अस्तित्ववादी चेतना र सामाजिक यथार्थवादको रूपमा ‘विविशारा’   

अस्तित्ववादी चेतना र सामाजिक यथार्थवादको रूपमा ‘विविशारा’   

तोमनाथ उप्रेती

छवि वैरागी घिमिरे समकालीन नेपाली साहित्यका बहुआयामिक, सशक्त र सम्मानित सर्जक हुन्। कविता, छन्द, गद्य तथा उपन्यासका माध्यमबाट उनले नेपाली समाज, संस्कृति र मानवीय संवेदनालाई गहिरो कलात्मक उचाइ दिएका छन्। अमेरिकन विश्वविद्यालय सीडरब्रुक, नयाँदिल्लीबाट प्राप्त मानार्थ विद्यावारिधि तथा “साहित्य गौरव स्वर्ण पदक”ले उनको साहित्यिक योगदानलाई अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता दिलाएको छ। उनका प्रत्येक कृतिमा जीवनको यथार्थ, सामाजिक न्याय र मानवीय करुणाको सशक्त अभिव्यक्ति पाइन्छ। विशेषतः ‘विविशारा’ नेपाली सामाजिक यथार्थवादको उत्कृष्ट उदाहरणका रूपमा उभिएको छ, जहाँ बाल्यपीडा, वर्गीय विभाजन, प्रेम, संघर्ष र मानवीय गरिमाको मार्मिक चित्रण गरिएको छ। यो उपन्यास नेपाली समाजको मौन इतिहासलाई कलात्मक रूपमा अभिलेखीकरण गर्ने अत्यन्त महत्त्वपूर्ण साहित्यिक उपलब्धि हो।

‘विविशारा’लाई  बालपीडा, प्रेम, अस्तित्व वा दार्शनिक प्रश्नहरूको उपन्यासका रूपमा मात्र पढ्नु यसको मूल साहित्यिक शक्ति सीमित गर्नु हो। यसको आधारभूत संरचना सामाजिक यथार्थवादमा निर्मित छ। यस उपन्यासका सबै रूपक, प्रतीक, मनोवैज्ञानिक द्वन्द्व, प्रेम, विद्रोह, आध्यात्मिक प्रश्न र अस्तित्वगत चिन्तन अन्ततः सामाजिक संरचनाबाट जन्मिएका छन्। गरिबी, वर्गीय विभाजन, जातीय असमानता, बालश्रम, श्रमको अवमूल्यन, सामाजिक बहिष्कार र मानवीय गरिमामाथिको आक्रमण यस उपन्यासका केन्द्रीय विषय हुन्। त्यसैले विविशारालाई विश्व साहित्यका सामाजिक यथार्थवादी कृतिहरूसँग तुलना गर्दा यसको साहित्यिक मूल्य अझ स्पष्ट हुन्छ।

सामाजिक यथार्थवादको मूल विश्वास के हो भने साहित्यले समाजको बाहिरी दृश्य मात्र चित्रण गर्दैन त्यस दृश्यलाई जन्माउने संरचनागत शक्ति सम्बन्ध पनि उद्घाटन गर्छ। विविशारा यही बिन्दुमा अत्यन्त सफल देखिन्छ। विपनको गरिबी व्यक्तिगत कमजोरी होइन त्यो आर्थिक असमानता, वर्गीय विभाजन र सामाजिक अवसरको असमान वितरणको परिणाम हो। लेखकले गरिबीलाई भाग्य, कर्म वा नियतिको रूपमा स्वीकार गर्दैनन्। बरु गरिबी सामाजिक संरचनाले निरन्तर उत्पादन गरिरहेको अन्यायको परिणाम हो भन्ने देखाउँछन्। यही दृष्टिकोणले यस उपन्यासलाई सामान्य करुणाप्रधान कथाभन्दा माथि उठाएर सामाजिक यथार्थवादको परम्परामा स्थापित गर्छ।

विश्वप्रसिद्ध नोबेल पुरस्कार विजेता जोन स्टाइनबेकले द ग्रेप्स अफ र्याथमा अमेरिकी महामन्दीका कारण विस्थापित किसानहरूको जीवन चित्रण गरेका छन्। स्टाइनबेकका पात्रहरू  अन्यायपूर्ण आर्थिक संरचनाका पीडित हुन्। विविशारामा विपनको जीवन पनि यस्तै संरचनागत पीडाको प्रतिनिधि हो। ऊ नेपाली ग्रामीण समाजमा हजारौँ गरिब बालबालिकाको प्रतिनिधि पात्र हो। यही प्रतिनिधित्वले विपनलाई व्यक्तिगत पात्रबाट सामाजिक प्रतीकमा रूपान्तरण गर्छ।

