नदीले नाम सम्झँदैन(कथा)

नदीले नाम सम्झँदैन(कथा)

तोमनाथ उप्रेती

लाल सागरको पानी रातमा अझ गाढा देखिन्थ्यो, जस्तो आकाश नै उल्टिएर समुद्र बनेको होस्। माथि ताराहरू थिए, तर तिनीहरूको उज्यालो पानीले निलिरहेको थियो। हावा भारी थियो। नुनिलो, चिसो र कुनै अज्ञात थकान बोकेको। त्यो हावामा टाढा–टाढासम्म फैलिएको यात्राको गन्ध मिसिएको थियो, जस्तो समुद्र आफैं कुनै पुरानो स्मृति बोकेर बगिरहेको होस्।

क्रूज जहाज विशाल थियो।

उच्च धातुका भित्ताहरूले रातको अँध्यारोलाई चिरेर होइन, सहेर अघि बढिरहेका थिए। जहाज पानीमाथि तैरिरहेको थिएन, बरु पानीभित्रै गाडिएर पनि बाँचिरहेको जस्तो देखिन्थ्यो। यसको गति स्थिर थियो, लगभग अनिर्णित न कुनै हतार, न कुनै गन्तव्यको स्पष्टता। केवल निरन्तरता।

जहाजभित्र भने अर्को संसार थियो।

चम्किला बत्तीहरू, सजिएका टेबलहरू, संगीतको हल्का धुन र गिलास ठोक्किँदा निस्कने कृत्रिम खुशीको आवाज। मानिसहरू हाँसिरहेका थिए, फोटो खिचिरहेका थिए, आफ्ना क्षणहरूलाई सुरक्षित बनाउने प्रयासमा व्यस्त थिए। त्यहाँ समय पनि एउटा सजावट जस्तै थियो—सजिलै खर्च हुने, तर गहिरो नहुने।

तर बाहिर

जहाँ डेक खुला थियो, त्यहाँ संसार फरक थियो।

त्यहाँ मौनता थियो।

त्यो मौनता साधारण थिएन। त्यो मौनता भारी थियो, जस्तो कुनै पुरानो प्रश्न अझै उत्तरको प्रतीक्षामा अडिएको होस्। समुद्रको हरेक छालले त्यो प्रश्नलाई दोहोर्याइरहेको जस्तो लाग्थ्यो, तर कसैले सुन्न चाहँदैनथ्यो।

त्यही मौनतामा एक महिला उभिएकी थिई।

उसको नाम कमला थियो।

उसको अनुहारमा समुद्रको उज्यालो र अँध्यारो दुवै मिसिएको थियो। आँखा टाढा कतै हराएका जस्ता, तर भित्र कतै धेरै कुरा जम्मा भएको जस्तो। ऊ पानी हेर्थी, तर पानीसँग कुरा गर्दैनथी। किनकि यहाँ पानी पनि कुरा गर्ने होइन निल्ने वस्तु थियो।

लाल सागर बगिरहेको थियो।

तर त्यो बगाइमा कुनै शान्ति थिएन।

त्यो बगाइमा  एउटा अनकथित इतिहास थियो जहाँ प्रत्येक छालले केही बोकिरहेको थियो र प्रत्येक मौनताले केही लुकाइरहेको थियो।

र कमला त्यो विशाल क्रूजको किनारमा उभिएर, पहिलो पटक बुझ्दै थिई समुद्र सुन्दर हुन्छ, तर सधैं सुरक्षित हुँदैन।

तर यहाँ, यो जहाजमा, उसलाई नामले होइन पासपोर्ट नम्बरले चिनिन्थ्यो।

कमलाले तलको पानी हेरी।

लाल सागर।

जहाँ कहिल्यै उनले बगेको नदी सम्झिएकी थिइनन्, तर आज सबै नदीहरू एकै ठाउँमा मिसिएको जस्तो लाग्थ्यो। उसलाई अचानक आफ्नो गाउँको नदी सम्झना आयो। त्यो नदी, जसले पहाडबाट बग्दै आएर उनको जीवनलाई छोएको थियो। तर यहाँ पानी फरक थियो। यो पानीले गाउँ बोकेको थिएन। यो पानीले व्यापार बोकेको थियो।

जहाज अगाडि बढ्दै थियो। तर कमलालाई लाग्थ्यो उनी पछाडि फर्किँदैछिन्।

कमला कुनै समय पहाडी बस्तीकी केटी थिई। जहाँ घरहरू ढलानमा झुकेका थिए र सपना सधैं माथि चढ्न संघर्ष गर्थे। त्यहाँ नदी थियो—नाम बदलिने, स्वर बदलिने, तर कहिल्यै रोकिँदैनथ्यो। त्यही नदीले उनको बाल्यकाल बनाएको थियो।

बुबा मजदुर थिए। आमा तरकारी बेच्थिन्। घरमा शब्दभन्दा बढी थकान बोल्थ्यो। कमला सानो छँदा सोच्थी—ठूला मान्छेहरू किन सधैं थाकेका देखिन्छन्? पछि बुझिन्—किनकि उनीहरूको जीवन विश्रामको अनुमति बिना चल्छ।

