उमङ्गः लघुकथाको सूक्ष्म संसारमा मानवीय चेतनाको बहुरङ्गी यात्रा

पुस्तक समीक्षा

उमङ्गः लघुकथाको सूक्ष्म संसारमा मानवीय चेतनाको बहुरङ्गी यात्रा

तोमनाथ उप्रेती

नेपाली साहित्यमा लघुकथा विधा पछिल्लो समय अत्यन्त ऊर्जाशील रूपमा विकसित भइरहेको छ। समयको तीव्रता, जीवनको चाप, मानवीय सम्बन्धको जटिलता र समाजभित्रका विडम्बनाहरूलाई छोटो आयतनमा प्रभावकारी ढङ्गले व्यक्त गर्न सक्ने सामर्थ्यका कारण लघुकथा आजको युगको सर्वाधिक सान्दर्भिक विधामध्ये एक बनेको छ। यस विधामा शब्दहरू कम हुन्छन्, तर तिनले बोकेको अनुभूति, व्यञ्जना र जीवनदर्शन अत्यन्त गहन हुन्छ। एउटा सफल लघुकथाले कहिलेकाहीँ उपन्यासले दिन नसक्ने झट्का, कविता दिन नसक्ने तिक्त सौन्दर्य र निबन्धले दिन नसक्ने जीवनबोध एकैचोटि दिन सक्छ। यही सन्दर्भमा स्रष्टा सत्या अधिकारीका  लघुकथा सङ्ग्रह ‘उमङ्ग’ नेपाली लघुकथाको समकालीन यात्रामा उल्लेखनीय उपस्थिति बनेर आएका छन्।

सत्या अधिकारी समकालीन नेपाली लघुकथा साहित्यकी संवेदनशील, अध्ययनशील र सिर्जनशील स्रष्टा हुन्। पुस्तकालयकर्मीको दीर्घ अनुभवले उनको दृष्टिलाई गहन, व्यापक र मानवीय बनाएको छ। उनका लघुकथाहरूमा समाजका सूक्ष्म यथार्थ, मानवीय संवेदना, नैतिक द्वन्द्व, राजनीतिक विसङ्गति र आत्मचेतनाको उज्यालो कलात्मक रूपमा अभिव्यक्त भएको पाइन्छ। सरल भाषा, तीक्ष्ण व्यङ्ग्य, प्रतीकात्मक प्रस्तुति र मार्मिक अन्त्य उनका लेखनका विशेषता हुन्। ‘उमङ्ग’ र ‘ऐना’ जस्ता कृतिमार्फत उनले नेपाली लघुकथालाई नवीन ऊर्जा र वैचारिक गहिराइ प्रदान गरेकी छन्। उनी  कथाकार मात्र होइनन्, समाजको अन्तरात्मा सुन्न सक्ने एक सजग साहित्यिक चेतना पनि हुन्।

अधिकारी मूलतः पुस्तकालयकर्मीको अनुशासन, पाठकको संवेदनशीलता र स्रष्टाको जीवनदृष्टि बोकेकी साहित्यकार हुन्। पुस्तकसँग लामो संगत गर्ने मानिसको दृष्टि प्रायः सतहमा सीमित हुँदैन ऊ जीवनका सूक्ष्म तहसम्म प्रवेश गर्न सक्षम हुन्छ। यही कारण उनका लघुकथामा समाजका सामान्य देखिने घटनाहरू पनि गहन अर्थवत्ता लिएर उपस्थित भएका छन्। उनी समाजको चुपचाप अवलोकन गर्ने एक मौन साधक हुन्। उनका कथाहरू पढ्दा लाग्छ उनी जीवनलाई बाहिरबाट मात्र होइन, भित्रबाट पनि नियालिरहेकी छन्। यस अर्थमा उनी सामाजिक यथार्थवादी लेखिका मात्र होइनन्, उनी मानवीय आत्मसंघर्ष, नैतिक विघटन र चेतनाको खोजी गर्ने संवेदनशील चिन्तक पनि हुन्।