उपन्यासमा बालश्रमको चित्रण विशेष उल्लेखनीय छ। ठूले साहुको घरमा विपनले भोगेको अपमान कुनै एक व्यक्तिको क्रूरता मात्र होइन। त्यो श्रम र शक्तिबीचको असमान सम्बन्धको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति हो। कार्ल मार्क्सले वर्णन गरेको वर्गीय शोषणको यथार्थ यहाँ जीवन्त रूपमा उपस्थित हुन्छ। श्रम गर्ने व्यक्तिले सम्मान पाउँदैन; मूल्य सिर्जना गर्ने व्यक्तिको मूल्य नै हराउँछ। लेखकले राजनीतिक भाषण नगरी कथामार्फत यही सामाजिक संरचनालाई उजागर गरेका छन्। यही शैली सामाजिक यथार्थवादी साहित्यको विशेषता हो।

नोबेल पुरस्कार विजेता टोनी मोरिसनका उपन्यासहरूमा पनि सामाजिक विभेदको सबैभन्दा ठूलो असर मानिसको आत्मसम्मानमा देखिन्छ। उनी दासत्वलाई इतिहासको विषय मात्र होइन, मानिसको अदृश्य मानसिक घाउका रूपमा प्रस्तुत गर्छिन्। विविशारामा पनि विपनको सबैभन्दा ठूलो पीडा अपमान हो। ऊ आफ्नो मानव अस्तित्व अस्वीकार गरिएको अनुभवले पीडित छ। यही कारणले उपन्यासको केन्द्र आर्थिक अभाव मात्र नभई मानवीय गरिमाको प्रश्न बनेको छ।

‘कुइनेटो’ प्रसङ्ग सामाजिक यथार्थवादको दृष्टिले अत्यन्त शक्तिशाली दृश्य हो। एउटै घरमा कुकुरको जन्मदिन केक, उत्सव र सम्मानका साथ मनाइन्छ, तर बालक विपनको जन्मदिन एउटा बिस्कुटमा सीमित हुन्छ। यो दृश्य भावुकता सिर्जना गर्न लेखिएको होइन। यसले समाजको नैतिक मूल्य प्रणालीमाथि प्रश्न उठाउँछ। यहाँ लेखकले देखाउँछन् कि वर्गीय समाजमा स्नेह पनि समान रूपमा वितरण हुँदैन। प्रेम, सम्मान र अपनत्व पनि शक्ति र हैसियतअनुसार बाँडिन्छ। टोनी मोरिसनले जस्तै यहाँ पनि प्रश्न उठ्छ समाजले कसलाई पूर्ण मानव मान्छ र कसलाई अदृश्य बनाउँछ?

नोबेल पुरस्कार विजेता स्वेतलाना अलेक्सियेभिचको साहित्यको शक्ति पनि यहीं छ। उनले इतिहासलाई  सामान्य मानिसहरूको आवाजबाट लेखिन्। विविशाराले पनि नेपाली समाजको इतिहास एउटा बालकको आँखाबाट देखाउँछ। यस अर्थमा विपनको जीवन नेपाली ग्रामीण समाजको सामाजिक अभिलेख हो।ग्रामीण नेपालको चित्रण यस उपन्यासको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। सिन्धुलीको गाउँ यहाँ सामाजिक संरचनाको जीवित प्रयोगशाला हो। वर्षा, खेत, जंगल, अभाव, श्रम र बसोबास सबै आर्थिक सम्बन्धसँग गाँसिएका छन्। नोबेल पुरस्कार विजेता मो यानले चिनियाँ ग्रामीण समाजलाई जस्तै यहाँ पनि गाउँलाई रोमाञ्चक बनाइएको छैन। गाउँ सुन्दर पनि छ, तर त्यो सुन्दरताभित्र वर्गीय असमानता, सामाजिक नियन्त्रण र अभावको कठोर यथार्थ लुकेको छ। यही कारणले प्रकृति पनि सामाजिक अर्थ ग्रहण गर्छ।

उपन्यासका प्रतीकहरू पनि सामाजिक यथार्थबाट अलग छैनन्। जंगल ग्रामीण बालकका लागि वास्तविक भयको स्थान हो। वर्षा किसानको आर्थिक भविष्य निर्धारण गर्ने शक्ति हो। बिस्कुट समाजले दिएको न्यूनतम स्वीकृतिको प्रतीक हो। यसरी प्रत्येक प्रतीक सामाजिक अनुभवबाट जन्मिन्छ। यही कारणले ‘विविशारा’को प्रतीकात्मकता कृत्रिम लाग्दैन। जीवनबाट स्वाभाविक रूपमा विकसित भएको देखिन्छ।नोबेल पुरस्कार विजेता गाब्रिएल गार्सिया मार्केजका उपन्यासहरूमा पनि प्रतीकहरू यथार्थबाट अलग हुँदैनन्। जादुई यथार्थवाद प्रयोग गर्दा पनि उनका सबै प्रतीकहरूको जरा सामाजिक इतिहासमै हुन्छ। ‘विविशारा’मा पनि लेखकले प्रतीकलाई यथार्थबाट टाढा लगेका छैनन्। बरु यथार्थलाई अझ गहिरो बनाउन प्रतीकको प्रयोग गरेका छन्। यही कारणले यस उपन्यासको प्रतीकात्मकता सामाजिक यथार्थवादकै विस्तार बनेको छ।

