लेख्न नपर्ने कुराहरूः आत्मपरक निबन्धको सूक्ष्म सौन्दर्य 

   पुस्तक समीक्षा

लेख्न नपर्ने कुराहरूः आत्मपरक निबन्धको सूक्ष्म सौन्दर्य 

तोमनाथ उप्रेती

१. बिषय प्रवेश

साहित्यको विशाल आकाशमा निबन्ध त्यस्तो विधा हो, जसले न त कथाजस्तो घटनाको भारी बोक्छ, न उपन्यासजस्तो विस्तृत संरचना माग्छ, न नाटकजस्तो संवादको मञ्चीय सीमामा बाँधिन्छ। निबन्ध त विचारको स्वतन्त्र श्वास हो, चेतनाको निर्वस्त्र अभिव्यक्ति हो, र आत्माको अनौपचारिक संवाद हो।

रामबाबु घिमिरे (वि.सं. २०११, चितवन) नेपाली निबन्ध साहित्यका सशक्त सर्जक तथा प्राध्यापन पेशाबाट साहित्य र समाजसेवामा सक्रिय व्यक्तित्व हुन्। रत्ननगर वाङ्मय प्रतिष्ठानका संस्थापक तथा वर्तमान अध्यक्ष एवं वाल्मीकि साहित्य सदनका सभापति रहेका उनी सरल जीवन र उच्च विचारका प्रतीक मानिन्छन्। उनका “म हरेस खान थालेको छु”, “लेख्न नपर्ने कुराहरू”, “अनर्गल प्रलाप” जस्ता निबन्ध सङ्ग्रह तथा “रित्तो आकाश” उपन्यास प्रकाशित छन्। निजात्मक निबन्ध शैली, व्यङ्ग्य, बिम्ब र दार्शनिक चेतनाका कारण उनी नेपाली निबन्ध परम्परामा विशिष्ट स्थान राख्छन्। सरल भाषा र गहिरो विचार उनका लेखनको प्रमुख विशेषता हो।

निबन्ध साहित्यको मूल आधार नै विचार र अनुभूतिको कलात्मक संयोजन हो। जीवन र जगत्का सम्बन्धमा मनभित्र उत्पन्न हुने सूक्ष्म, सकारात्मक तथा तरङ्गित विचारलाई जब भाषिक रूप दिइन्छ, तब त्यसको सौन्दर्यात्मक अभिव्यक्ति नै निबन्धको स्वरूप बन्छ। “बन्ध” धातुमा “नि” उपसर्ग र “धञ्” प्रत्ययको योगबाट बनेको “निबन्ध” शब्दले नै यसको अर्थगत आधार स्पष्ट पार्छ। बाँध्नु, सुग्रन्थन गर्नु वा विचारलाई व्यवस्थित रूपमा गाँस्नु। तर साहित्यिक अर्थमा निबन्ध बाँधिएको संरचना होइन, बरु विचारको स्वतन्त्र प्रवाह हो, जहाँ भावनाहरू नदीझैँ बग्छन् र चेतनाको समुद्रमा मिसिन्छन्।

यस दृष्टिले निबन्धलाई भावनाको छाँगो, चिन्तनको तरङ्ग र आत्मिक अनुभवको रूपमा बुझ्न सकिन्छ। यसमा जीवनका केही सत्यहरू प्रत्यक्ष रूपमा व्यक्त हुन्छन् भने केही स्वैरकल्पनाको सूक्ष्म आवरणमा प्रस्तुत हुन्छन्। त्यसैले निबन्धलाई गङ्गाजस्तै मान्न सकिन्छ, जुन अनेक पर्वतीय निर्झरीहरूको समागमबाट बनेको हुन्छ—विचार, अनुभव, स्मृति र कल्पनाको संगम।

नेपाली निबन्ध परम्परामा रामबाबु घिमिरे नवस्वच्छन्दवादी धाराका एक महत्वपूर्ण प्रतिनिधि हुन्। उनी विनयशील, उदारहृदय, शालीन र बौद्धिक मनोवृत्तिका साहित्य साधकका रूपमा चिनिन्छन्। उनका निबन्धहरूमा आत्मपरक चेतना, सामाजिक व्यङ्ग्य र दार्शनिक गहिराइको सन्तुलित समिश्रण पाइन्छ। उनले निबन्धलाई जीवन–चिन्तनको माध्यम बनाएका छन्।

