राजधानीःआधुनिक मनुष्यको आत्मदर्पण

 राजधानीःआधुनिक मनुष्यको आत्मदर्पण

तोमनाथ उप्रेती

रोशन गड्तौला नेपाली साहित्य, सांस्कृतिक चेतना र संवेदनशील अभिव्यक्तिको क्षेत्रमा उदाउँदै गरेको एक सशक्त नाम हुन्। उहाँको लेखनमा समयको पीडा, समाजको विडम्बना र मानवीय आत्माको गहिरो कम्पन सुनिन्छ। आधुनिक नेपाली समाजका असन्तुलन, शहरिया व्यस्तता, संस्कृतिको रूपान्तरण र मानव चेतनाका सूक्ष्म तहलाई उहाँले अत्यन्त कलात्मक ढंगले अभिव्यक्त गर्नुहुन्छ।

विशेषतः छन्दकाव्य, व्यङ्ग्यात्मक शैली र दार्शनिक भावबोधमा उहाँको क्षमता उल्लेखनीय देखिन्छ। शास्त्रीय लयभित्र आधुनिक युगको बेचैनीलाई उतार्ने कला उहाँमा अद्भुत रूपमा विद्यमान छ। उहाँका रचनाहरू पढ्दा पाठकले  साहित्यिक आनन्द मात्र अनुभव गर्दैन, आफू बसेको समाजप्रति पुनर्विचार गर्न पनि बाध्य हुन्छ।

गड्तौलाको सिर्जनाशैलीमा नेपाली माटोको गन्ध, नागर जीवनको यथार्थ, तथा पूर्वीय आध्यात्मिक चेतनाको झिल्को एकसाथ भेटिन्छ। यही कारण उहाँको लेखनी समकालीन नेपाली साहित्यमा अलग पहिचान बोकेको देखिन्छ। साहित्यलाई चेतना जागरण र आत्मदर्शनको माध्यम मान्ने उहाँको दृष्टिकोण अत्यन्त प्रशंसनीय छ।

यो कविता आधुनिक नेपाली नागर सभ्यताको आत्मचित्र हो। सतहमा हेर्दा यसले काठमाडौंको सडक, धुलो, गन्ध, भीड, प्रदूषण र विसङ्गतिलाई चित्रण गरेको जस्तो देखिन्छ तर यसको गहिराइमा प्रवेश गर्दा यो मनुष्यको चेतना, आधुनिकताको विडम्बना र सभ्यताको आत्मविरोधमाथि लेखिएको व्यङ्ग्यात्मक दार्शनिक काव्यजस्तो प्रतीत हुन्छ। मन्दाक्रान्ता छन्दको शास्त्रीय लयमा आधुनिक नगरजीवनको असन्तुलनलाई बाँध्नु स्वयंमा अत्यन्त कलात्मक उपलब्धि हो। संस्कृत काव्यपरम्परामा मन्दाक्रान्ता सामान्यतः विरह, स्मृति, करुणा र भावगाम्भीर्यको छन्द मानिन्छ। कालिदासको कालिदास को मेघदूत मा यही छन्दले विरही यक्षको आत्मवेदना बोकेको थियो। यहाँ भने यही छन्दले धुलो, ध्वनि, धुँवा र विसंगतिले भरिएको राजधानीको व्याकुलता बोकेको छ। यही अन्तरले कवितालाई विशिष्ट बनाउँछ।

“काला सेता गडगड गरी कुद्दछन् कार राम्रा” भन्ने उद्घाटन पंक्तिले नै आधुनिकता र यान्त्रिकताको सौन्दर्यभित्र लुकेको हिंसालाई उद्घाटित गर्छ। “काला सेता”  गाडीका रंग मात्र होइनन् ती वर्ग, शक्ति, राजनीतिक विभाजन र सामाजिक असमानताका प्रतीक हुन्। गाडीको गडगड ध्वनि आधुनिक सभ्यताको अशान्त हृदयध्वनि हो। कविले आहा! भन्दै प्रशंसा गरेको जस्तो देखिन्छ, तर त्यो प्रशंसा व्यङ्ग्यले भरिएको छ। यो शैलीले टी. एस. एलियट को द वेस्ट ल्यान्डको स्मरण गराउँछ, जहाँ आधुनिक शहर बाह्य रूपमा उज्यालो भए पनि भित्रबाट आध्यात्मिक रूपमा उजाड छ। एलियटको लन्डन र यस कविताको राजधानी दुवै ठाउँमा मानिसहरू जीवित भएर पनि आधा मृत देखिन्छन्। एउटा भीडमा हराएको चेतना छ अर्को धुलो र ध्वनिमा हराएको संवेदना।