‘उमङ्ग’ सत्या अधिकारीको पहिलो लघुकथा सङ्ग्रह हो। शीर्षकले नै जीवनको उत्साह, आशा र मानवीय संवेदनाको उज्यालोतर्फ सङ्केत गर्छ। तर यो हर्षको पुस्तक होइन यसभित्र पीडा, विभेद, विडम्बना र मानवीय कमजोरीहरू पनि उत्तिकै गहिराइमा उपस्थित छन्। पुस्तकका पच्पन्न लघुकथाहरू गाउँदेखि शहरसम्म, परिवारदेखि राजनीति सम्म, अध्यात्मदेखि भौतिकवादसम्म फैलिएका छन्। कथाहरूको संसार अत्यन्त परिचित छ। हामीले दैनिक देख्ने समाजकै संसार तर सत्या अधिकारीले तिनलाई हेर्ने दृष्टि भने विशिष्ट छ।

‘विभेद’ जस्तो लघुकथामा आफ्नै सन्तानप्रति गरिने व्यवहारिक असमानतालाई उनले सामाजिक समस्या मात्र मानेकी छैनन् त्यो मानवीय नैतिकताको पतन हो भन्ने भाव गहनसँग व्यक्त भएको छ। यसले हामीलाई फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीको कथासंसार सम्झाइदिन्छ जहाँ अपराध कानुनी विषय मात्र होइन, आत्माको विकृति हो। अधिकारीका पात्रहरू पनि बाह्य रूपमा सामान्य छन्, तर उनीहरूको मौनताभित्र नैतिक द्वन्द्वको ठूलो संसार लुकेको छ।

त्यस्तै ‘बिटुली’ जस्तो कथाले नेपाली ग्रामीण समाजभित्र महिलाले भोगेका विभेद र त्यसको क्रमिक रूपान्तरणलाई सूक्ष्म ढङ्गले प्रस्तुत गरेको छ। यहाँ लेखिकाले नारीवादी घोषणापत्र लेखेकी छैनन् उनले जीवनको यथार्थ बोलेकी छन्। यही सहजता नै उनको शक्ति हो। कथामा महिलाको श्रम, पीडा र परिवर्तनशील चेतना एकैसाथ उपस्थित छ। यसले एलिस मन्रोको कथात्मक शैलीको स्मरण गराउँछ जहाँ सामान्य जीवनका मौन तहहरू असाधारण कलात्मकतासाथ उजागर हुन्छन्।

‘उमङ्ग’ सङ्ग्रहको विशेषता यसको विषयगत विविधता हो। कतै पुस्तक काट्ने मुसाप्रति चिन्तित सर्जक देखिन्छिन्, कतै भाषा र संस्कृतिप्रतिको उदासीनता माथि प्रहार गरिएको छ, कतै दैनिक जीवनका साना खुसीहरूलाई उत्सव बनाइएको छ। यी कथाहरू पढ्दा लाग्छ लेखिकाले जीवनलाई केवल राजनीतिक वा सामाजिक कोणबाट मात्र हेरेकी छैनन् उनले अस्तित्वगत तहसम्म अनुभूति गरेकी छन्। यस दृष्टिले उनको लेखनमा सूक्ष्म दार्शनिक चेतना पनि पाइन्छ।

‘जन्मथलो’ लघुकथा विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। गाउँका दुई घरबीचको संवाद अत्यन्त प्रतीकात्मक छ। शहर पसेर गाउँ बिर्सिएका मानिसहरू अन्ततः संकटमा परेपछि आफ्नै पुर्ख्यौली घर फर्किन्छन्। यो कथा भूकम्पपछिको यथार्थ मात्र होइन यो आधुनिक मानिसको आत्मिक विस्थापनको कथा हो। मानिस जति आधुनिक भए पनि उसको अन्तिम आश्रय जरा नै हुन्छ भन्ने भाव यहाँ सशक्त रूपमा अभिव्यक्त भएको छ। यसले गाब्रिएल गार्सिया मार्केसको ‘माकोन्डो’ संसारको याद दिलाउँछ जहाँ स्मृति र जन्मभूमि केवल भूगोल होइन, आत्माको स्थायी निवास हुन्छ।

अधिकारीको अर्को महत्त्वपूर्ण विशेषता भनेको प्रतीक प्रयोग हो। उनका धेरै कथाहरू प्रत्यक्षभन्दा बढी व्यञ्जनामूलक छन्। उनी सिधै उपदेश दिँदिनन् दृश्य निर्माण गर्छिन्, पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछिन्। यही गुणले उनका लघुकथालाई टिकाउ बनाएको छ। लघुकथामा प्रतीक र मौनता अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। धेरै भनियो भने कथा मर्छ कम भनियो भने अर्थ खुल्दैन। सत्या अधिकारीले यी दुईबीच सन्तुलन मिलाउन उल्लेखनीय सफलता प्राप्त गरेकी छन्।