हिंसा र अशान्ति बढ्नुको कारण अध्यात्मको अभाव
– तोमनाथ उप्रेती, उपसचिव, नेपाल सरकार
अध्यात्म दर्शन, चिन्तन–धारा र हाम्रो सांस्कृतिक परम्पराको आत्मा हो। यो आत्मा, परमात्मा, जन्म–मृत्यु र पुनर्जन्मजस्ता प्रश्नहरूको उत्तर दिने ज्ञान हो। अध्यात्म विवेक र मनो–नियन्त्रणमा आधारित हुन्छ, जसले मानसिक सन्तुलन र शारीरिक स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पार्छ। योग, ध्यान र आत्म–विश्लेषणले मनलाई स्थिर र चित्तलाई शान्त बनाउँछन्, र ईर्ष्या, क्रोध, घृणा जस्ता नकारात्मक भावनालाई नियन्त्रण गर्छन्।संवेदनशीलता अभ्यास र आत्म–विकासबाट आउँछ। अरूको दुख–सुख बुझ्ने, सहानुभूति र सहयोग गर्ने मानवीय अभ्यासले संवेदनशीलता गाढा बनाउँछ। ध्यानले भित्री शान्ति ल्याउँछ भने सहानुभूति र सहयोगले समाजमा मेलमिलाप र न्याय फैलाउँछ। यही कारण इतिहासका महापुरुषहरू—गान्धी, बुद्ध, मदर टेरेसा—आत्मिक जागरणबाट मानवताको सेवा गर्न सक्षम बने।आजको डिजिटल र प्रतिस्पर्धात्मक जीवनशैलीले मानिसलाई आत्मिक चेतनाबाट टाढा बनाएको छ। मानिस बाहिरी उपलब्धिमा सीमित रहँदा समाजमा संवेदनशीलता हराउँदै गएको छ। त्यसैले परिवार, विद्यालय र समाजले आत्मिक चेतना र मानवीय मूल्यहरूको शिक्षा दिनु जरुरी छ।
आत्मिक जागरण साधना, प्रार्थना र ध्यानबाट सम्पन्न हुन्छ। यसले आत्म–बोध र सामाजिक जिम्मेवारीको चेतना जगाउँछ। जीवनको वास्तविक मूल्य तब मात्र बुझिन्छ, जब मानिस आफ्नो आत्मा र चेतनासँग संवाद गर्छ र अरूको पीडा–सुखलाई महसुस गर्छ।आत्मिक जागरण बिना संवेदनशीलता अधूरो हुन्छ, र संवेदनशीलता बिना अध्यात्म स्वार्थी हुन्छ। यी दुवै मिलेर नै मानव जीवनलाई पूर्णता दिन्छन्। प्रेम, करुणा, न्याय र मेलमिलापजस्ता मूल्यहरू मानव अस्तित्वका मूल तत्व हुन्, जसले समाजमा शान्ति ल्याउँछन्। अध्यात्मले मानिसलाई सम्पूर्ण प्राणी र प्रकृतिप्रति उत्तरदायी बनाउँछ।
धर्म र दर्शनका ग्रन्थहरूले पनि यही शिक्षा दिएका छन्—जसरी अर्जुनले आत्म–बोधपछि धर्म र न्यायको बाटो रोजे, त्यसरी नै आत्मिक चेतनाले नै संवेदनशीलता जन्माउँछ। तर यो यात्रा सजिलो होइन; मनको अशान्ति, लोभ र अहंकारलाई जित्नुपर्छ। ध्यान र आत्म–विश्लेषणले चेतनाको स्तर बढाउँछ र मानिसलाई अरूको पीडा बुझ्न सक्षम बनाउँछ।अध्यात्म र संवेदनशीलता नदी र सहायक धाराजस्तै सम्बन्धित छन्। अध्यात्म मुख्य प्रवाह हो भने करुणा, प्रेम र सहिष्णुता त्यसका धाराहरू हुन्। यदि संवेदनशीलता हरायो भने अध्यात्म शुष्क रहन्छ। त्यसैले यी दुईको संगमले मात्र जीवनलाई अर्थपूर्ण र समाजलाई स्थिर बनाउँछ।अध्यात्म धार्मिक अनुष्ठान होइन; यो चेतनाको उच्चतम अवस्था हो जहाँ आत्माले परमात्मालाई चिन्ने प्रयास गर्छ। प्रेम यसको पहिलो चिन्ह हो र शान्ति यसको फल हो। जब आत्मा परमसत्तासँग मिल्छ, तब जीवनमा करुणा, सहिष्णुता र स्थायित्व आउँछ।
भौतिक प्रगतिका बाबजुद आज समाजमा मूल्य–ह्रास, हिंसा र अशान्ति बढ्नुको कारण अध्यात्मको अभाव हो। धर्म कानुन हो भने अध्यात्म जीवनशैली हो—जो मानवता र परोपकारमा आधारित हुन्छ।आत्मिक जागरण र मानवीय संवेदनशीलताको अन्तिम लक्ष्य सेवा हो। जब व्यक्ति आत्म–बोध गर्छ र अरूप्रति सहानुभूति राख्छ, तब ऊ समाजका कमजोर र असहायको सेवा गर्न तत्पर हुन्छ। यही सेवा नै आत्म–शुद्धि र सामाजिक शान्तिको मार्ग हो, जसले मानव जीवनलाई पूर्णता र अर्थ दिन्छ।
(उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख कोष नियन्त्रक हुन्।)
प्रतिक्रिया