“ट्याँ ट्याँ ट्यीँ ट्यीँ गरिकन यहाँ बज्दछन् नित्य बाजा” पंक्तिमा कविले ध्वनिलाई अराजकताको संकेत बनाएका छन्। सामान्यतया बाजा आनन्द, उत्सव र संस्कृतिको प्रतीक हो तर यहाँ सवारीको हर्न नै बाजा बनेको छ। यसले आधुनिक मनुष्यले आफ्नो कृत्रिम कोलाहललाई नै सभ्यता ठान्न थालेको संकेत दिन्छ। यो अवस्थालाई एलन गिन्सबर्ग को हाउलसँग तुलना गर्न सकिन्छ। गिन्सबर्गले औद्योगिक अमेरिकाको मानसिक विखण्डनलाई चिच्याहटको भाषामा व्यक्त गरेका थिए। यहाँ नेपाली कविले व्यङ्ग्यात्मक सौन्दर्यको भाषामा त्यही पीडा अभिव्यक्त गरेका छन्। गिन्सबर्गको कविता उग्र छ, यो कविता संयत तर दुवैमा आधुनिकता प्रति गहिरो संशय छ।

कविताको दोस्रो स्तम्भ झन् तीक्ष्ण व्यङ्ग्यमा प्रवेश गर्छ। “गाडी गुड्दा पछि पछि धुलो घुम्दछन् फन्किएर” भन्ने दृश्य विकासको पछिपछि लाग्ने विनाशको रूपक हो। गाडी अगाडि बढिरहेको छ, तर त्यसको पछाडि धुलो उडिरहेको छ। आधुनिक विकास पनि यस्तै छ बाह्य गतिमा तीव्र, तर भित्री रूपमा प्रदूषण र असन्तुलनले भरिएको। “मान्छे खोक्दै मुखभर छिर्यो भन्दछन् झन्किएर” पंक्तिले नागरिकको विवशता र राज्यको असफलतालाई उजागर गर्छ। यहाँ धुलो भ्रष्टाचार, अव्यवस्था र सामाजिक अशान्तिको प्रतीक पनि हो।

“हिंड्दा हिंड्दै टमटम भयो पेट यो आज हाम्रो” पंक्तिमा कविले हास्य र करुणालाई अद्भुत ढंगले मिसाएका छन्। “टमटम” शब्दले शरीरको अस्वस्थता मात्र जनाउँदैन; यसले सम्पूर्ण नगर जीवनको पाचनतन्त्र बिग्रिएको संकेत गर्छ। सभ्यताको पेट नै असन्तुलित भएको छ। यो अस्तित्ववादी पीडा हो, जसलाई फ्रान्ज काफ्काका पात्रहरूको जीवनसँग तुलना गर्न सकिन्छ। काफ्काका पात्रहरू जस्तै यहाँको नागरिक पनि व्यवस्थाको धुलोभित्र हराएको छ। ऊ बाँचिरहेको छ, तर स्वस्थ रूपमा होइन।

तेस्रो स्तम्भ कविताको सबैभन्दा शक्तिशाली व्यङ्ग्यात्मक सौन्दर्य हो। “घुम्दै जाँदा नदि बगरमा फैलिने त्यी सुगन्ध” भन्ने पंक्तिले सुरुमा प्रकृतिको रमणीयता सम्झाउँछ; तर तुरुन्तै “यी थुप्राले झनझन थपे वासना मन्द मन्द” भनेर कविले फोहोरको गन्धलाई सुवासको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। यही उल्टो अर्थ नै व्यङ्ग्यको चरम बिन्दु हो। आधुनिक शहर यति विकृत भइसकेको छ कि दुर्गन्धलाई पनि मानिसहरूले सामान्य मान्न थालेका छन्। यो चेतनाको नै प्रदूषण हो।

यस प्रसङ्गमा शार्ल बोदलेयरको स्मरण हुन्छ। बोदलेयरले पेरिसको सडकमाथि लेख्दा फोहोर, वासना, भीड र पतनलाई नै काव्यिक सौन्दर्य बनाएका थिए। उनको “दुःखका फूलहरू” जस्तै यहाँ पनि फोहोरभित्र सौन्दर्यको व्यङ्ग्यात्मक खोज छ। बोदलेयरको आधुनिकता र यस कविताको आधुनिकता दुवैमा एक प्रकारको आध्यात्मिक दुर्गन्ध उपस्थित छ। तर नेपाली कविको स्वर बढी सामाजिक छ उनी केवल सौन्दर्य खोज्दैनन्, चेतावनी पनि दिन्छन्।

