बगिरहेको देश, रोकिएको मन : कोशीदेखि कैलाशसम्म (नियात्रा)

बगिरहेको देश, रोकिएको मन : कोशीदेखि कैलाशसम्म (नियात्रा)

तोमनाथ उप्रेती

यो यात्रा समयको भित्र लुकेको अस्थिर चेतनाको यात्रा थियो। २०५९ सालको देश, जहाँ मौनता पनि सुरक्षित हुन सिकिसकेको थियो, त्यही परिवेशभित्र म हिँडिसकेको थिएँ। कोशीको विशाल जलधारादेखि कैलाश खोला सम्मको दूरी त्यो राष्ट्रिय मनोविज्ञानको फैलावट थियो।

देश बगिरहेको थियो नदीझैँ, कहिले शान्त, कहिले उग्र, कहिले अनियन्त्रित। तर मानिसहरूको मन भने रोकिइसकेको थियो। डरले सोचलाई सीमित बनाइसकेको थियो र अनिश्चितताले भविष्यलाई धुम्म बनाइसकेको थियो। यही विरोधाभासभित्र मेरो यात्रा सुरु भएको थियो।कोशी ब्यारेजको पानी निरन्तर बगिरहेको थियो, तर त्यही बगाइभित्र मलाई स्थिरता देखिएको थियो प्रकृतिको निष्कपट नियम। तर मानिसहरू भने बग्न डराइरहेका थिए। बाटोहरू खुला थिए, तर मनहरू बन्द भइसकेका थिए। सहरहरू चलिरहेका थिए, तर चेतना थाकिसकेको थियो।समयले सबै कुरा बगाउँछ, तर अनुभूति कहिल्यै पूर्ण रूपमा बग्दैन।त्यो यात्रामा मैले देशलाई बाहिरबाट होइन, भित्रबाट देखेको थिएँ। र मैले बुझिसकेको थिएँ देश मात्र बगिरहेको थिएन, मन रोकिएको थियो। र यही विरोधाभास नै मेरो यात्राको वास्तविक दर्शन बनेको थियो।

त्यो समय देशले शान्तिको भाषा बिर्सिसकेको थियो र डरले आफ्नो छुट्टै भूगोल बनाइसकेको थियो। मैले बोकेको झोला हलुका थियो, तर मन भारी थियो। बाटो भन्दा पनि मेरो सोच यात्रा गरिरहेको थियो। म हिँडिसकेको थिएँ, तर वास्तवमा म भाग्यसँग बहस गरिरहेको थिएँ।

गोविन्दपुर छोड्दा गाउँ उस्तै देखिएको थियो, तर अनुभूति फरक भइसकेको थियो। हावामा पनि डर फैलिसकेको थियो। मान्छेहरू बोलिरहेका थिए, तर शब्दहरू अधुरा भइसकेका थिए। गोविन्दपुरमा छोडिएको त्यो क्षण अझै मसँगै जोडिइसकेको थियो। मैले छोडेको ठाउँ र म पुगेको ठाउँबीच केवल दूरी मात्र होइन, मानसिक परिवर्तन पनि भइसकेको थियो। गाउँ उस्तै देखिएको थियो, तर म उस्तै भइसकेको थिइनँ।

मानिसहरू बोलेका थिए, तर मैले मौनतालाई बढी सुन्न थालेको थिएँ। मौनताले मलाई धेरै कुरा सिकाइसकेको थियो। कहिलेकाहीँ मौनता नै सबैभन्दा ठूलो संवाद भइसकेको मैले बुझिसकेको थिएँ।

झपड्तलतर्फको बाटोमा मैले पहिलो पटक बुझिसकेको थिएँ कि डर केवल बाहिरको परिस्थिति होइन, भित्रको अवस्था पनि भइसकेको थियो। हरेक घर, हरेक आँखा र हरेक आवाजले केही न केही लुकाइसकेको थियो। त्यो लुकाइ नै समयको वास्तविक कथा बनेको थियो।

मैले हिँड्दाहिँड्दै बारम्बार रोकिनुपर्ने अवस्था भइसकेको थियो। रोकिनु कमजोरी होइन, त्यो समयको बाध्यता भइसकेको थियो। म अगाडि बढिरहेको थिएँ, तर हरेक रोकाइले मलाई अझ गहिरो सोचमा पुर्याइसकेको थियो।

