किनारीकृत माइली: प्रेम, विभेद र मानवीय मुक्तिको काव्य

किनारीकृत माइली: प्रेम, विभेद र मानवीय मुक्तिको काव्य

तोमनाथ उप्रेती
उपसचिव, नेपाल सरकार

छवि वैरागी घिमिरे नेपाली साहित्यका समर्पित, साधनाशील र बहुआयामिक स्रष्टाका रूपमा चिनिनुहुन्छ। शास्त्रीय छन्दप्रतिको गहिरो अनुराग, सामाजिक यथार्थप्रतिको सजग दृष्टि र मानवीय संवेदनाप्रतिको अटुट प्रतिबद्धता उहाँको साहित्यिक व्यक्तित्वका विशिष्ट आधार हुन्। वि.सं. २०५२ देखि निरन्तर सक्रिय उहाँको लेखनीमा परम्परा र नवीन चेतनाको सन्तुलित समन्वय पाइन्छ। प्रेम, प्रकृति, सामाजिक विभेद, मानवता र नैतिक चेतनालाई सिर्जनाको विषय बनाउँदै उहाँले साहित्यलाई केवल मनोरञ्जन होइन, समाज रूपान्तरणको प्रभावकारी माध्यम मान्नुभएको छ। उहाँका कृतिमा भाषिक सौन्दर्य, छन्दगत अनुशासन, वैचारिक प्रखरता र भावनात्मक गहिराइको सुन्दर संयोजन देखिन्छ। नेपाली साहित्यको साधनामा उहाँको योगदान प्रशंसनीय, अनुकरणीय र स्मरणीय छ।

नेपाली समाजमा जातीय विभेदको इतिहास  सामाजिक संरचनाको इतिहास हो। यो मानिसले मानिसमाथि निर्माण गरेको दूरीको इतिहास पनि हो। एउटै माटोमा जन्मिएका मानिसलाई जातका आधारमा उँचो र होचो बनाउने मानसिकताले हाम्रो समाजमा अनेक पीडा जन्माएको छ।  घिमिरेको खण्डकाव्य ‘किनारीकृत माइली’ यही पीडाको काव्यात्मक अभिव्यक्ति हो। तर यो  दलित युवतीको प्रेमवियोगको कथाका साथै सामाजिक संरचनासँग प्रेमको संघर्ष हो। संस्कारसँग मानवताको मुठभेड हो। विभेदपूर्ण चेतनामाथि मानवीय समानताको उद्घोष पनि हो।

कृतिको केन्द्रमा ‘माइली’ छिन्।  उनी एउटा प्रतिनिधि पात्र हुन्। उनी प्रेम गर्ने अधिकारबाट वञ्चित नेपाली नारीको प्रतीक हुन्। उनी जातका कारण किनारामा धकेलिएको समुदायको आवाज पनि हुन्। उनको जीवनमा आएको वियोग व्यक्तिगत देखिए पनि त्यसको कारण व्यक्तिगत छैन। उनको प्रेमलाई तोड्ने शक्ति दुई व्यक्तिको कमजोरी होइन। त्यो समाजको संरचना हो। जातीय अहंकार हो। परम्पराको कठोरता हो। त्यसैले ‘किनारीकृत माइली’को त्रासदी प्रेमको असफलता मात्र होइन, समाजको नैतिक असफलता हो।

काव्यको कथावस्तु सरल छ। दलित परिवारकी एक युवती र ब्राह्मण परिवारमा हुर्किएको युवकबीच प्रेम हुन्छ। प्रेम पवित्र छ। भावना सच्चा छ। तर समाजले त्यसलाई स्वीकार गर्दैन। परिवारको दबाब आउँछ। जातीय मर्यादाको प्रश्न उठाइन्छ। सामाजिक बहिष्कारको भय देखाइन्छ। अन्ततः प्रेमभन्दा जात ठूलो बनाइन्छ। प्रेमी–प्रेमिकाको मिलन हुँदैन। माइलीको जीवन वियोगमा धकेलिन्छ। यसरी एउटा व्यक्तिगत प्रेमकथा सामाजिक दस्तावेजमा रूपान्तरित हुन्छ।