शैक्षणिक क्षेत्रमा लामो समय सक्रिय रहेर उनले साहित्यिक संस्थागत नेतृत्वलाई पनि समानान्तर रूपमा अघि बढाएका छन्। वाल्मीकि साहित्य सदन र रत्ननगर वाङ्मय परिषद् जस्ता संस्थामार्फत उनले साहित्यिक चेतनाको विस्तारमा योगदान दिएका छन्। साथै सम्प्रेषण साहित्यिक पत्रिकाको निरन्तर सम्पादनमार्फत उनले नेपाली साहित्यलाई निरन्तरता र गम्भीरता प्रदान गरेका छन्।

नेपाली निबन्ध परम्पराको ऐतिहासिक विकास हेर्दा यसको प्रारम्भिक संकेत पृथ्वीनारायण शाहको दिव्योपदेश (१८३१) मा देखिन्छ भने आधुनिक निबन्धले गोरखापत्र (१९५८) को प्रकाशनपछि औपचारिक रूप लिन थाल्यो। पाश्चात्य साहित्यमा फ्रान्सेली लेखक मिशेल दे मोन्तेनलाई आधुनिक निबन्धका प्रवर्तक मानिन्छ, जसले आत्मपरक र अनौपचारिक शैलीलाई निबन्धको आधार बनाएका थिए।

नेपाली साहित्यमा महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको “असार पन्ध्र” जस्ता निबन्धहरूले आत्मपरक धाराको विस्तार गरे भने भैरव अर्याल र शङ्कर लामिछानेले व्यङ्ग्यात्मक र प्रयोगवादी निबन्धलाई समृद्ध बनाए। यसै परम्परामा घिमिरेले समसामयिक सामाजिक यथार्थ, व्यङ्ग्य र आत्मचिन्तनलाई जोडेर आफ्नो विशिष्ट स्थान निर्माण गरेका छन्।

यसरी हेर्दा रामबाबु घिमिरेको निबन्ध लेखन नेपाली साहित्यको निरन्तरताभित्र नवीन स्वर थप्ने प्रयास हो। उनका निबन्धहरू आत्मबोध, मानवताबोध र युगबोधको समन्वय हुन्, जसले निबन्धलाई जीवन बुझ्ने दार्शनिक माध्यमका रूपमा स्थापित गर्छ।Top of Form

Bottom of Form

घिमिरेद्वारा रचित “लेख्न नपर्ने कुराहरू” यही स्वतन्त्र चेतनाको एउटा गहिरो यात्रा हो, जहाँ लेखक आफ्नै मनको गल्लीमा हिँड्छन्, समाजका विसङ्गतिहरू छुन पुग्छन् र अन्ततः अस्तित्वको प्रश्नसँग आमनेसामने उभिन्छन्।यो कृति आकारमा सानो देखिए पनि यसको अर्थ–आकाश विशाल छ। जति पढ्दै गयो, त्यति नै यो पुस्तक पाठकको आत्मभित्र प्रवेश गर्छ, मानौँ शब्दहरू होइन, अनुभवहरू पढिँदै छन्।

२. संरचना र स्वरूप :

घिमिरेको “लेख्न नपर्ने कुराहरू” संरचनात्मक रूपमा साधारण निबन्ध सङ्ग्रहजस्तो देखिए पनि यसको आन्तरिक बनोट अत्यन्त सूक्ष्म, सुसंगठित र दार्शनिक रूपमा गहिरो छ। करिब ८१ पृष्ठमा फैलिएका १८ वटा निबन्धहरू चेतनाका विभिन्न तहहरूमा बिस्तार हुने विचार–यात्रा हुन्। यी निबन्धहरू आकारमा छोटा र मध्यम छन्, तर तिनको प्रभाव दीर्घ छ। छोटोपन यहाँ कमजोरी होइन, बरु तीव्रता हो। लेखकले शब्दलाई अनावश्यक विस्तारमा फैलाएका छैनन् बरु विचारलाई संकुचित रूपमै केन्द्रित गरेर गहिराइ बढाएका छन्। यही कारण पाठकलाई कुनै बोझ महसुस हुँदैन, बरु उनी विचारको निरन्तर प्रवाहमा तैरिन्छन्। यो प्रवाह कहिले नदीझैँ शान्त छ, कहिले भित्री तूफानझैँ बेचैन।

प्रत्येक निबन्ध स्वतन्त्र भए पनि तिनको आन्तरिक आत्मा एउटै छ मानव चेतनाको अन्वेषण। मानव मन यहाँ मनोवैज्ञानिक संरचना होइन, अस्तित्वको प्रयोगशाला हो। समाज यहाँ द्वन्द्व र विडम्बनाको रंगमञ्च हो। विसङ्गति जीवनको अनिवार्य अवस्था हो। व्यङ्ग्य यहाँ हाँसो होइन, गहिरो चोट हो, जसले पाठकलाई आफैंतर्फ फर्काउँछ। र अस्तित्वबोध सबैभन्दा गहिरो तह हो, जहाँ शब्दहरू मौनतामा परिणत हुन्छन्।

