कोशीको किनारदेखि कञ्चनजङ्घाको छायासम्म (नियात्रा)

कोशीको किनारदेखि कञ्चनजङ्घाको छायासम्म (नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

यात्रा कहिल्यै  भौगोलिक गतिशीलता मात्र हुँदैन। यो शरीरको हिँडाइ मात्र होइन, चेतनाको विस्तार हो। कहिलेकाहीँ बाटोले मानिसलाई डोऱ्याउँछ जस्तो लाग्छ, तर वास्तवमा मानिसभित्रैको खोजले बाटो बनाइरहेको हुन्छ। यस्तै एउटा यात्रा सुरु भयो कोशी ब्यारेजको किनारबाट, जहाँ पानी निरन्तर बगिरहेछ, तर मानिसको मन स्थिर छैन।

सूर्योदयको हल्का सुनौलो उज्यालोमा हामीले कोशी ब्यारेज पार गर्यौँ। पानीको आवाज प्राकृतिक ध्वनि थिएन, त्यो कुनै पुरानो कथा जस्तो लाग्थ्यो अनन्त प्रवाह, अनन्त पुनर्जन्म। कोशी, जसलाई कहिलेकाहीँ बगिरहने नदी भनिन्छ, वास्तवमा जीवनको प्रतीक हो। यहाँ उभिँदा लाग्थ्यो, जीवन पनि यही नदीजस्तै हो कहिल्यै रोकिँदैन, कहिल्यै एउटै रूप रहँदैन।

त्यहीँबाट हाम्रो यात्रा सुरु भयो इनरुवा तर्फ। सडकले हामीलाई सहरतर्फ होइन, अनुभूतितर्फ लैजाँदै थियो। इनरुवा पुग्दा बिहानको चहलपहल सुरु भइसकेको थियो। बजारमा जीवनको आवाज थियो तर त्यो आवाजभित्र पनि एउटा मौनता लुकेको थियो। मानिसहरू दौडिरहेका थिए, तर कहाँ? यो प्रश्न मनभित्रै घुमिरह्यो।

इनरुवाबाट हामी इटहरीतर्फ अघि बढ्यौँ। इटहरी, जहाँ बाटोहरू धेरै छन् तर दिशा एउटै छैन जीवनजस्तै। यहाँ आधुनिकता र परम्परा एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। सहरको गति तीव्र थियो, तर मन अझै कोशीको किनारमै अडिएको थियो। कहिलेकाहीँ लाग्छ, शरीर अगाडि बढ्छ तर मन कुनै पुरानो ठाउँमै रोकिएको हुन्छ।

इटहरीपछि बिराटचोक आयो। यो स्थान  भौगोलिक बिन्दु मात्र होइन, यो परिवर्तनको संकेत हो। पहाडको छायाँ अलिकति देखिन थाल्छ। यहाँबाट पूर्वी नेपालको आत्मा बदलिन थाल्छ। हरियाली गहिरो हुन्छ, आकाश फराकिलो हुन्छ र मन केही हल्का हुन थाल्छ।

उर्लाबारी पुग्दा प्रकृति अझ नजिक महसुस भयो। यहाँ माटोको गन्ध अलि फरक छ । मानिसहरू सरल छन्, तर उनीहरूको सरलतामा जीवनको गहिरो दर्शन छ। हामीले बुझ्यौँ सुख सधैं ठूलो सहरमा हुँदैन, कहिलेकाहीँ सानो ठाउँको मौनतामा हुन्छ।

दमक पुग्दा आकाश अझ खुला भयो। सडक लामो लाग्न थाल्यो, तर थकान थिएन। दमक एउटा संक्रमण बिन्दु हो—तराईबाट पहाडतर्फको प्रवेशद्वार। यहाँबाट यात्रा केवल दूरीको होइन, उचाइको हुन थाल्छ।

सुरुङ्गा हुँदै बिर्तामोड पुग्दा पूर्वी नेपालको जीवनशक्ति स्पष्ट देखिन्छ। बिर्तामोड केवल व्यापारिक केन्द्र होइन, यो गतिशीलताको प्रतीक हो। यहाँ मानिसहरूको भीड छ, तर प्रत्येक अनुहारमा एउटा कथा छ। ती कथाहरू बोलेका छैनन्, तर अनुभूत छन्।

चारआली पुग्दा यात्रा अझ गम्भीर भयो। यहाँबाट बाटो पहाडतर्फ मोडिन्छ। हावामा परिवर्तन आउँछ। हल्का चिसोपन सुरु हुन्छ। मनमा एक प्रकारको प्रतीक्षा जाग्छ केही नयाँ देखिने, केही अनुभूति हुने।

फिक्कल पुग्दा पहिलो पटक पहाडको वास्तविक स्पर्श महसुस भयो। हरियो डाँडा, चियाबारी, कुहिरोले ढाकिएको वातावरण—सबै कुरा मिलेर एउटा ध्यानमय अवस्था सिर्जना गर्छ। फिक्कल केवल ठाउँ होइन, यो शान्तिको प्रारम्भ हो।