यहीँ कृतिको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वैचारिक शक्ति देखिन्छ। लेखकले जातीय विभेदको समस्यालाई दलित समुदायको समस्या मात्र मानेका छैनन्। विभेद गर्ने र विभेद भोग्ने दुवै समाजको साझा प्रश्न हो भन्ने आग्रह गरेका छन्। पीडितले मात्र परिवर्तनको लडाइँ लडेर पुग्दैन। विभेदबाट लाभान्वित वा मौन रहेका मानिसले पनि आफ्नो चेतना परिवर्तन गर्नुपर्छ। कृतिको मूल दर्शन यही हो। समानता कसैले कसैलाई दान गर्ने वस्तु होइन। त्यो मानिसको जन्मसिद्ध नैतिक अधिकार हो।

लेखकको निजी जीवनानुभवले पनि कृतिको वैचारिक धरातललाई थप विश्वसनीय बनाएको छ। आफ्ना पिताले जातीय छुवाछूतविरुद्ध आवाज उठाउँदा समाजबाट प्रतिरोध भोग्नुपरेको प्रसङ्ग लेखकले उल्लेख गरेका छन्। यसले काव्यको वैचारिक स्रोतलाई व्यक्तिगत अनुभूति र सामाजिक यथार्थसँग जोड्छ। लेखक केवल बाहिरबाट विभेदको कथा सुनाइरहेका छैनन्। उनी सामाजिक परिवर्तनको मूल्य कति कठोर हुन सक्छ भन्ने पारिवारिक स्मृतिसँग संवाद गरिरहेका छन्। यस अर्थमा कृतिको भूमिका स्वयं एउटा सामाजिक साक्ष्यजस्तो देखिन्छ।

किनारीकृत माइलीलाई नेपाली दलित चेतनाको साहित्यिक परम्परासँग जोडेर हेर्न सकिन्छ। पारिजातको साहित्यले सामाजिक असमानता र अस्तित्वगत पीडालाई प्रश्नको रूपमा प्रस्तुत गरेको थियो। उनको दृष्टिमा मानिस केवल सामाजिक भूमिकाको बन्दी होइन। ऊ आफ्नै अस्तित्वको खोजीमा रहेको चेतनशील प्राणी पनि हो। किनारीकृत माइलीमा पनि माइलीको पीडा व्यक्तिगत सीमाभित्र बन्द हुँदैन। उनी आफ्नो जातीय पहिचानका कारण निर्मित सामाजिक संरचनासँग जोडिन्छिन्। फरक यति हो कि पारिजातको लेखनमा मनोवैज्ञानिक र अस्तित्ववादी गहिराइ बढी प्रखर देखिन्छ भने वैरागीको काव्यमा सामाजिक सुधारको स्वर प्रत्यक्ष र घोषणात्मक छ।

देवकोटाको मानवतावादी चेतनासँग पनि यस कृतिको वैचारिक सम्बन्ध देख्न सकिन्छ। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले मानिसको गरिमा र करुणालाई साहित्यको केन्द्रमा राखे। उनका काव्यमा पीडित मानिसप्रतिको सहानुभूति र मानवीय संवेदनाको व्यापक संसार छ। किनारीकृत माइलीमा पनि यही मानवीय आग्रह उपस्थित छ। जातभन्दा माथि मानिसलाई राख्नुपर्ने विचार देवकोटेली मानवतावादसँग संवादरत देखिन्छ। यद्यपि देवकोटाको काव्यभाषा बहुआयामिक, प्रतीकात्मक र दार्शनिक विस्तारमा व्यापक छ भने यहाँको भाषा उद्देश्यकेन्द्रित र सामाजिक सन्देशप्रति प्रतिबद्ध छ।

भूपी शेरचनको सामाजिक व्यङ्ग्य र विद्रोही चेतनासँग तुलना गर्दा पनि कृतिको एउटा पक्ष स्पष्ट हुन्छ। भूपीले नेपाली समाजका खोक्रा मूल्य, राजनीतिक पाखण्ड र सामाजिक विसङ्गतिमाथि व्यङ्ग्यात्मक प्रहार गरे। वैरागीको काव्यमा व्यङ्ग्यभन्दा प्रत्यक्ष सामाजिक प्रतिरोध बढी छ। यहाँ समाजलाई ऐना देखाउने प्रयास गरिएको छ। ‘तिमी किन विभेद गर्छौ?’ भन्ने प्रश्न काव्यको अन्तरध्वनिमा निरन्तर सुनिन्छ। यस दृष्टिले ‘किनारीकृत माइली’ विद्रोहको कविता हो, तर यसको विद्रोह विनाशका लागि होइन। मानवतामूलक पुनर्निर्माणका लागि हो।