गोविन्दपुरदेखि झपडतलसम्मको त्यो छोटो दूरीले मलाई ठूलो सत्य सिकाइसकेको थियो। यात्रा केवल गन्तव्यसम्म पुग्नु मात्र होइन, आफूलाई बुझ्नु पनि भइसकेको थियो। मैले आफूलाई नयाँ दृष्टिले हेर्न सुरु गरिसकेको थिएँ। पुरानो म समाप्त भइसकेको थियो, र नयाँ म जन्मिन लागेको थियो।

झपडतलबाट म रंगेली पुगियो। खेतहरू फैलिएका थिए, तर ती खेतहरूमा पनि मौनता जमिसकेको जस्तो लाग्थ्यो। हरियाली देखिए पनि त्यसभित्र कुनै  डर पसिसकेको थियो। गाउँहरू जीवित देखिएका थिए, तर जीवन पूर्ण भइसकेको थिएन। मानिसहरू बिस्तारै बोलिरहेका थिए, जस्तो कि शब्दहरू पनि सुरक्षित हुनुपर्छ भन्ने समयले उनीहरूलाई सिकाइसकेको थियो। मैले त्यहाँ पहिलो पटक महसुस गरिसकेको थिएँ—डर पनि एउटा सामाजिक व्यवहार बनिसकेको थियो।

रंगेलीमा म केही समय रोकिएको थिएँ। त्यो रोकाइ  शरीरको विश्राम मात्र थिएन, चेतनाको टुटफुट पनि थियो। मैले देखिसकेको थिएँ कि मानिसहरूको अनुहारमा सामान्यता देखिए पनि भित्री असुरक्षा गहिरो भइसकेको थियो। प्रत्येक नजरले केही न केही लुकाइसकेको थियो। प्रत्येक मौनताले कुनै न कुनै कथा दबाइसकेको थियो।

त्यो बेला मैले बुझिसकेको थिएँ कि समाज मानिसहरूको भीड होइन, डर र आशाको साझा संरचना हो। जहाँ डर बढिसकेको थियो, त्यहाँ सम्बन्धहरू पनि सावधानीमा बदलिइसकेका थिए। मानिसहरू एकअर्कासँग नजिक थिए, तर मानसिक रूपमा टाढा भइसकेका थिए।

मैले खेतहरूलाई फेरि हेरे। ती खेतहरू उत्पादनका मात्र प्रतीक थिएनन्, ती प्रतीक्षाका पनि प्रतीक भइसकेका थिए। माटोले पनि जस्तै केही सम्झिसकेको थियो। हावा पनि जस्तै केही लुकाइसकेको थियो।

रंगेलीपछि मेरो यात्रा अझ गहिरो हुँदै गएको थियो। बाटोहरू केवल बाटो रहेनन्, ती स्मृतिका तहहरू बनिसकेका थिए। हरेक मोडले मलाई केवल स्थान होइन, अवस्था पनि देखाइरहेको थियो। म जहाँ पुगेको थिएँ, त्यहाँ म आफैँलाई पनि भेटिरहेको थिएँ र गुमाइरहेको थिएँ।

रंगेलीबाट म विराटनगर पुगे। त्यो सहर ठूलो थियो, तर ठूलोपनले शान्ति ल्याइसकेको थिएन। भीड थियो, आवाज थियो, तर मानिसहरू एकअर्काबाट टाढा भइसकेका थिए। सबैजना जिउँदै थिए, तर जीवनसँग पूरा रूपमा उपस्थित भइसकेका थिएनन्। मैले बुझिसकेको थिएँ—सहरहरू कहिलेकाहीँ मानिसहरूभन्दा बढी थाकिसकेका हुन्छन्।

विराटनगरपछि म इटहरीतर्फ लागेको थिएँ। बाटो लामो थियो, तर यात्रा केवल दूरीको थिएन, मानसिक पनि भइसकेको थियो। इटहरीमा केही समय रोकिएको थिएँ। चियाको कप समातेका हातहरू देख्दा मलाई लाग्थ्यो, त्यो समय पनि केही समात्न खोजिसकेको छ सायद स्थिरता, सायद सुरक्षा। तर केही पनि स्थिर भइसकेको थिएन।

इटहरीमा बसेको त्यो क्षणले मलाई बदलिसकेको थियो। मैले देखिसकेको थिएँ कि मान्छेहरू हतारमा थिए, तर गन्तव्य स्पष्ट भइसकेको थिएन। प्रत्येक अनुहारमा कुनै अधूरो यात्रा लेखिइसकेको थियो। चियाको धुवाँसँगै चिन्ता पनि माथि उठिरहेको जस्तो लाग्थ्यो।