त्यहीँ, श्रीकृष्ण प्रणामी मन्दिर फिक्कलमा हामीले रात बितायौँ। त्यो रात केवल निद्राको थिएन, त्यो आत्मसंवादको रात थियो। मन्दिरको घण्टीको आवाजले मनलाई भित्रतिर फर्कायो। यहाँ धर्म अनुभूति थियो। भगवानलाई बाहिर होइन, भित्र खोज्ने अभ्यास थियो।

मन्दिरको आँगनमा बसेर जब आकाश हेरेँ, ताराहरू स्थिर थिए तर मन अस्थिर। लाग्यो ईश्वर टाढा छैन, तर हामी नै टाढा छौँ। धर्म कुनै बाह्य क्रिया होइन, यो चेतनाको जागरण हो। त्यो रात हामीले बुझ्यौँ—यात्रा केवल ठाउँ बदल्नु होइन, दृष्टि बदल्नु हो।

बिहानको पहिलो उज्यालोसँगै हामी अघि बढ्यौँ। अब यात्रा भारततर्फ थियो। पाशुपतिनगर नजिकिँदै गर्दा सीमा  रेखा होइन, अनुभूति जस्तो लाग्यो। देशहरू अलग भए पनि माटोको गन्ध एउटै हुन्छ। मानिसहरू फरक भए पनि आँसु र हाँसो एउटै भाषा बोल्छन्।

पाशुपतिनगर पुग्दा धार्मिक अनुभूति गहिरियो। नाममै ‘पशुपति’ थियो शिवको स्मरण। यहाँबाट लाग्यो, सीमा केवल प्रशासनिक हुन्छ, आध्यात्मिक हुँदैन। आत्मा सीमाहीन हुन्छ।

त्यसपछि हामी रिमिकतर्फ उक्लियौँ। बाटो घुमाउरो थियो, तर सुन्दर। हरेक मोडमा प्रकृतिले नयाँ अनुहार देखाइरहेको थियो। पहाडहरू बोलिरहेका जस्ता लाग्थे।

रिम्बिकको चिया बगानहरूमा हरियो समुद्र फैलिएको थियो। त्यहाँ समय बिस्तारै बगिरहेको थियो। हामीले बुझ्यौँ प्रकृति कहिल्यै हतारमा हुँदैन, तर सधैं पूर्ण हुन्छ। दार्जिलिङतर्फको यात्रा सुरु भयो। बाटो उकालो थियो, तर मन हल्का हुँदै गयो। जति उचाइ बढ्दै गयो, त्यति नै भित्री मौनता गहिरिँदै गयो। कुहिरोले बाटो ढाकिरहेको थियो, तर त्यो अन्धकार थिएन त्यो ध्यान थियो।

दार्जिलिङ पुग्दा पहिलो अनुभूति शब्दमा समेट्न कठिन थियो। कञ्चनजङ्घाको छायाँले आकाशलाई छोइरहेको थियो। त्यो दृश्य  सौन्दर्य मात्र थिएन, त्यो दर्शन थियो। पहाडहरू स्थिर थिए, तर चेतना गतिशील थियो।

हामीले दोस्रो रात श्रीकृष्ण प्रणामी मन्दिर दार्जिलिङमा बितायौँ। त्यो स्थान साधनाको स्थान थियो। यहाँ धर्म, संस्कृति र प्रकृति एकै ठाउँमा मिलेको थियो।

रातभरि मनले धेरै प्रश्नहरू सोध्यो म को हुँ? किन यात्रा गर्छु? कहाँ पुग्न खोजिरहेको छु? तर उत्तर बाहिर थिएन। उत्तर मौनतामा थियो।

त्यो रात बुझियो मानिस कहिल्यै गन्तव्यमा पुग्दैन, ऊ केवल परिवर्तनमा हुन्छ। यात्रा समाप्त हुँदैन, केवल रूप बदलिन्छ।

दार्जिलिङको बिहानमा कञ्चनजङ्घा देखिँदा लाग्यो ईश्वर टाढा छैन, ऊ उचाइमा होइन, दृष्टिमा छ। पहाडहरू केवल ढुंगा होइनन्, ती ध्यानका स्तम्भ हुन्।यस यात्राले सिकायो सहरहरू बदलिन्छन्, बाटोहरू बदलिन्छन्, तर खोज एउटै रहन्छ। त्यो खोज हो शान्ति, अर्थ र आत्मा।

कोशीको बगाइदेखि कञ्चनजङ्घाको स्थिरतासम्म, हामीले बाहिरको यात्रा गर्यौँ, तर वास्तविक यात्रा भित्र भएको थियो।यात्रा सकिँदैन। किनकि मानिस स्वयं यात्रा हो।