नेपाली साहित्यका अन्य प्रगतिशील र सामाजिक चेतनाका धारासँग पनि कृतिको सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ। गोपालप्रसाद रिमालले कविता र नाटकमा परिवर्तनको चेतना जगाए। सिद्धिचरण श्रेष्ठले राष्ट्रिय तथा मानवीय चेतनालाई स्वर दिए। युगीन यथार्थसँग साहित्यलाई जोड्ने यो परम्परामा किनारीकृत माइलीले आफ्नो स्थान खोजेको देखिन्छ। यस कृतिले जातीय विभेदजस्तो सामाजिक प्रश्नलाई शास्त्रीय छन्दको संरचनामा प्रस्तुत गर्नु यसको अर्को विशिष्ट पक्ष हो। आधुनिक सामाजिक प्रश्नलाई परम्परागत काव्यशिल्पमा अभिव्यक्त गर्ने प्रयास यहाँ देखिन्छ।

विश्वसाहित्यको सन्दर्भमा हेर्दा यस कृतिको मूल प्रश्न नोबेल पुरस्कारप्राप्त साहित्यकार टोनी मोरिसनको साहित्यसँग एउटा व्यापक वैचारिक बिन्दुमा भेटिन्छ। मोरिसनले जातीय विभेद र ऐतिहासिक उत्पीडनले मानिसको आत्मसम्मान, स्मृति र अस्तित्वमा पार्ने प्रभावलाई साहित्यिक केन्द्रमा राखिन्। किनारीकृत माइलीको सामाजिक सन्दर्भ फरक छ। इतिहास पनि फरक छ। तर मानिसलाई जन्मका आधारमा विभाजित गर्ने संरचनाविरुद्धको नैतिक प्रतिरोध समान छ। मोरिसनको लेखनमा पीडितको मनोवैज्ञानिक गहिराइ र जटिल कथाशिल्प अत्यन्त प्रखर छ। वैरागीको काव्यमा भने सामाजिक सन्देश अधिक स्पष्ट र सीधा छ।

भारतीय दलित साहित्यकार तथा चिन्तकहरूको परम्परासँग तुलना गर्दा पनि यस कृतिको वैचारिक आग्रह अर्थपूर्ण देखिन्छ। विशेषतः डा. भीमराव अम्बेडकरले स्थापित गरेको समानता, सम्मान र सामाजिक न्यायको चेतनाले दक्षिण एसियाली समाजलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गरेको छ। ‘किनारीकृत माइली’को मूल स्वर पनि मानिसलाई जातीय संरचनाबाट मुक्त गराएर मानवीय गरिमाको स्तरमा स्थापित गर्ने दिशातर्फ उन्मुख छ। साहित्यिक कृतिका रूपमा यसले राजनीतिक दर्शनको पुनरुक्ति मात्र गर्दैन। प्रेम र वियोगको माध्यमबाट सामाजिक प्रश्नलाई भावनात्मक बनाउँछ।

नोबेल पुरस्कारप्राप्त दक्षिण अफ्रिकी साहित्यकार नादिन गार्डिमरको रचनासंसारसँग पनि एउटा तुलनात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्न सकिन्छ। गार्डिमरले विभाजनकारी सामाजिक व्यवस्थाभित्र मानिसको निजी सम्बन्ध कसरी राजनीतिक र सामाजिक संरचनाबाट प्रभावित हुन्छ भन्ने देखाएकी छन्। किनारीकृत माइलीमा पनि प्रेम निजी रहन पाउँदैन। दुई व्यक्तिको प्रेममाथि समाज हस्तक्षेप गर्छ। यसरी प्रेम स्वयं राजनीतिक र सामाजिक प्रश्न बन्छ। फरक सन्दर्भमा भए पनि निजी जीवनमाथि संरचनागत विभेदको नियन्त्रण दुवै साहित्यिक संसारमा महत्त्वपूर्ण प्रश्न बनेर आउँछ।

कृतिको दार्शनिक आधार मूलतः मानवतावादी छ। तर त्यसमा सामाजिक अस्तित्ववादको छाया पनि देख्न सकिन्छ। माइलीले आफ्नो जीवन आफूले चाहेको दिशामा लैजान खोज्छिन्। तर उनको स्वतन्त्र छनोटमाथि समाजको नियन्त्रण छ। प्रश्न उठ्छ—मानिस साँच्चै स्वतन्त्र छ कि समाजले निर्माण गरेको पहिचानको बन्दी? जन्मले दिएको जातीय परिचय मानिसको भाग्य निर्धारण गर्न सक्छ? प्रेम गर्न पाउने अधिकार पनि सामाजिक स्वीकृतिमा निर्भर हुनुपर्छ? यी प्रश्नले कृतिलाई सामान्य प्रेमकथाभन्दा माथि उठाउँछन्।