यी सबै तत्वहरूलाई एउटै सूत्रमा बाँध्ने अदृश्य शक्ति नै यस कृतिको सौन्दर्य हो। यसलाई निबन्धहरूको संग्रह भन्नु अपूर्ण हुन्छ। यो त विचारहरूको एक साङ्गीतिक संरचना हो, जहाँ प्रत्येक निबन्ध एउटा स्वर हो, तर सम्पूर्ण पुस्तक एक समग्र धुन हो। यो धुन कहिले हल्का व्यङ्ग्यमा बज्छ, कहिले दार्शनिक गम्भीरतामा गुञ्जिन्छ, र कहिले आत्मपरक संवेदनामा हराउँछ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, यो कृति अस्तित्ववादी चेतनासँग नजिक देखिन्छ। मानव जीवनका सामान्य घटनाहरू यहाँ प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छन्। “म को हुँ?”, “समाज किन यस्तो छ?”, “जीवनको अर्थ के हो?” जस्ता प्रश्नहरू प्रत्यक्ष नभए पनि प्रत्येक निबन्धको अन्तर्मनमा धड्किरहेका छन्। यसले पाठकलाई उत्तर दिनुभन्दा बढी प्रश्न गर्न प्रेरित गर्छ।

“लेख्न नपर्ने कुराहरू” अनुभूत गरिएको विचार–आकाश हो। यसको शक्ति यसको सादगीमा होइन, त्यस सादगीभित्र लुकेको बहुस्तरीय अर्थ संसारमा छ। यही कारण यो कृति पढ्दा लाग्छ शब्दहरू छुट्टाछुट्टै छन्, तर अर्थहरू एकअर्कामा मौन रूपमा जोडिएका छन् जस्तै पातहरू अलग भए पनि एउटै रुखको जीवन बोकेका हुन्छन्।

३. विषयवस्तु:

घिमिरेको “लेख्न नपर्ने कुराहरू”मा उठाइएका विषयहरू बाह्य रूपमा अत्यन्त साधारण देखिन्छन् गुन्द्रुकको झोल, कुकुर, मदिरा, राजनीति, नारी देह, मृत्यु र स्मृति। तर यी साधारण प्रतीकहरूको भित्री तहमा प्रवेश गर्दा यो कृति विश्व साहित्यका महान् लेखकहरूको परम्परासँग आश्चर्यजनक रूपमा संवाद गर्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा घिमिरेको लेखन शैलीलाई फ्रान्सेली दार्शनिक निबन्ध परम्पराका प्रवर्तक मिशेल दे मोन्तेनसँग तुलना गर्न सकिन्छ। मोन्तेनले दैनिक जीवनका अनुभवहरूलाई आत्मपरक निबन्धमा रूपान्तरण गर्दै “म आफैं नै मेरो पुस्तकको मूल विषय हुँ।” भन्ने चेतना स्थापना गरेका थिए। त्यस्तै घिमिरेले पनि आफ्नो वरिपरिको साधारण जीवन घर, समाज, राजनीति, खानेकुरा, पशु, स्मृतिलाई आत्मचिन्तनको माध्यम बनाएका छन्। उनका गुन्द्रुक, कुकुर र मदिरा मोन्तेनका व्यक्तिगत अनुभवजस्तै दार्शनिक प्रतीक बन्छन्।

त्यस्तै, सामाजिक विडम्बना र व्यङ्ग्यको दृष्टिले घिमिरेको लेखन स्पेनी उपन्यासकार मिगेल दे सर्भान्तेससँग तुलना गर्न सकिन्छ। सर्भान्तेसले डन किहोतेमा साधारण घटनालाई व्यङ्ग्यात्मक र प्रतीकात्मक बनाउँदै समाजको यथार्थ उजागर गरेका थिए। घिमिरे पनि समाजवाद, राजनीति, चुनाव र सांस्कृतिक विसङ्गतिलाई हल्का हास्य र गहिरो आलोचनात्मक दृष्टिले प्रस्तुत गर्छन्। यहाँ व्यङ्ग्य हाँसो होइन, चेतनाको चिरफार हो।

अस्तित्ववादी दृष्टिले हेर्दा मृत्यु, स्मृति र जीवनको निरर्थकतासम्बन्धी उनका चिन्तनहरू अल्बेयर कामु र जाँ–पल सार्त्रको दर्शनसँग प्रतिध्वनित हुन्छन्। कामुले जीवनलाई “अब्सर्ड” भनेझैँ घिमिरेका निबन्धहरूमा पनि जीवनको सामान्य घटनाभित्र लुकेको अस्तित्वगत असमञ्जस देखिन्छ। मृत्यु अन्त्य होइन, स्मृतिको निरन्तर पुनःउत्पादन हो। समाजको विसङ्गति मानव अस्तित्वको अनिवार्य अवस्था हो।