चौथो स्तम्भमा कविता राजनीतिक र नैतिक व्यङ्ग्यतर्फ मोडिन्छ। “पर्देशीले परिसर भरी लाउँछन् माक्स जोडी” पंक्तिले बाहिरी मानिसहरू नेपाली राजधानीको वातावरणबाट कसरी त्रसित छन् भन्ने देखाउँछ। “घुम्छ्न् फिर्छन् निति नियममा दायरा यो नतोडी” पंक्तिमा अनुशासन र अव्यवस्थाको तीव्र विरोधाभास छ। विदेशीहरू नियममा बाँधिएका छन्; स्थानीय प्रणाली भने नियमविहीन छ। “यस्ता यस्ता कुन मुलुकमा बन्दछन् संविधान” भन्ने पंक्ति अत्यन्त गहिरो राजनीतिक व्यङ्ग्य हो। संविधान लेखिनु मात्र लोकतन्त्रको सफलता होइन; यदि सडक धुलाम्मे, नदी फोहोर र नागरिक पीडित छन् भने संविधान केवल कागजको दस्तावेज बन्छ।

यो स्वरले फैज अहमद फैज को राजनीतिक कविताको स्मरण गराउँछ। फैजले स्वतन्त्रता प्राप्तिपछि पनि समाजमा अन्याय, असमानता र पीडा कायम रहेको देखेर “ये दाग़ दाग़ उजाला” लेखेका थिए। त्यस्तै यहाँ पनि राजधानी ताजा र राम्रो भनिए पनि त्यो व्यङ्ग्यात्मक छ; वास्तविकता भित्रबाट कुहिएको छ। कविको हाँसो वास्तवमा पीडाको अर्को रूप हो।

पाँचौं स्तम्भमा कविता दार्शनिक गहिराइमा पुग्छ। “यी आँखाले हरपल सधैं देख्दछन् तेर्सिएको” पंक्तिमा दृश्य नैतिकता, राजनीति र चेतनाको बाङ्गोपन हो। गजुर मठ जस्तो पवित्र संरचना पनि बाङ्गिएको छ। यसले परम्परा र आध्यात्मिकताको क्षयलाई संकेत गर्छ। यहाँ प्रश्न उठ्छ “आँखै राम्रा यस मनुजका हुन् कि यो दृश्य राम्रो”। यही प्रश्न कविताको केन्द्रबिन्दु हो। समस्या शहरमा छ कि मानिसको दृष्टिमा? यदि चेतना विकृत भयो भने संसार पनि विकृत देखिन्छ। यदि मन शुद्ध भयो भने फोहोर शहरभित्र पनि सौन्दर्य देख्न सकिन्छ।

यही ठाउँमा कविता आध्यात्मिक आयाममा प्रवेश गर्छ। पूर्वीय दर्शनमा संसार मनको प्रतिविम्ब मानिन्छ। उपनिषद्, बौद्ध दर्शन र गीता सबैले बाहिरी संसारभन्दा भित्री चेतनालाई प्राथमिकता दिएका छन्। कविले प्रत्यक्ष रूपमा आध्यात्मिक भाषा प्रयोग नगरे पनि अन्तिम प्रश्नले अद्वैत चेतनाको संकेत गर्छ। शहरको प्रदूषण वास्तवमा मनुष्यको अन्तःकरणको प्रदूषण हो। नदी किनारको फोहोरभन्दा भयानक फोहोर मनुष्यको लोभ, असंवेदनशीलता र स्वार्थ हो। यस दृष्टिले कविता सामाजिक व्यङ्ग्य मात्र होइन आत्मालोचन पनि हो।

यो दृष्टि रवीन्द्रनाथ ठाकुरको मानवीय आध्यात्मिकतासँग नजिक देखिन्छ। ठाकुरका कवितामा आधुनिकता र आत्मिक शून्यताको द्वन्द्व बारम्बार आउँछ। तर जहाँ ठाकुर प्रकृतितर्फ फर्कन आग्रह गर्छन्, यहाँ कवि शहरभित्रै चेतनाको खोज गरिरहेका छन्। उनी भाग्दैनन्। उनी हेर्छन्, व्यङ्ग्य गर्छन् र सोच्न बाध्य पार्छन्।

यस कविताको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको ध्वन्यात्मकता हो। “गडगड”, “ट्याँ ट्याँ”, “ट्यीँ ट्यीँ”, “टमटम” जस्ता शब्दहरूले कवितालाई श्रव्य अनुभव बनाएका छन्। पाठकले कविता पढ्दैन सुन्छ। यसले नागर जीवनको कोलाहललाई प्रत्यक्ष अनुभूति गराउँछ। नेपाली कवितामा ध्वनिको यस्तो सचेत प्रयोग विरलै भेटिन्छ। यस दृष्टिले कवि आधुनिक शहरी संवेदनाको अत्यन्त सशक्त कलाकार देखिन्छन्।