कृतिमा रहेको माइली नाम आफैँमा प्रतीकात्मक सम्भावना बोकेको छ। उनी कुनै एक व्यक्तिको नाम मात्र होइनन्। उनी हजारौँ किनारीकृत जीवनको प्रतिनिधि बन्न सक्छिन्। किनारीकृत शब्दले कृतिको सम्पूर्ण वैचारिक केन्द्र खोलिदिन्छ। समाजको केन्द्रमा बस्ने र किनारामा धकेलिनेबीचको सम्बन्ध यहाँ मूल प्रश्न हो। समाजले कसलाई केन्द्रमा राख्छ? कसलाई किनारामा पठाउँछ? र कसले यो केन्द्र र किनाराको सीमा बनाउँछ? कृतिले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा यिनै प्रश्नहरू उठाउँछ।

काव्यको शिल्पगत पक्ष पनि उल्लेखनीय छ। लेखकको मूल साहित्यिक क्षेत्र शास्त्रीय छन्द भएको प्रकाशकीयबाट स्पष्ट हुन्छ। उपलब्ध काव्यांशमा अनुप्रास, लय, संस्कृतनिष्ठ शब्दावली र छन्दअनुशासनको प्रयोग देखिन्छ। गणेश, शिव र देवतत्त्वप्रतिको वन्दनाबाट काव्य प्रारम्भ हुनु शास्त्रीय काव्यपरम्परासँग लेखकको सम्बन्ध देखाउने पक्ष हो। त्यसपछि विभेदविरुद्धको सामाजिक संकल्प प्रस्तुत गरिएको छ। यसरी परम्परागत मङ्गलाचरण र आधुनिक सामाजिक चेतनाको संयोजन गर्ने प्रयास गरिएको छ।

तर यहीँ एउटा आलोचनात्मक प्रश्न पनि उठ्छ। सामाजिक यथार्थमाथि आधारित काव्यमा प्रत्यक्ष उपदेशात्मकता अत्यधिक भयो भने पात्रको जीवनभन्दा लेखकको विचार बढी बोल्न थाल्छ। किनारीकृत माइलीको सबभन्दा ठूलो शक्ति यसको स्पष्ट सामाजिक उद्देश्य हो। तर यही स्पष्टता कहिलेकाहीँ कलात्मक जटिलताको सीमितता पनि बन्न सक्छ। पाठकलाई निष्कर्ष सुनाउनु र पाठकलाई पात्रको अनुभवभित्र प्रवेश गराएर निष्कर्षमा पुग्न दिनु फरक कुरा हुन्। कृतिको सफलताको मूल्याङ्कन गर्दा यसको कथनशैली, पात्रचित्रण र संवादमा यही पक्षलाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ।

यद्यपि सामाजिक परिवर्तनको साहित्यमा सन्देश हुनु कमजोरी होइन। प्रश्न सन्देश कसरी प्रस्तुत गरिएको छ भन्ने हो। यदि माइलीको पीडा पाठकको आफ्नै पीडा बन्न सक्छ भने काव्य सफल हुन्छ। यदि प्रेमी युवकको द्वन्द्व केवल व्यक्तिगत कमजोरी नभई जातीय संरचनाभित्र हुर्किएको मानिसको नैतिक संकट बन्न सक्छ भने कृतिले थप गहिराइ प्राप्त गर्छ। युवक स्वयं ब्राह्मण परिवारबाट आएको भए पनि उसको अन्तर्द्वन्द्व महत्त्वपूर्ण छ। ऊ विभेदकारी संरचनाको लाभग्राही समुदायबाट आएको व्यक्ति हो। तर ऊ त्यसै संरचनाको पीडासँग पनि जोडिन्छ। यही विरोधाभासले पात्रलाई दार्शनिक रूपमा रोचक बनाउन सक्छ।