नारी स्वतन्त्रता र शरीर–राजनीतिको चर्चा गर्दा उनी आधुनिक उत्तरआधुनिक चिन्तनसँग जोडिन्छन्, जहाँ शरीर जैविक अस्तित्व होइन, सामाजिक शक्ति संरचनाको केन्द्र बन्छ। यो दृष्टि पश्चिमी समकालीन विचारधारासँग पनि नजिक छ, जसले “शरीरलाई विमर्शका रूपमा” भन्ने अवधारणा अघि सारेको छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको दैनिक जीवनका साधारण वस्तुहरूको दार्शनिकीकरण हो। गुन्द्रुकको झोल यो गरिबी, संघर्ष र सांस्कृतिक पहिचानको प्रतीक हो। कुकुर सामाजिक वफादारी र उपेक्षाको दर्पण हो। यस प्रकार घिमिरेले सूक्ष्म वस्तुहरूलाई विशाल अर्थ–आकाशमा रूपान्तरण गर्छन्, जुन शैली विश्व साहित्यमा अत्यन्त उच्च मानिन्छ।

यसरी हेर्दा “लेख्न नपर्ने कुराहरू” मोन्तेनको आत्मपरकता, सर्भान्तेसको व्यङ्ग्य, कामुको अस्तित्ववाद र समकालीन सांस्कृतिक आलोचनाको एक सूक्ष्म नेपाली समिश्रण हो। फरक यति मात्र हो कि पश्चिमी लेखकहरूले यी विचारहरू विशाल दार्शनिक संरचनामा प्रस्तुत गरे भने घिमिरेले तिनलाई अत्यन्त सरल, घरेलु र स्थानीय जीवनभित्रै रोपेका छन्।

४. लेखन शैली:

घिमिरेको “लेख्न नपर्ने कुराहरू” को शैलीगत र दार्शनिक संरचना चेतनाको बहुस्तरीय अभ्यास हो। यसलाई तीन तहमा बुझ्दा उनको लेखनको आन्तरिक शक्ति अझ स्पष्ट रूपमा उद्घाटित हुन्छ।

पहिलो तह सरलता हो। यो सरलता सतही होइन, बरु गहिरो रूपमा साधारणताको सौन्दर्य हो। उनका वाक्यहरू जटिल अलङ्कारले भरिएका छैनन्, न त कृत्रिम बौद्धिक प्रदर्शनले बोझिला बनेका छन्। तर यही सरल भाषाभित्र विचारको गहिरो तह लुकेको हुन्छ। यो त्यही प्रकारको सरलता हो जसमा नदीको सतह शान्त देखिन्छ, तर भित्र प्रवाह अत्यन्त तीव्र हुन्छ। यसले पाठकलाई तत्काल बोध गराउँछ, तर दीर्घकालीन चिन्तनतर्फ धकेल्छ।

दोस्रो तह व्यङ्ग्य हो। घिमिरेको व्यङ्ग्य आक्रामक होइन, तर सूक्ष्म र दार्शनिक छ। समाजका विकृति, राजनीतिक विसङ्गति, नैतिक पतन र मानवीय कमजोरीलाई उनले प्रत्यक्ष आरोपका रूपमा होइन, बिम्ब र संकेतका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यो शैलीले पाठकलाई हाँस्न बाध्य बनाउँछ, तर त्यो हाँसोको पछाडि असहज सत्य लुकेको हुन्छ। यस अर्थमा उनको व्यङ्ग्य सामाजिक दर्पण मात्र होइन, आत्मपरिक्षणको उपकरण पनि हो।

तेस्रो तह आत्मपरकता हो। यहाँ लेखक स्वयं अनुभवको केन्द्र बन्छन्। उनका निबन्धहरूमा “म” अस्तित्वको केन्द्रबिन्दु हो। उनी आफ्नै स्मृति, द्वन्द्व, अनुभव र अनुभूतिहरूलाई लेखनको सामग्री बनाउँछन्। यसले पाठकलाई व्यक्तिगत अनुभवभन्दा माथि उठाएर सार्वभौमिक मानवीय अवस्थातर्फ लैजान्छ।

दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा, यो कृति केवल साहित्यिक संग्रह होइन, अस्तित्वको सूक्ष्म अध्ययन हो। यहाँ तीन आधारभूत प्रश्नहरू निरन्तर प्रतिध्वनित हुन्छन्।पहिलो प्रश्न—“म को हुँ?” लेखक आफ्नो मनभित्र गहिरो रूपमा प्रवेश गर्छन्। यो आत्मपरिचयको खोज केवल व्यक्तिगत छैन, यो मानव अस्तित्वको सार्वभौमिक प्रश्न हो।दोस्रो प्रश्न—“जीवन के हो?” जीवन यहाँ क्षणभङ्गुरता, स्मृति र पीडाको मिश्रणका रूपमा देखिन्छ। कुनै स्थिर अर्थ नभएको, तर निरन्तर बगिरहने अनुभवको धारा हो। तेस्रो प्रश्न—“मृत्यु के हो?” मृत्यु यहाँ अन्त्य होइन, बरु जीवनलाई अर्थ दिने अनिवार्य सीमा हो। मृत्युको उपस्थितिले नै जीवनको मूल्य प्रकट हुन्छ।

यही मौनता र खोजबीचको द्वन्द्व घिमिरेका निबन्धहरूमा पनि सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छ। जीवन बुझ्न खोज्छ, तर पूर्ण उत्तर कहिल्यै पाउँदैन। त्यसैले लेखन नै खोजको निरन्तर प्रक्रिया बन्छ।

यसरी हेर्दा घिमिरेको शैली जीवनलाई बुझ्ने दार्शनिक दृष्टिकोण हो। सरलता, व्यङ्ग्य र आत्मपरकता मिलेर यहाँ एउटा यस्तो लेखकीय चेतना निर्माण भएको छ, जसले व्यक्तिगत अनुभवलाई सार्वभौमिक अस्तित्वसँग जोड्छ।

६. शृङ्गार, व्यङ्ग्य र बिम्ब:

घिमिरेको लेखनको मूल सौन्दर्य नै साधारण वस्तुहरूलाई असाधारण अर्थ प्रणालीमा रूपान्तरण गर्ने क्षमता हो। उनको दृष्टिमा जीवन कुनै अमूर्त दर्शन होइन, बरु दैनिक जीवनका अत्यन्त सामान्य वस्तुहरूभित्र लुकेको गहिरो प्रतीकात्मक संरचना हो। यही कारण उनका निबन्धहरू केवल पढिने पाठ होइनन्, बरु अनुभूत गरिने चेतनात्मक अनुभव बन्छन्।

उदाहरणका लागि, गुन्द्रुक संघर्षशील जीवनको प्रतीक हो। यसको निर्माण प्रक्रिया नै कठिनता, धैर्य र समयसँगको सहकार्य हो, जसरी मानव जीवन पनि निरन्तर संघर्ष र प्रतीक्षाबाट बुनिन्छ। यसले गरिबी मात्र होइन, सहनशीलताको सौन्दर्य पनि बोकेको छ।

त्यस्तै मदिरा यहाँ पलायनवादको रूपक हो। जीवनका पीडा, असन्तोष र यथार्थबाट भाग्ने मानव प्रवृत्तिको संकेतका रूपमा यसको प्रयोग हुन्छ। यसले मानव मनको कमजोर तर संवेदनशील पक्ष उजागर गर्छ, जहाँ वास्तविकता सहन कठिन हुँदा कल्पना वा विस्मृतिको सहारा लिइन्छ।

नारी देहको प्रसङ्ग सामाजिक दृष्टिकोण, सत्ता संरचना र सौन्दर्य राजनीतिको आलोचनात्मक विमर्श हो। यहाँ शरीरलाई समाजले कसरी हेर्छ, कसरी मूल्याङ्कन गर्छ र कसरी वस्तुकरण गर्छ भन्ने गहिरो प्रश्न उठाइएको छ।

कुकुर भने वफादारी र समाजद्वारा उपेक्षित अस्तित्वको प्रतीक हो। एकातिर यो निष्ठाको प्रतिमूर्ति हो, अर्कोतिर मानव समाजको तिरस्कार र वर्गीय दृष्टिकोणको शिकार पनि हो। यसले सामाजिक संरचनाभित्रको असमानता र संवेदनहीनतालाई उजागर गर्छ।

यी सबै बिम्बहरूले मिलेर कृतिलाई बहुस्तरीय अर्थ–संसार प्रदान गर्छन्। पाठक केवल कथा वा विचार पढ्दैन, बरु प्रत्येक प्रतीकमार्फत जीवनका गहिरा तहहरू अनुभव गर्छ।