त्यही बस्तीमा एक केटा आएको थियो—मिलन। पहिरोले उसको गाउँ खाएको थियो। ऊसँग घर थिएन, तर दृष्टि थियो। ऊ धेरै बोल्दैनथ्यो। तर जब बोल्थ्यो, शब्दहरू गहिरो खाल्डोमा खस्ने ढुंगा जस्ता लाग्थे।

उसले एक दिन कमलालाई भनेको थियो“हामी बस्ने ठाउँहरू मात्र हराउँदैनन्… हामी आफैं पनि हराउँछौं।”

कमला चुप थिई। तर उसले पहिलो पटक महसुस गरेकी थिई—मौनता पनि उत्तर हुन्छ।

एक वर्ष नदी बढ्यो। पहिले बिस्तारै, पछि क्रूर रूपमा। घरहरू पानीसँग बहस गर्न सकेनन्। मानिसहरू छतमा बसेर आफ्नो जीवनलाई तल बगिरहेको हेर्थे। त्यो दिन कमलाले देखेकी थिई—बाख्रा पनि छतमा उभिएर मौन प्रश्न गरिरहेको थियो—
“अब म कहाँ?”
तर उत्तर थिएन।

विद्यालय राहत शिविर बन्यो। मानिसहरू नामसहित आए, तर पीडाहरू नामविहीन थिए। कतै खाना बढी बाँडियो, कतै कम। कतै आँसु छिटो सुनियो, कतै ढिलो। कमलाले पहिलो पटक बुझिन्—पीडा पनि समान हुँदैन। त्यो पनि वर्गअनुसार बाँडिन्छ।

मिलनसँगै काम गर्थी। ऊ कम बोल्थ्यो, तर जब बोल्थ्यो—
“भत्किएको कुरा फेरि बन्छ। तर भित्रको कुरा कहिल्यै फर्किँदैन।”
त्यो वाक्य कमलाभित्र ढुंगा जस्तो बसेको थियो।

बाढीपछि गाउँ फेरि बन्यो। सरकार आयो, फोटो खिच्यो, वाचा गर्‍यो, गयो। नदी फेरि बग्न थाल्यो। तर अब पानी पहिले जस्तो थिएन। यसले गन्ध बोकेको थियो। माछाहरू हराएका थिए। बाल्यकालको स्वाद हराएको थियो।

तर मानिसहरू काममा फर्किए। किनकि भोकले स्मृति भन्दा छिटो बोल्छ।

मिलन एक दिन हरायो। कसैले भन्यो—शहर गयो, कसैले भन्यो—विदेश। कमलाले सोधिन। किनकि यहाँ नपाएको प्रश्नले कहिल्यै उत्तर पाउँदैन।

समयले कमलालाई बदल्यो। ऊ अब शहरमा अनुवादक थिई। गाउँका शब्दहरूलाई रिपोर्ट बनाउने काम।

“हामी भोकै छौं”  “खाद्य असुरक्षा देखिएको छ”
“हामी डराएका छौं”  “सामाजिक अस्थिरता सम्भावना”

कमलाले बुझिन्—शब्द सफा हुँदै जाँदा, सत्य हराउँदै जान्छ।

एक दिन ऊ फेरि गाउँ पुगिन्। नदी अझै थियो, तर बाँधिएको जस्तो। छेउमा कारखाना थियो—ठूलो, चिसो, स्थायी।

त्यहीँ मिलन फेरि देखियो। ऊ बदलिएको थियो, तर हराएको थिएन।

उसले सोध्यो—“तिमी अहिले सबै कुरा अनुवाद गर्छौ?”
कमलाले भनिन्—“हो।”
उसले फेरि सोध्यो—“मौन पनि?”

त्यो प्रश्नले समय रोक्यो।

साँझ दुवै नदी किनार बसे। मिलनले भन्यो—“यो विकास हो भन्छन्।”
कमलाले सोधिन्—“भएन र?”
ऊ मुस्कुरायो—“केही भयो। तर त्यो होइन, जसको नाममा वाचा गरिएको थियो।”

त्यो वाक्य हावामा अडियो। र पानीले सुनेझैँ लाग्यो।

कमलाले नोटबुक खोलिन्। एक वाक्य लेखिन्। र रोकिन्। किनकि पहिलो पटक उसले बुझिन्—केही कुरा अनुवाद गर्न मिल्दैन। केही कुरा जस्ताको तस्तै बस्न चाहन्छ।

अब फेरि—

लाल सागर।
जहाज अझै तैरिरहेको छ। रात अझै गहिरिँदै छ।

कमला डेकमा उभिएकी छ। पानी अब पनि उस्तै छ, तर उसले अब पानीलाई नामले होइन, मौनताले हेर्छिन्।

मिलन पछाडि कतै छैन। तर उसको प्रश्न अझै बाँकी छ—
“मौन पनि अनुवाद हुन्छ?”

जहाज बिस्तारै अँध्यारोतर्फ बढ्छ। लाल सागर रातसँग मिसिन्छ। बत्तीहरू टाढा हुँदै जान्छन्।

कमला अन्तिम पटक पानी हेर्छिन्।

तर पानीले अब कुनै प्रतिबिम्ब देखाउँदैन—न अनुहार, न नाम।

केवल गहिरो अज्ञातता।

जहाज अघि बढ्छ।

तर गन्तव्य स्पष्ट छैन।

किनकि यहाँ कुनै नक्शा छैन।केवल बगाइ छ।

र त्यो बगाइले कुनै नाम सम्झँदैन।