इटहरीपछि म इनरुवा र कोशी ब्यारेज हुँदै अगाडि बढिसकेको थिएँ। कोशीको पानी निरन्तर बगिरहेको थियो, मानौं उसलाई देशको पीडा कहिल्यै थाहा भएको थिएन। त्यो दृश्यले मलाई छोइसकेको थियो। मानिसहरू परिवर्तनको डरमा थिए, तर नदीले भने परिवर्तनसँग कहिल्यै डर देखाएको थिएन। प्रकृति मात्र निष्कपट यात्रीजस्तो भइसकेको थियो।

मैले कोशीलाई लामो समय हेरिसकेको थिएँ। त्यो पानीले मलाई सिकाइसकेको थियो कि बग्नु नै अस्तित्व हो। रोकिएपछि सबै कुरा मर्छ। तर मानिसहरू रोकिइरहेका थिए डरमा, शंकामा र अनिश्चिततामा।

बरमझिया हुँदै लहानतर्फ जाँदा यात्रा अझै लामो भइसकेको थियो। ती ठाउँहरूमा जीवन थियो, तर त्यो जीवनमा निश्चितता हराइसकेको थियो। खेतहरू हरिया थिए, तर भविष्य धुम्मिएको थियो। बाटोहरू खुला थिए, तर मनहरू बन्द भइसकेका थिए।

लहानमा मानिसहरू कुराकानीभन्दा बढी मौनता अभ्यास गरिरहेका थिए। मैले त्यहाँ स्पष्ट रूपमा महसुस गरिसकेको थिएँ कहिलेकाहीँ बाँच्नु भनेको उत्तर खोज्नु होइन, केवल प्रश्नसँग लामो समयसम्म बस्नु हो। प्रश्नहरू भागिरहेका थिएनन्, तिनैसँग बस्न सिक्नुपरेको थियो।

त्यो यात्राले मलाई बुझाइसकेको थियो कि शहर, गाउँ, नदी र मानिस सबै एउटै कथाका फरक अध्याय हुन्। र त्यो अध्याय २०५९ सालको थियो, जहाँ यात्रा  गन्तव्यतर्फ होइन, अस्तित्वतर्फ पनि भइरहेको थियो।

ढल्केबरदेखि पथलैया, हेटौंडा हुँदै नारायणघाट पुग्दा बाटोले मलाई निरन्तर परीक्षण गरिरहेको जस्तो लागिसकेको थियो।  जंगल, पुल, खोला र सडकहरू केवल भौतिक संरचना मात्र थिएनन्, ती सबै मनका अवस्थाहरू बनेका थिए। कहिले भय जस्तो, कहिले आशा जस्तो, कहिले पूर्ण मौनता जस्तो।

हेटौंडामा मैले सुरक्षाको अनुहार देखिसकेको थिएँ, तर त्यो अनुहार पनि पूर्ण रूपमा सुरक्षित भइसकेको थिएन। त्यहाँको हावामा स्थिरता खोजिएको जस्तो देखिन्थ्यो, तर त्यो स्थिरता आफैं अस्थिर भइसकेको थियो। मान्छेहरू काम गरिरहेका थिए, बाँचिरहेका थिए, तर भित्रभित्रै सजगता बढिसकेको थियो। प्रत्येक आवाजलाई सुन्ने बानी, प्रत्येक छायालाई जाँच्ने दृष्टि सबैजना जीवनलाई सामान्यजस्तै देखाउने प्रयासमा थिए, तर सामान्यता हराइसकेको थियो। मैले बुझिसकेको थिएँ सुरक्षा पनि कहिलेकाहीँ केवल देखावट हुन सक्छ, एउटा अस्थायी आवरण मात्र।

हेटौंडाबाट अगाडि बढ्दै जाँदा मैले अनुभव गरिसकेको थिएँ कि बाटो  जमिनको रेखा होइन, मनको तनाव पनि हो। जंगल, सडक र बस्तीहरू एउटै दृश्यमा मिसिएका थिए, तर सबैभन्दा स्पष्ट कुरा भने अस्थिरता नै थियो। मान्छेहरू हाँसिरहेका थिए, तर त्यो हाँसोभित्र पनि सतर्कता लुकेको थियो। त्यो समय जीवन बाँच्ने प्रक्रिया जस्तो कम र जोगिने अभ्यास जस्तो बढी लागिसकेको थियो।

