टाढाको क्षितिजतिर हेरेँ। आँखाले जति परसम्म देख्यो, त्यति नै मन पनि फैलिँदै गयो। यात्राले मानिसलाई ठाउँ मात्र देखाउँदैन। दृष्टि पनि बदलिदिन्छ। उचाइमा पुग्दा संसार तल देखिन्छ। तर होचो भूभागमा उभिँदा पनि दृष्टि सानो हुँदैन। बरु क्षितिज अझ फराकिलो हुन्छ।

केचनाकवलले मलाई यही पाठ सिकायो। उचाइले महानता निर्धारण गर्दैन। भूगोलको कुनै बिन्दु होचो हुन सक्छ। तर त्यससँग जोडिएको इतिहास, पहिचान र अनुभूति कहिल्यै होचो हुँदैन।

हामी केही समय त्यहीँ रोकियौँ। वरिपरि हेरिरह्यौँ। फोटो खिच्यौँ। तर मनमा सुरक्षित भएको दृश्य कुनै तस्बिरभन्दा गहिरो थियो। त्यो नेपालको दक्षिणी सीमामा उभिएर आफ्नै देशलाई नयाँ आँखाले हेरेको क्षण थियो।

त्यसपछि फर्किने बेला भयो। गाडी अघि बढ्यो। केचनाकवल पछाडि छुट्दै गयो। तर त्यो भूभाग मनबाट छुटेन। यात्राको एउटा गन्तव्य सकिएको थियो। तर मनभित्र अर्को यात्रा सुरु भइसकेको थियो—आफ्नो देशलाई अझ नजिकबाट बुझ्ने यात्रा।

झापाको यात्रा राजनीतिक र सामाजिक इतिहासको अध्ययनबिना अधुरो हुन्छ। यो केवल हरिया खेत, चियाबारी र मेचीको हावाले बनेको भूगोल होइन। यसको माटोभित्र इतिहासका धेरै तहहरू छन्। यहाँको हरेक बाटोले कुनै न कुनै समयको कथा बोकेको छ। कतै संघर्षको कथा छ। कतै परिवर्तनको सपना छ। कतै पसिनाले लेखिएको जीवनको इतिहास छ।

झापा नेपालको राजनीतिक चेतनाको एउटा महत्त्वपूर्ण भूमि हो। विशेषतः झापा विद्रोहले नेपालको वामपन्थी राजनीतिक इतिहासमा गहिरो छाप छोडेको छ। त्यो समयका युवाहरूले अन्याय, शोषण र असमानताविरुद्ध विद्रोहको बाटो रोजे। उनीहरूका विचार र संघर्षसँग जोडिएका घटनाहरूले नेपालको राजनीतिलाई लामो समयसम्म प्रभावित गरे।

झापा विद्रोहको चर्चा गर्दा इतिहासको कठोरता पनि सम्झनुपर्छ। क्रान्तिको सपना सधैँ फूलजस्तो हुँदैन। त्यसमा काँडा पनि हुन्छन्। बलिदान पनि हुन्छ। पीडा पनि हुन्छ। तर इतिहासको मूल्यांकन केवल विजय र पराजयबाट हुँदैन। त्यसले समाजमा कस्तो चेतना जन्मायो भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

झापाको बाटोमा हिँड्दा मलाई लाग्यो—कुनै भूगोलको राजनीतिक इतिहास त्यस भूगोलका मानिसहरूको जीवनबाट अलग हुँदैन। यहाँको खेतमा काम गर्ने किसान। चियाबारीमा पसिना बगाउने श्रमिक। बजारमा व्यापार गर्ने मानिस। विद्यालयतिर जाने विद्यार्थी। सबै आफ्नै ढंगले इतिहासका सहभागी हुन्।

यहाँको सामाजिक जीवनमा श्रमप्रतिको सम्मान देखिन्छ। बिहानैदेखि खेततिर लागेका मानिसहरू देखिन्छन्। चियाबारीमा व्यस्त हातहरू देखिन्छन्। पसिनाले भिजेका अनुहारमा थकानभन्दा आत्मविश्वास बढी देखिन्छ। मलाई लाग्यो—समाजको वास्तविक शक्ति ठूलाठूला भवनमा होइन, यिनै श्रमशील हातमा रहेछ।

