नोरी: प्रेम, स्मृति, चेतना र आध्यात्मिक अनुभूतिको सुन्दर दस्तावेज

पुस्तक समीक्षा

नोरी: प्रेम, स्मृति, चेतना र आध्यात्मिक अनुभूतिको सुन्दर दस्तावेज

तोमनाथ उप्रेती

ईश्वर थोकर समकालीन नेपाली साहित्यमा संवेदनशील अनुभूति, प्रेम चेतना र सूक्ष्म जीवनदर्शनलाई अत्यन्त सरल तर प्रभावकारी भाषामा अभिव्यक्त गर्ने प्रतिभाशाली कविका रूपमा परिचित छन्। उनका कविताहरूमा मानवीय सम्बन्धको आत्मीय ताप, स्मृतिको मौन कम्पन र जीवनप्रतिको गहन दार्शनिक दृष्टि पाइन्छ। विशेषतः लघुकवितामा उनी भावको घनत्व निर्माण गर्न सक्षम स्रष्टा हुन्। थोरै शब्दभित्र विशाल अनुभूति अटाउने उनको क्षमता उल्लेखनीय छ।

उनको कृति ‘नोरी’ ले प्रेमलाई  भावनात्मक प्रसंगका रूपमा नभई आत्मिक अनुभूति र चेतनाको विस्तारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ। उनका कवितामा पूर्वीय अध्यात्म, वेदान्तीय चेतना र आधुनिक संवेदनशीलताको सुन्दर समन्वय भेटिन्छ। सरल भाषाशैली, स्वाभाविक बिम्ब र मनोवैज्ञानिक गहिराइ उनका सिर्जनाका प्रमुख विशेषता हुन्। नेपाली साहित्यमा उनी प्रेम, स्मृति र आत्मचिन्तनका कविका रूपमा विशिष्ट पहिचान निर्माण गर्दै अघि बढिरहेका आशालाग्दा स्रष्टा हुन्।समकालीन नेपाली कवितामा छोटा आकारभित्र विशाल भावभूमि निर्माण गर्ने कविहरू विरलै भेटिन्छन्। यस्तै विरल प्रतिभाका कवि हुन् ईश्वर थोकर । उनको लघुकविता सङ्ग्रह ‘नोरी’ हातमा पर्दा पाठक आफ्नै स्मृति, प्रेम, पीडा, प्रतीक्षा र आत्मचेतनाको यात्रामा निस्किन्छ। तीस पृष्ठको यो सानो पुस्तिकाले आकारमा सानो भए पनि अनुभूतिमा विराट आयाम बोकेको छ।

‘नोरी’ केवल प्रेमको मनोविज्ञान, स्मृतिको आध्यात्मिक कम्पन, आत्मीय सम्बन्धको मौन व्याकरण र मानव अस्तित्वको सूक्ष्म अन्वेषण हो। कविले सोह्र शीर्षकभित्र जीवनका असंख्य रङहरूलाई अत्यन्त सरल तर गहन भाषिक संरचनामा बाँधेका छन्। यहाँ भाषा अलङ्कारको प्रदर्शन होइन, अनुभूतिको स्वाभाविक प्रवाह हो। यही कारण ‘नोरी’  पढ्दा कहिलेकाहीँ रवीन्द्रनाथ ठाकुरको आत्मिक संगीत सम्झना आउँछ भने कहिले पाब्लो नेरुदाको प्रेमको लालित्य झल्किन्छ।कवि ईश्वर थोकरले प्रेमलाई  दुई व्यक्तिको सम्बन्धमा मात्र सीमित गरेका छैनन्। उनका कवितामा प्रेम चेतनाको विस्तार हो। यो दृष्टि पूर्वीय वेदान्तसँग अत्यन्त निकट देखिन्छ, जहाँ संसार स्वयं ‘माया’ र ‘स्वप्न’को विस्तार मानिन्छ। कविले लेखेका स्वप्न, स्मृति र मनका कम्पनहरू पढ्दा उपनिषद्को “सर्वं खल्विदं ब्रह्म” भन्ने भाव झल्किन्छ।सबै अनुभव अन्ततः चेतनाको रूपान्तरण मात्र हुन्।

कृतिको पहिलो खण्डमै नारीलाई केन्द्रमा राखेर गरिएको आकर्षणको मनोविश्लेषण अत्यन्त प्रभावकारी र कलात्मक देखिन्छ। कविले नारीलाई  शारीरिक सौन्दर्यको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छैनन् बरु उनी प्रेरणा, संवेदना, प्रतीक्षा, करुणा र अस्तित्वको केन्द्रबिन्दुका रूपमा उभिएकी छन्। ‘नोरी’भित्र नारी कुनै बाह्य आकर्षणको वस्तु होइन, आत्मिक प्रकाशको स्रोत बनेर उपस्थित हुन्छिन्। कविले नारीका मौन अनुभूति, प्रेमभित्रको पीडा, स्मृतिका कम्पन र आत्मीय सम्बन्धका सूक्ष्म भावलाई अत्यन्त कोमल भाषामा अभिव्यक्त गरेका छन्।