नारायणघाट पुग्दा मैले फेरि अर्को रूप देखिसकेको थिएँ। त्यो ठाउँ धेरै बाटाहरू भेटिने केन्द्र भए पनि कुनै पनि बाटोले पूर्ण शान्ति दिएको थिएन। नदीहरूको संगम जस्तो देखिने त्यो शहर वास्तवमा अनिश्चितताको संगम थियो। मान्छेहरू हिँडिरहेका थिए, तर हिँडाइभित्र पनि अनिश्चितता गहिरो रूपमा लुकेको थियो। कोही व्यापारको धुनमा थिए, कोही यात्राको थकानमा, तर सबैको भित्री संसार एउटै प्रश्नमा अड्किएको जस्तो लाग्थ्यो—अब कहाँ?नदीहरू बगिरहेका थिए, तर ती बगाइले मनको गाँठो खोलिसकेको थिएन। बरु झन् गाढा बनाइरहेको जस्तो लाग्थ्यो। पानीको निरन्तरता थियो, तर त्यस निरन्तरताले समाधान होइन, समयको अनिश्चितता देखाइरहेको थियो। मैले त्यहाँ बुझिसकेको थिएँ कि सबै प्रवाहले मुक्ति दिँदैन, केही प्रवाहले केवल सम्झना बढाउँछ।

नारायणघाटपछि बुटवलतर्फको यात्रा अझ जटिल भइसकेको थियो। बाटो लामो मात्र थिएन, सोच पनि गहिरो भइसकेको थियो। प्रत्येक मोडले मलाई नयाँ प्रश्न दिइरहेको थियो, तर कुनै उत्तर तयार थिएन। सडक फराकिलो हुँदै गएको थियो, तर मन झन् संकुचित हुँदै गएको थियो। बाहिरको संसार विस्तार भइरहेको थियो, तर भित्रको संसार अझ केन्द्रित र भारी भइसकेको थियो।त्यो यात्रामा मैले बिस्तारै बुझिसकेको थिएँ कि भूगोल बदलिँदा केवल ठाउँ होइन, चेतना पनि बदलिन्छ। र हेटौंडादेखि बुटवलसम्मको यो खण्डले मलाई सिकाइसकेको थियो जीवन कहिल्यै सीधा उत्तर होइन, निरन्तर बदलिने प्रश्नहरूको लामो यात्रा हो।

बुटवल उज्यालो देखिएको थियो, तर त्यो उज्यालोले अन्धकार हटाइसकेको थिएन, केवल लुकाइदिएको थियो। बजारहरू चलिरहेका थिए, बत्तीहरू बलिरहेका थिए, तर त्यो चमकभित्र असहजता लुकेको थियो। मैले स्पष्ट रूपमा बुझिसकेको थिएँ—कहिलेकाहीँ प्रकाश पनि सत्य नहुन सक्छ, त्यो केवल छायालाई ढाक्ने अर्को माध्यम हुन सक्छ।त्यो समयमा मैले अनुभव गरिसकेको थिएँ कि बाटोहरू केवल भौगोलिक रेखा होइनन्, ती मानसिक अवस्थाहरू हुन्। हरेक सहर, हरेक पुल, हरेक मोडले मलाई भित्रतिर अझ गहिरो धकेलिरहेको थियो। र म बुझिसकेको थिएँ म केवल पश्चिमतिर होइन, आफ्नै चेतनाभित्र पनि यात्रा गरिरहेको छु।

दाङको भालुवाङ हुँदै कोहलपुर पुगेपछि पश्चिमको विस्तार अझ गहिरो महसुस भइसकेको थियो। बाटो लामो मात्र नभएर भारी पनि भइसकेको थियो। जंगलहरू बढिरहेका थिए, तर सुरक्षा घटिरहेको थियो। मानिसहरूको आवाज कम हुँदै गएको थियो, र प्रकृतिको आवाज बढ्दै गएको थियो। बर्दियातर्फ जाँदा वातावरण झन् मौन, झन् संवेदनशील भइसकेको थियो। मान्छेहरूभन्दा बढी प्रकृति सतर्क देखिन्थ्यो, जस्तो कि उसले केही पुराना कथा सम्झिसकेको थियो।बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्ज पार गर्दा मैले आफूलाई अत्यन्त सानो महसुस गरिसकेको थिएँ। त्यो जंगल रूखहरूको समूह मात्र थिएन, त्यो एक पुरानो चेतना भइसकेको थियो। हावा भारी थियो, तर त्यो भारीपनमा पनि एउटा गहिरो जीवन लुकेको थियो। प्रत्येक पात, प्रत्येक आवाज, प्रत्येक छायाले मलाई हेरेको जस्तो लाग्थ्यो।