घिमिरेले नेपाली सामाजिक यथार्थभित्रका साधारण वस्तुहरूलाई प्रतीकात्मक संरचनामा रूपान्तरण गर्छन्। सर्भान्तेसले मध्ययुगीन युरोपेली समाजको विडम्बना देखाए भने घिमिरेले समकालीन नेपाली समाजको दैनिक जीवनभित्र लुकेको दार्शनिक तनाव उजागर गर्छन्।

७. आध्यात्मिक आयाम :

घिमिरेको “लेख्न नपर्ने कुराहरू” सामाजिक व्यङ्ग्य वा दैनिक जीवनको सूक्ष्म टिप्पणी मात्र होइन, बरु यो भित्री चेतनाको गहिरो यात्रा पनि हो। यहाँ लेखक बाह्य संसारको घटनालाई हेरेर मात्र बस्दैनन् उनी ती घटनाभित्र लुकेको आत्मिक अर्थ खोज्छन्। यही कारण यो कृति पढ्दै जाँदा पाठक आफ्नै मनको प्रतिबिम्ब पनि देख्न थाल्छ।

यस कृतिको दार्शनिक आधार पूर्वीय चिन्तनसँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ। जीवनको क्षणभङ्गुरता यहाँ निरन्तर उपस्थित छ। सबै कुरा परिवर्तनशील छ, कुनै पनि अवस्था स्थायी छैन भन्ने अनुभूति प्रत्येक निबन्धको पृष्ठभूमिमा धड्किरहेको हुन्छ। यसले पाठकलाई समयको प्रवाहप्रति सचेत बनाउँछ, जहाँ आजको सत्य भोलि केवल स्मृति मात्र बन्न सक्छ।

त्यस्तै मोह र त्यागको द्वन्द्व पनि सूक्ष्म रूपमा उपस्थित छ। मानिस भौतिक संसारमा बाँधिन्छ, तर भित्री चेतनाले निरन्तर मुक्तिको खोज गर्छ। यही संघर्ष घिमिरेका निबन्धहरूमा पात्रहरू, प्रतीकहरू र अनुभवमार्फत व्यक्त हुन्छ। उनी जीवनलाई न पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्छन्, न पूर्ण रूपमा अस्वीकार; बरु त्यसलाई बुझ्ने प्रयास गर्छन्।

आत्मचिन्तन यस कृतिको मूल आधार हो। लेखक बाहिरी घटनाभन्दा बढी आफ्नै मनको संरचना, प्रतिक्रिया र अनुभूतिलाई अध्ययन गर्छन्। यसले निबन्धलाई आत्म–संवादको रूप दिन्छ, जहाँ लेखक र पाठक दुवै एउटै चेतनात्मक यात्रामा सहभागी हुन्छन्।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको मौनताको महत्व हो। यहाँ मौनता खालीपन होइन, बरु अर्थको अर्को तह हो। केही अनुभवहरू शब्दमा पूर्ण रूपमा व्यक्त गर्न सकिँदैनन् भन्ने स्वीकारोक्ति नै यस कृतिको दार्शनिक गहिराइ हो। यही कारण “लेख्न नपर्ने कुरा” शीर्षक आफैंमा एउटा दर्शन बन्छ सबै कुरा लेखेर बुझिँदैन, केही कुरा मौनतामा अनुभूत गर्नुपर्छ।

यस दृष्टिले यो कृति उपनिषद् र बौद्ध दर्शनसँग निकट देखिन्छ। उपनिषद्ले जसरी आत्मा, ब्रह्म र सत्यलाई शब्दभन्दा परको अनुभूति मान्छ, त्यसैगरी घिमिरे पनि केही सत्यहरू भाषाभन्दा माथि हुन्छन् भन्ने संकेत गर्छन्। बौद्ध दर्शनको “अनित्य” र “मौन बोध”को चेतना पनि यहाँ प्रतिध्वनित हुन्छ, जहाँ बुझाइभन्दा अनुभूति बढी महत्वपूर्ण हुन्छ।यसरी हेर्दा, यो कृति आत्मिक खोजको साहित्यिक रूप हो। यो बाह्य संसारलाई हेरेर भित्री संसारतर्फ फर्किने निमन्त्रणा हो जहाँ शब्दहरू अन्त्य हुन्छन्, तर चेतना सुरु हुन्छ।

८. भाषा र सम्प्रेषण : प्रवाहको सौन्दर्य

घिमिरेको “लेख्न नपर्ने कुराहरू” मा भाषिक सौन्दर्यको मूल शक्ति यसको सरलता भित्र लुकेको गहिराइ हो। यहाँ भाषा कुनै कृत्रिम अलङ्कार वा जटिल संरचनाको प्रदर्शन होइन, बरु जीवनसँग सीधा जोडिएको स्वाभाविक अभिव्यक्ति हो। यही कारण यो कृति पढ्दा पाठकलाई भाषाको बोझ होइन, अर्थको प्रवाह महसुस हुन्छ।