जातीय विभाजन र वर्गीय असमानताको चित्रण पनि यस उपन्यासको केन्द्रमा छ। अन्तर्जातीय विवाह, सामाजिक बहिष्कार र आर्थिक विभेदले व्यक्ति स्वतन्त्र छैन भन्ने स्पष्ट पार्छ। ‘विविशारा’मा विपन र शान्ताको जीवनले त्यही संरचनागत नियन्त्रणलाई नेपाली सन्दर्भमा पुनःव्याख्या गरेको छ।शान्ताको चरित्रलाई केवल प्रेमिकाको रूपमा बुझ्न मिल्दैन। उनी सामाजिक यथार्थवादको प्रतिरोधी चेतना हुन्। जात, वर्ग र सामाजिक मान्यताभन्दा माथि उठेर प्रेम गर्नु सामाजिक संरचनाविरुद्धको नैतिक प्रतिरोध हो। टोनी मोरिसनका महिला पात्रहरू जस्तै शान्ताले पनि मौन तर शक्तिशाली विद्रोह गर्छिन्। उनी प्रेमलाई भावनात्मक अनुभवबाट उठाएर सामाजिक न्यायको प्रश्नमा रूपान्तरण गर्छिन्।

‘विविशारा’को भाषाशैली पनि यसको सामाजिक यथार्थवादसँग सम्बन्धित छ। भाषा सरल छ, तर विचार गहिरो छन्। लेखकले अलङ्कारभन्दा अनुभवलाई प्राथमिकता दिएका छन्। यस दृष्टिले यसको शैली स्टाइनबेक र अर्नेस्ट हेमिङ्वेको सादगीसँग तुलना गर्न सकिन्छ। सरल भाषा यहाँ सामाजिक सत्यलाई बिना सजावट प्रस्तुत गर्ने नैतिक निर्णय हो।उपन्यासमा दर्शन अवश्य छ, तर त्यो बाहिरबाट आरोपित छैन। अस्तित्व, पीडा, आशा र मानव गरिमाका प्रश्नहरू समाजबाट अलग उत्पन्न भएका होइनन्। विपनको अस्तित्वगत प्रश्न गरिबीबाट जन्मिएको हो। उसको आत्मसम्मान वर्गीय अपमानबाट आहत भएको हो। उसको विद्रोह सामाजिक अन्यायको प्रतिक्रिया हो। त्यसैले ‘विविशारा’को दर्शन सामाजिक यथार्थको स्वाभाविक विस्तार हो, कुनै अमूर्त बौद्धिक अभ्यास होइन।

यसै कारण ‘विविशारा’लाई अस्तित्ववादी उपन्यास भन्नुभन्दा सामाजिक यथार्थवादी उपन्यास, जसमा अस्तित्ववादी चेतना विकसित भएको छ, भन्नु बढी उपयुक्त हुन्छ। यहाँ समाज पहिले आउँछ, दर्शन पछि। वर्गीय असमानता पहिले आउँछ, प्रतीक त्यसपछि। बालश्रम पहिले आउँछ, अस्तित्वको प्रश्न त्यसपछि। यही कारणले यसको सम्पूर्ण दार्शनिक संरचना सामाजिक यथार्थको जगमा उभिएको छ।‘विविशारा’ विश्वसाहित्यमा सामाजिक यथार्थवादले उठाएका सार्वभौमिक प्रश्नहरूको नेपाली अभिव्यक्ति हो। जोन स्टाइनबेकले आर्थिक अन्यायलाई, टोनी मोरिसनले अदृश्य मानवतालाई, स्वेतलाना अलेक्सियेभिचले सामान्य मानिसको इतिहासलाई, मो यानले ग्रामीण समाजलाई र अब्दुलराजाक गुर्नाहले सामाजिक बहिष्करणलाई जसरी विश्व साहित्यको केन्द्रमा ल्याए, ‘विविशारा’ले पनि नेपाली समाजका मौन मानिसहरूको जीवनलाई साहित्यिक गरिमा प्रदान गरेको छ। यस अर्थमा यो उपन्यास सामाजिक यथार्थवादको विश्वव्यापी परम्परासँग संवाद गर्ने एक सशक्त नेपाली कृति हो। यसको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि यही हो कि यसले दर्शनलाई समाजबाट, प्रतीकलाई जीवनबाट र साहित्यलाई मानवीय गरिमाबाट कहिल्यै अलग हुन दिएको छैन।