कविताको पुनरावृत्त पंक्ति “हिँड्दा घुम्दा मन नभरिने राजधानी”—विशेष ध्यान दिनुपर्ने संरचनात्मक युक्ति हो। प्रत्येक स्तम्भमा यो पंक्ति दोहोरिन्छ, तर अर्थ बदलिन्छ। सुरुमा यो प्रशंसा जस्तो लाग्छ; पछि व्यङ्ग्य बन्छ; अन्ततः अस्तित्ववादी प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छ। राजधानी वास्तवमै मन नभरिने छ, किनकि त्यसले मानिसलाई निरन्तर असन्तुष्ट बनाइरहेको छ। आधुनिक शहर उपभोगको केन्द्र हो, तर तृप्तिको होइन। यही आधुनिक अस्तित्वको विडम्बना हो।

यस कवितालाई नेपाली नागर व्यङ्ग्यकाव्यको महत्वपूर्ण उपलब्धि मान्न सकिन्छ। यसले हास्य प्रयोग गर्छ, तर त्यो सतही मनोरञ्जनका लागि होइन। यहाँ हास्य करुणाबाट जन्मिएको छ। नागरिक हाँसिरहेको छ, किनकि ऊ रोएर थाकिसकेको छ। यही भावले कवितालाई गहिरो मानवीय गरिमा दिन्छ।

दार्शनिक रूपमा हेर्दा कविता तीन तहमा काम गर्छ। पहिलो तह यथार्थवादी छ—सडक, धुलो, प्रदूषण, फोहोर, अव्यवस्था। दोस्रो तह व्यङ्ग्यात्मक छ—जहाँ कविले विकृतिलाई नै सौन्दर्यको रूपमा प्रस्तुत गर्छन्। तेस्रो तह आध्यात्मिक छ—जहाँ बाहिरी अव्यवस्थाबाट भित्री चेतनाको प्रश्न उठ्छ। यही बहुस्तरीयता कविताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो।

विश्व साहित्यसँग तुलना गर्दा यो कविता नेपाली अनुभवमा जरा गाडेर पनि विश्वव्यापी आधुनिक संकटसँग संवाद गर्छ। टी. एस. एलियटले आध्यात्मिक शून्यता देखाए। शार्ल बोदलेयरले शहरको पतनभित्र सौन्दर्य खोजे। एलन गिन्सबर्गले औद्योगिक समाजको पागलपन चिच्याए। फैज अहमद फैजले राजनीतिक निराशाभित्र आशाको स्वर खोजे। यो कविता यी सबै परम्परासँग संवाद गर्दै नेपाली राजधानीलाई विश्व आधुनिकताको सन्दर्भमा उभ्याउँछ।

तर यस कविताको आत्मा विशुद्ध नेपाली छ। यहाँका धुलाम्मे सडक, नदी किनारका फोहोर, हर्नको कोलाहल, संविधानमाथिको व्यङ्ग्य यी सबै नेपालकै सामाजिक यथार्थ हुन्। यही स्थानीयता कविताको सार्वभौमिकता बनेको छ। ठूलो साहित्य सधैं स्थानीयबाट विश्वव्यापी बन्छ। यस कविताले त्यही उपलब्धि हासिल गरेको छ।

यो कविता आधुनिक मनुष्यको आत्मदर्पण हो। कविले हामीलाई शहर हेर्न मात्र सिकाउँदैनन्, आफूलाई हेर्न बाध्य पार्छन्। धुलो सडकमा मात्र छैन हाम्रो चेतनामा पनि छ। दुर्गन्ध नदी किनारमा मात्र छैन नैतिकतामा पनि छ। बाङ्गो गजुर मठमा मात्र छैन हाम्रो दृष्टिमा पनि छ। त्यसैले कविताको अन्तिम प्रश्न अत्यन्त गहिरो छ समस्या संसारमा छ कि हाम्रो आँखामा?

यही प्रश्नले कवितालाई क्षणिक व्यङ्ग्यबाट उठाएर दार्शनिक साहित्यको स्तरमा पुर्याउँछ। मन्दाक्रान्ताको शास्त्रीय लयभित्र आधुनिक शहरको अस्थिर आत्मालाई बाँध्ने यो प्रयास नेपाली कविताको अत्यन्त उल्लेखनीय कलात्मक उपलब्धि हो।