कृतिको सबैभन्दा प्रभावकारी वैचारिक प्रस्ताव भनेको गैरदलित समुदायको जिम्मेवारीबोध हो। जातीय विभेदविरुद्धको आन्दोलन केवल विभेद भोग्नेहरूको आवाजमा सीमित हुनु हुँदैन भन्ने लेखकको आग्रह महत्त्वपूर्ण छ। अन्यायको अन्त्य पीडितको जिम्मेवारी मात्र होइन। अन्याय देख्ने प्रत्येक मानिसको नैतिक जिम्मेवारी पनि हो। यही विचारले कृतिलाई ‘दलित समस्या’को सीमित घेराबाट निकालेर सम्पूर्ण समाजको नैतिक प्रश्नमा रूपान्तरण गर्छ। मानवता तब मात्र पूर्ण हुन्छ, जब विशेषाधिकार प्राप्त मानिसले पनि समानताको पक्षमा आफ्नो आवाज उठाउँछ।

यस अर्थमा किनारीकृत माइलीलाई प्रेमको वियोगान्त खण्डकाव्य मात्र भन्न पुग्दैन। यो सामाजिक बहिष्करणको काव्य हो। जातीय अहंकारविरुद्धको प्रतिवाद हो। नारीको स्वतन्त्र अस्तित्वमाथि समाजले लगाएको सीमाको प्रश्न हो। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, यो चेतनाको परिवर्तनको आह्वान हो। लेखकले विभेदको अन्त्यलाई कानुनी व्यवस्थाको प्रश्नमा मात्र सीमित राखेका छैनन्। उनी मानिसको मन परिवर्तन हुनुपर्ने आवश्यकता देखाउँछन्। कानुनले छुवाछूतलाई अपराध घोषणा गर्न सक्छ। तर मानिसको चेतनाभित्र बसेको जातीय अहंकार मेटाउन शिक्षा, संवेदना र निरन्तर सामाजिक संवाद आवश्यक हुन्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा कृतिले एउटा गम्भीर प्रश्न छोड्छ—मानिसको वास्तविक पहिचान के हो? उसको जात? थर? धर्म? परिवार? कि उसको चेतना र कर्म? यदि मानिसको जन्म उसले रोजेको होइन भने जन्मका आधारमा उसलाई सम्मान वा अपमान किन? यही प्रश्न कृतिको नैतिक केन्द्र हो। माइलीको प्रेम अस्वीकार हुनु वास्तवमा एउटी युवतीको व्यक्तिगत पराजय होइन। त्यो मानिसलाई मानिसका रूपमा स्वीकार गर्न नसक्ने समाजको पराजय हो।

किनारीकृत माइलीको शीर्षकले नै कृतिको सार बोल्छ। ‘किनारीकृत’ हुनु भनेको  सामाजिक रूपमा पछाडि पर्नु हो। त्यो मानिसको आवाज दबाइनु पनि हो। उसको इच्छा अस्वीकार गरिनु पनि हो। उसको प्रेममाथि अरूले निर्णय गर्नु पनि हो। उसको भविष्य सामाजिक संरचनाले नियन्त्रण गर्नु पनि हो। माइली त्यस अर्थमा किनाराबाट केन्द्रतिर आउने पात्र हुन्। उनको पीडाले केन्द्रमा बसेका मानिसलाई प्रश्न गर्छ। र, यही प्रश्न नै कृतिको साहित्यिक तथा सामाजिक शक्ति हो।

समग्रमा, छवि वैरागी घिमिरेको ‘किनारीकृत माइली’ सामाजिक यथार्थ, प्रेमको करुणा र समानताको चेतनालाई एकै सूत्रमा गाँस्ने प्रयत्न हो। यसको सबल पक्ष स्पष्ट वैचारिक प्रतिबद्धता, जातीय विभेदप्रतिको प्रतिरोध, मानवीय समानताको आग्रह र शास्त्रीय छन्दमा समकालीन सामाजिक प्रश्नको प्रस्तुति हो। सुधारको सम्भावना काव्यात्मक सूक्ष्मता, पात्रको मनोवैज्ञानिक विस्तार, प्रतीकात्मक गहिराइ र उपदेशात्मक स्वरलाई अनुभवप्रधान बनाउने क्षेत्रमा देखिन्छ।

यस खण्डकाव्यको मूल सन्देश प्रेमको मिलनभन्दा पनि ठूलो छ। त्यो सन्देश हो—मानिसलाई जन्मले होइन, मानवताले चिन। जातले होइन, चेतनाले मूल्याङ्कन गर। विभेदलाई परम्पराको नाममा संरक्षण नगर। किनारामा धकेलिएको मानिसलाई केन्द्रमा ल्याऊ। किनकि कुनै पनि समाज वास्तवमा सभ्य तब मात्र हुन्छ, जब त्यहाँ कसैलाई पनि मानिस हुनका लागि आफ्नो जात प्रमाणित गर्नुपर्दैन।