लेखकले सचेत रूपमा छोटा वाक्यहरू प्रयोग गरेका छन्। यी छोटा वाक्यहरू संरचनागत छनोट होइनन्, बरु विचारलाई तीव्र र स्पष्ट बनाउने माध्यम हुन्। लामो वाक्यले कहिलेकाहीँ अर्थलाई ढाक्न सक्छ, तर यहाँ प्रत्येक वाक्य आफैंमा पूर्ण विचार बनेर प्रस्तुत हुन्छ।

त्यस्तै, कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको प्राकृतिक प्रवाह हो। विचारहरू जबरजस्ती जोडिएका छैनन् तिनीहरू नदीजस्तै स्वाभाविक रूपमा बग्छन्। एक निबन्धबाट अर्को निबन्धमा सर्ने क्रममा पाठकलाई कुनै कृत्रिम अवरोध महसुस हुँदैन। यही प्रवाहले कृतिलाई पढाइभन्दा बढी “अनुभव” बनाउँछ।

संवादात्मक शैली यसको अर्को विशेषता हो। लेखक पाठकसँग सीधा कुरा गरिरहेको अनुभूति हुन्छ। यो शैलीले निबन्धलाई औपचारिक दूरीबाट मुक्त गर्छ र आत्मीयता सिर्जना गर्छ। पाठक केवल दर्शक होइन, बरु सहभागी बन्छ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको भावनात्मक गहिराइ हो। सरल भाषाभित्र पनि गहिरो संवेदना लुकेको छ कहिले व्यङ्ग्यको रूपमा, कहिले आत्मचिन्तनको रूपमा, कहिले मौन पीडाको रूपमा। यही भावनात्मक तहले निबन्धलाई केवल बौद्धिक अभ्यास होइन, मानवीय अनुभवको दस्तावेज बनाउँछ।

९. सीमाहरू

कुनै पनि साहित्यिक कृति अन्तिम सत्य होइन, बरु त्यो एउटा मानवीय दृष्टिकोणको अस्थायी अभिव्यक्ति हो। त्यसैले घिमिरेको “लेख्न नपर्ने कुराहरू” पनि पूर्णताको दाबीभन्दा बढी एक जीवित अनुभवको रूपमा बुझिनु उपयुक्त हुन्छ। यस कृतिमा देखिने केही सीमाहरू वास्तवमा यसको कमजोरीभन्दा बढी यसको मानवीयता झल्काउने पक्ष हुन्।

कतिपय निबन्धहरू अत्यन्त आत्मकेन्द्रित देखिन्छन्। लेखक आफ्नै अनुभव, अनुभूति र मनोसंवादमा बढी केन्द्रित हुँदा बाह्य संसार कहिलेकाहीँ संकुचित जस्तो लाग्न सक्छ। तर यही आत्मकेन्द्रितता नै आत्मपरक निबन्धको मूल शक्ति पनि होकिनकि यहाँ “म” सम्पूर्ण मानव चेतनाको प्रतिनिधि हो।

त्यस्तै, केही विषयहरूमा दोहोरिएको अनुभूति पनि पाइन्छ। तर यो दोहोराइलाई सरल पुनरावृत्ति मात्र मान्नु अन्याय हुन्छ। वास्तवमा, जीवन आफैं पनि पुनरावृत्त अनुभवहरूको शृङ्खला हो—पीडा, स्मृति, व्यङ्ग्य र प्रश्नहरू बारम्बार फर्किरहन्छन्। त्यसैले साहित्यमा पनि त्यो पुनरावृत्ति अस्वाभाविक होइन, बरु जीवनको संरचनात्मक यथार्थ हो।

संरचनात्मक विविधता अझ बढ्न सक्थ्यो भन्ने कुरा पनि उल्लेखनीय छ। केही निबन्धहरू शैलीगत रूपमा समान लयमा अघि बढ्दा पाठकलाई नवीनता कम अनुभूत हुन सक्छ। यदि संरचनामा अझ प्रयोगात्मकता, बहुविध दृष्टिकोण वा शैलीगत भिन्नता थपिएको भए कृति अझ बहुआयामिक बन्न सक्थ्यो।

तर यी सबै सीमाहरूलाई अन्तिम निष्कर्षको रूपमा होइन, सन्दर्भगत विशेषताका रूपमा हेर्नुपर्छ। किनकि साहित्यमा “त्रुटि” धेरैपटक मानवीय सत्यको संकेत हुन्छ। अत्यधिक योजनाबद्ध, अत्यधिक परिष्कृत कृति कहिलेकाहीँ यथार्थभन्दा टाढा जान सक्छ, तर यहाँको असमानता, पुनरावृत्ति र आत्मकेन्द्रितता नै यसलाई जीवनसँग जोड्छ।