यस कृतिमा नारीप्रतिको दृष्टिकोण सम्मानपूर्ण, आध्यात्मिक र दार्शनिक छ। प्रेमलाई भौतिक आकर्षणको तहमा सीमित नराखी चेतनाको विस्तारका रूपमा व्याख्या गरिएको छ। यही कारण ‘नोरी’ पढ्दा अक्टाभियो पाजका प्रेमसम्बन्धी दार्शनिक कविताहरूको स्मरण हुन्छ, जहाँ प्रेम आत्मा र समयबीचको सूक्ष्म संवादका रूपमा प्रकट हुन्छ। थोकरका कवितामा पनि प्रेम कुनै क्षणिक आवेग होइन त्यो आत्मपहिचान र अस्तित्वको अनुभूतिसँग गाँसिएको भाव हो। यसरीकृतिमा प्रयोग भएका छोटा कविताहरू जापानी हाइकुको संक्षिप्तता सम्झाउने खालका छन्। तर ती मनोभावको क्षणचित्र हुन्। थोरै शब्दभित्र विशाल अनुभूति अटाउने यो क्षमता कविको सबल पक्ष हो। कुनै कुनै कविता त एक हरफमै सम्पूर्ण जीवनदर्शन बोलेको अनुभूति दिन्छन्। यसरी हेर्दा ‘नोरी’  नेपाली लघुकविताको क्षेत्रमा विशिष्ट उपलब्धि मान्न सकिन्छ।

‘अबोध’ शीर्षकको कविताले विशेष ध्यान आकर्षित गर्छ। प्रेम, उपहार र वैचारिक चेतनालाई जोड्दै कविले मानव सम्बन्धको निष्कपट पक्ष उद्घाटित गरेका छन्। यहाँ विचारधारा पनि अन्ततः भावनाको अगाडि मानवीय बन्छ। कविले कम्युनिस्ट सिद्धान्तलाई “बाबूजत्तिकै प्रिय” भन्ने भावमा प्रस्तुत गर्दा त्यो राजनीतिक नारा होइन, आत्मीयताको रूपान्तरण बनेर आउँछ।त्यस्तै “डा. प्रदीपसँगको बितेको क्षण” शीर्षकमा आएको “जीवन लामो छ” भन्ने वाक्यले अस्तित्ववादी गहिराइ बोकेको छ। यो केवल सान्त्वना होइन; यो जीवनको निरन्तरतामाथिको विश्वास हो। यसले अल्बेर कामुको अस्तित्ववादी चिन्तन सम्झाउँछ, जहाँ निरर्थकताभित्र पनि मानिसले अर्थ खोजिरहन्छ।

कविले मनलाई “घोडासरि दौडाउने” बिम्ब प्रयोग गर्दा चेतनाको अस्थिरता र आकांक्षाको वेग दुवै व्यक्त हुन्छ। स्मृतिका प्रसंगहरू पढ्दा विलियम वर्ड्सवर्थको “शान्त अवस्थामामा पुनः स्मरण गरिएको भावना” भन्ने काव्यदृष्टि स्मरण हुन्छ। थोकरका लागि सम्झना वर्तमानलाई अर्थ दिने भावात्मक पुनर्जन्म हो।‘नोरी’ को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको भाषिक सरलता हो। आज धेरै कविताहरू दुरूह प्रतीक र जटिल बौद्धिक संरचनामा हराइरहेका बेला ईश्वर थोकरको भाषा स्वाभाविक, आत्मीय र संवादपरक छ। यही सरलताले पाठकलाई कवितासँग भावनात्मक रूपमा जोडिदिन्छ। सरल भाषाभित्र गहन दर्शन प्रस्तुत गर्नु सजिलो कुरा होइन। यसमा कवि सफल देखिन्छन्।कृतिको अन्तिम भावभूमिमा आइपुग्दा प्रेम कुनै सांसारिक आकर्षण मात्र रहँदैन त्यो जीवनको अन्तिम सत्यझैँ देखिन थाल्छ। यहाँ प्रेम शून्यमा घुमिरहेको अनुभूति होइन, बरु अस्तित्वलाई पूर्णता दिने आध्यात्मिक ऊर्जा हो। यो दृष्टि सूफी कविहरूको प्रेमदर्शनसँग पनि मेल खान्छ, जहाँ प्रेम अन्ततः ईश्वरतर्फको यात्रा हुन्छ।

समीक्षात्मक दृष्टिले हेर्दा ‘नोरी’ मा कतिपय स्थानमा अझ गहन प्रतीकात्मक विस्तारको सम्भावना देखिन्छ। केही कविताहरू यति छोटा छन् कि पाठक थप भाव विस्तार खोज्न बाध्य हुन्छ। तर सम्भवतः यही अपूर्णताभित्र कविले पाठकलाई सहभागी बनाएका छन्। पाठकले आफ्नै अनुभवले कविता पूरा गर्नुपर्छ। यही अन्तरक्रियात्मक गुण नै ‘नोरी’ को सौन्दर्य हो।‘नोरी’  नेपाली लघुकविताको क्षेत्रमा प्रेम, स्मृति, चेतना र आध्यात्मिक अनुभूतिको सुन्दर दस्तावेज बनेर आएको कृति हो। यसले पाठकलाई आफैंभित्र फर्केर हेर्न बाध्य बनाउँछ। छोटा कविताभित्र विराट अनुभूति अटाउने कवि ईश्वर थोकरको क्षमता प्रशंसनीय छ।प्रेम शायद शब्दभन्दा परको सत्य हो र कविता त्यस सत्यसम्म पुग्ने सबैभन्दा सुन्दर बाटो।