झापाका मानिसहरूको सादगी पनि यात्रामा विशेष रूपमा अनुभूत भयो। बोलाइमा आत्मीयता। व्यवहारमा सहजता। जीवनप्रतिको व्यावहारिक दृष्टि। यहाँ राजनीतिक चेतना र सामाजिक सरलता सँगसँगै बाँचिरहेका जस्ता लागे।

म सोच्न थालेँ—क्रान्ति केवल बन्दुक उठाउनु होइन रहेछ। विचार बदल्नु पनि क्रान्ति हो। अन्धविश्वासमाथि प्रश्न गर्नु पनि क्रान्ति हो। श्रमलाई सम्मान गर्नु पनि क्रान्ति हो। आफ्नो अधिकार बुझ्नु पनि क्रान्ति हो। र अरूको अधिकारलाई सम्मान गर्नु अझ ठूलो क्रान्ति हो।

झापाको माटोले राजनीतिक आन्दोलनको एउटा अध्याय लेख्यो। तर त्यसको अर्को अध्याय आजका सामान्य मानिसहरूले लेखिरहेका छन्। खेतमा। बजारमा। विद्यालयमा। कारखानामा। आफ्नै श्रम र इमानदारीले।

त्यसैले झापाको यात्रा मेरा लागि केवल एउटा भौगोलिक यात्रा रहेन। यो इतिहास र वर्तमानबीचको संवाद बन्यो। पुराना विद्रोहका पदचाप सुन्दै वर्तमानका मानिसहरूको जीवन नियाल्ने अवसर बन्यो। मैले बुझें—इतिहास सकिँदैन। त्यो पुस्ताबाट पुस्तामा सर्दै जान्छ। कहिले नारामा। कहिले स्मृतिमा। कहिले व्यवहारमा।

झापाबाट फर्किँदै गर्दा मनमा एउटा प्रश्न रहिरह्यो—अबको क्रान्ति कस्तो होला? सायद अबको क्रान्ति चेतनाको हुनेछ। शिक्षाको हुनेछ। श्रमको सम्मानको हुनेछ। सामाजिक न्यायको हुनेछ। र मानिसलाई मानिसकै रूपमा सम्मान गर्ने संस्कृतिको हुनेछ।

झापाले विगतमा राजनीतिक चेतनाको आगो बाल्यो। आज त्यस आगोलाई सभ्यता, न्याय र मानवीयताको उज्यालोमा रूपान्तरण गर्ने जिम्मेवारी वर्तमान पुस्ताको हो।

साँझपख हामी पूर्वी नाका काँकडभिट्टा पुग्यौँ। मेची नदीमाथि बनेको मितेरी पुलले नेपाल र भारतलाई जोडेको छ। पुलमा उभिएर मेची नदीको मधुर बहाव र पारि भारतीय भूमि नियाल्दा देशप्रतिको माया अझ प्रगाढ भएर आउँछ। सीमा क्षेत्रको चहलपहल, दुई देशका नागरिकहरूको आवतजावत र साँझको चिसो हावाले यात्राको अन्तिम चरणलाई भावुक बनाइदियो।

झापाको यो छोटो तर सघन यात्राले मनमा एउटा अमिट छाप छोड्यो। यहाँको हरियाली, उर्वर भूमि, मेची नदीको सुसेली, र मिहिनेती हातहरूले बुनेको जीवनशैली साँच्चै नै प्रशंसनीय छ। झापा एउटा यस्तो सुन्दर पुस्तक हो, जसको हरेक पानामा हरियालीको मसीले समृद्धिको इतिहास लेखिएको छ। काठमाडौँ फर्कने गाडीमा बस्दै गर्दा आँखा अगाडि अझै पनि चिया बगानका ती हरिया डाँडाहरू र झापालीहरूको मिठो मुस्कान नाचिरहेको थियो। बिदाइ हात हल्लाउँदै मनले भन्यो— फेरि भेटौँला झापा, तिम्रो हरियो काखमा फेरि शितल हुन आउनेछु।