यस अर्थमा यी सीमाहरूले कृतिको मूल्य घटाउँदैनन्, बरु उल्टै यसलाई अझ मानवीय, नजिक र अनुभूतियोग्य बनाउँछन्। “लेख्न नपर्ने कुराहरू” पनि यही कारण केवल लेखन होइन, जीवनजस्तै अपूर्ण तर सजीव अनुभव बनेर उभिन्छ।

११. साहित्यिक स्थान :

नेपाली निबन्ध परम्परामा रामबाबु घिमिरेको स्थानलाई बुझ्दा उनी आत्मपरक चेतनाको दीर्घ परम्परालाई आधुनिक संवेदनासँग जोड्ने एउटा सेतुका रूपमा देखिन्छन्। नेपाली निबन्धले समयक्रममा विभिन्न चरणहरू पार गरेको छ प्रारम्भिक वर्णनात्मक शैलीदेखि लिएर आधुनिक आत्मचिन्तन र व्यङ्ग्यसम्म र घिमिरे यही उत्तरआधुनिक आत्मपरक धाराको भित्री विस्तार हुन्।

उनीलाई बालकृष्ण समसँग जोडेर हेर्दा, समले जस्तै घिमिरे पनि मानव मन, अस्तित्व र समाजबीचको सम्बन्धलाई दार्शनिक दृष्टिले हेर्छन्। तर जहाँ समको लेखन नाटकीय र संरचनात्मक गहिराइमा केन्द्रित छ, घिमिरेको लेखन दैनिक जीवनको सूक्ष्म अनुभवमा बढी केन्द्रित देखिन्छ। उनी दार्शनिकता ठूलो विचारमा होइन, साधारण घटनाको भित्री अर्थमा खोज्छन्।

त्यस्तै, शङ्कर लामिछानेको निबन्ध परम्परासँग तुलना गर्दा घिमिरेको आत्मपरकता अझ स्पष्ट हुन्छ। लामिछानेले जस्तै घिमिरे पनि “म” लाई केन्द्रमा राखेर लेख्छन्, तर घिमिरेमा त्यो “म” बढी सामाजिक, व्यङ्ग्यात्मक र स्थानीय जीवनसँग गाँसिएको छ। लामिछानेको शैलीमा बौद्धिक प्रयोगशीलता बढी देखिन्छ भने घिमिरेमा जीवनको सहज अनुभव र संवादात्मकता बढी पाइन्छ।

हरिभक्त कटुवालसँग तुलना गर्दा, घिमिरेको संवेदनशीलता र मानवीय पीडाप्रतिको दृष्टि समान रूपमा गहिरो देखिन्छ। कटुवालका कवितामा जस्तै घिमिरेका निबन्धहरूमा पनि जीवनको करुणा, समाजप्रतिको असन्तोष र मानवीय संवेदनाको गहिरो प्रवाह भेटिन्छ।

यसरी हेर्दा घिमिरे यी सबै परम्परागत धाराहरूको बीचमा उभिएर आफ्नै स्वर निर्माण गर्छन् न पूर्ण रूपमा कवितात्मक, न बौद्धिक, न पूर्ण रूपमा व्यङ्ग्यात्मक, तर यी सबैको सूक्ष्म समिश्रण।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा उनका लागि निबन्ध लेख्नु भनेको जीवनलाई बुझ्ने प्रक्रिया हो, आत्मसँग संवाद गर्ने अभ्यास हो र समाजको सूक्ष्म संरचना बुझ्ने माध्यम हो। यहाँ लेखन र जीवन अलग छैनन्। लेखन नै जीवनको अर्को रूप हो।यस दृष्टिले घिमिरेको निबन्धदृष्टि नेपाली साहित्यमा अस्तित्वको चिन्तनात्मक अभ्यास बन्छ।

१२. निष्कर्ष:

“लेख्न नपर्ने कुराहरू” शीर्षक आफैंमा एक विरोधाभास हो, तर यही विरोधाभास नै कृतिको दार्शनिक सौन्दर्य बनेको छ। साहित्य सामान्यतः लेखेर व्यक्त गर्ने कला हो, तर यहाँ लेखकले लेखनकै सीमालाई प्रश्न गर्छन्। यसले पाठकलाई सुरुमै एउटा सूक्ष्म चेतावनी दिन्छ सबै कुरा शब्दमा समेटिँदैनन्।