चिसापानीको पुलमा उभिँदा तल बगिरहेको नदीले मलाई प्रश्न गरिरहेको जस्तो लागिसकेको थियो तिमी कहाँ जाँदै छौ, र किन? त्यो प्रश्न बाहिरबाट होइन, भित्रबाट उठिरहेको थियो। नदी निरन्तर बगिरहेको थियो, तर मेरो सोच अड्किएको जस्तो भइसकेको थियो। त्यहाँ केही क्षण मैले समयलाई पनि बगिरहेको देखिसकेको थिएँ।

घोडाघोडी तालमा पुग्दा यात्रा केही क्षणका लागि स्थिर जस्तो भइसकेको थियो। लामो दौडपछि अचानक भेटिएको यो मौनता केवल विश्राम थिएन, यो एउटा गहिरो दार्शनिक रोकावट थियो। पानी शान्त थियो, तर त्यो शान्तिमा पनि अनगिन्ती कथा लुकेका थिए—समयले बगाउन नसकेका स्मृतिहरू, र मनले स्वीकार गर्न नसकेका अनुभूतिहरू। मैले त्यहाँ आफ्नै प्रतिबिम्ब हेरेको थिएँ, तर त्यो प्रतिबिम्ब स्थिर भइसकेको थिएन, बदलिइरहेको थियो। जस्तो कि म आफैं पनि एउटै व्यक्ति भइसकेको थिइनँ, म भित्र धेरै महरू एकसाथ यात्रा गरिरहेका थिए।त्यो तालको मौनतामा मैले पहिलो पटक स्पष्ट रूपमा महसुस गरिसकेको थिएँ—मानिस आफूलाई भेट्न पनि लामो बाटो हिँड्नुपर्छ। किनकि आफूभित्रको सत्य सिधै देखिँदैन, त्यो यात्रा र थकानको बीचमा बिस्तारै प्रकट हुन्छ। घोडाघोडीले मलाई देखाएको दृश्यभन्दा बढी, मलाई मेरो भित्रको अस्थिरता देखाएको थियो।

अत्तरिया हुँदै डडेल्धुरा पुग्दा पहाडहरूले मलाई बिस्तारै आफूभित्र तानिरहेका थिए। बाटो अब अगाडि होइन, माथि पनि भइसकेको थियो। हरेक उकालोले मलाई केवल उचाइमा होइन, चेतनामा पनि उठाइरहेको थियो। म केवल यात्रा गरिरहेको थिएनँ, म रूपान्तरण भइरहेको थिएँ—धारणा, दृष्टि र अनुभूति सबै बदलिइरहेका थिए।डडेल्धुराको हावा फरक भइसकेको थियो। त्यहाँ पुग्दा लाग्थ्यो पृथ्वी अलि नजिक, आकाश अलि भारी। यो केवल भौगोलिक अनुभूति थिएन, यो अस्तित्वको गहिराइ थियो। सोचहरू ढिलो भएका थिए, तर ती सोचहरू पहिलेभन्दा धेरै स्पष्ट र गहिरा भइसकेका थिए। हरेक कुरा तत्काल बुझ्नुपर्ने होइन रहेछ, बिस्तारै बुझिने कुरा पनि उतिकै सत्य हुन्छ भन्ने अनुभूति त्यहाँ जन्मिसकेको थियो।

मैले बुझिसकेको थिएँ अब यात्रा केवल दूरीको मापन होइन, अनुभूतिको विस्तार हो। बाटोहरू अब नक्सामा होइन, चेतनाभित्र कोरिन थालेका थिए। र डडेल्धुराको उचाइले मलाई सिकाइसकेको थियो—कहिलेकाहीँ माथि जानु भनेको केवल टाढा पुग्नु होइन, आफ्नै भित्र अझ गहिरो झर्नु पनि हो।डोटी, डिपायल, सिलगढी हुँदै सफेबगर पुग्दा थकान केवल शरीरमा मात्र सीमित थिएन, त्यो चेतनामा पनि गहिरो रूपमा बसिसकेको थियो। बाटोहरू घुमाउरा थिए, तर मेरो सोच अझ घुमाउरो भइसकेको थियो। प्रत्येक मोडले मलाई केवल दिशा परिवर्तन गराइरहेको थिएन, जीवनको अनिश्चिततालाई बारम्बार सम्झाइरहेको थियो। कहिले उकालो, कहिले ओरालो, कहिले खालीपन—यी सबैले मलाई सिकाइरहेका थिए कि स्थिरता भन्ने कुरा केवल भ्रम हो।

सफेबगरमा पुग्दा मैले पहिलो पटक महसुस गरिसकेको थिएँ कि यात्रा अब बाहिरी भूगोलको सीमामा रोकिएको छैन, यो भित्री संसारमा प्रवेश गरिसकेको छ। बाहिरको बाटो सकिँदै जाँदा भित्रको बाटो सुरु भइसकेको थियो। मैले हिँडेको प्रत्येक पाइला अब मेरो स्मृतिमा मात्र होइन, मेरो चेतनामा पनि अंकित भइसकेको थियो।

त्यो ठाउँमा उभिँदा मलाई लागिसकेको थियो कि मानिस केवल गन्तव्यमा पुग्ने प्राणी होइन, ऊ निरन्तर आफैंलाई पार गर्ने प्रक्रिया हो। बाटोले मलाई बाहिर लैजाने होइन, भित्र फर्काउने काम गरिरहेको थियो। मैले देखेका पहाड, नदी र जंगलहरू अब बाह्य वस्तु नभई मेरो मनका अवस्थाहरू भइसकेका थिए।

सफेबगरको मौनतामा मैले जीवनको एउटा गहिरो सत्य बुझिसकेको थिएँ हामी जुन कुरा खोजिरहेका हुन्छौं, त्यो प्रायः बाहिर हुँदैन, भित्र नै लुकेको हुन्छ। तर हामीले त्यसलाई भेट्न लामो यात्रा गर्नु पर्छ, किनकि हामी आफूबाट टाढा भएर मात्र आफूलाई सम्झिन सक्छौं।त्यो क्षण मैले बुझिसकेको थिएँ कि यात्रा समाप्त हुँदैन, केवल रूप परिवर्तन हुन्छ। शरीर अगाडि बढ्छ, तर चेतना गहिरिँदै जान्छ। र अन्ततः, प्रत्येक यात्रा हामीलाई एउटै ठाउँमा पुर्याउँछ—आफैंभित्र।कैलाश खोला पार गर्दा पानीको आवाजले मलाई विगतसँग जोडिरहेको जस्तो लागिसकेको थियो। त्यो आवाज केवल ध्वनि थिएन, त्यो स्मृतिको प्रवाह भइसकेको थियो। त्यही प्रवाहभित्र हजारौं अधुरा कथाहरू मिसिएका थिए—केही डरले रोकिएका, केही समयले बिर्सिएका, र केही मौनताले लुकाइएका। म त्यहाँ केही क्षण रोकिएको थिएँ, र त्यसै मौनतामा मैले बुझिसकेको थिएँ—समयले सबै कुरा बगाउँछ, तर अनुभूति कहिल्यै पूर्ण रूपमा बग्दैन।त्यो पानी निरन्तर बगिरहेको थियो, तर मेरो मन भने रोकिइसकेको जस्तो लाग्थ्यो। मैले हेरिरहेको प्रत्येक तरंगमा जीवनको अस्थिरता स्पष्ट देखिन्थ्यो। कहिले शान्त, कहिले उग्र, कहिले गहिरो—जसरी मानिसको मन पनि हुन्छ। त्यही क्षण मैले पहिलो पटक स्वीकार गरिसकेको थिएँ कि बाहिरी संसार केवल प्रतिबिम्ब हो, वास्तविक यात्रा त भित्रै भइरहेको हुन्छ।म अछामको मंगलसेन पुगेको थिएँ। तीन दिनको त्यो लामो यात्राले मलाई केवल ठाउँहरू मात्र होइन, आफ्नै चेतनाका तहहरू पनि देखाइसकेको थियो। म थाकेको थिएँ, तर खाली भएको थिइनँ। शरीरले थकान बोकिरहेको थियो, तर मनले अनुभूति बोकिरहेको थियो। म बदलिएको थिएँ, तर समाप्त भएको थिइनँ।