विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताको समन्वय

                            विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताको समन्वय

तोमनाथ उप्रेती

विनम्रता मानव जीवनको एक अत्यन्त मूल्यवान गुण हो, जसले व्यक्ति भित्रको अहंकारलाई कम गरेर उसको व्यक्तित्वलाई उज्यालो बनाउँछ। विनम्र व्यक्ति आफूलाई अरूभन्दा ठुलो ठान्दैन, बरु सबैसँग सम्मानपूर्वक व्यवहार गर्छ। उसले आफ्ना कमजोरीलाई स्विकार्न जान्दछ र अरूको सल्लाह तथा आलोचनालाई सकारात्मक रूपमा लिन्छ।

विनम्रता शब्द वा व्यवहारमा नम्र देखिनु मात्र होइन, यो एक आन्तरिक अवस्था हो जसले मानिसलाई साँचो अर्थमा “मानव” बनाउँछ। विनम्र व्यक्तिमा घमण्ड हुँदैन, त्यसैले ऊ सजिलै सिक्न र परिवर्तन स्वीकार्न सक्छ। यस्तो स्वभाव भएको व्यक्ति जहाँ जान्छ, त्यहाँ सौहार्दता, शान्ति र सद्भाव फैलिन्छ।समाजमा विनम्रता भएका मानिसहरू बढी सम्मानित हुन्छन्, किनकि उनीहरू अरूको भावनालाई बुझ्न सक्ने, माफी दिन सक्ने र सबैलाई बराबरीको दृष्टिले हेर्ने क्षमता राख्छन्। विनम्रता नै नेतृत्व, सेवा र सफल सम्बन्धहरूको मूलमन्त्र हो।

सभ्यताको आधार विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताको समन्वयमा टेकेको हुन्छ। यी तीन गुणहरू जीवनका प्रत्येक पक्षमा सकारात्मक प्रभाव पार्छन् र व्यक्तिगत तथा सामाजिक दुवै स्तरमा विकासको मूल आधार बन्न सक्छन्।

आजको प्रतिस्पर्धात्मक र घमण्डपूर्ण समाजमा विनम्रता झनै आवश्यक छ। विनम्र मानिसले नै दीर्घकालीन सफलता र साँचो उन्नति प्राप्त गर्छ। अन्ततः विनम्रता हाम्रो आत्मा र हृदयलाई शुद्ध बनाउने गुण हो, जसले मानव जीवनलाई सार्थकता दिन्छ।

विनम्रता आफ्ना कमजोरी स्वीकार गरी अरूको सम्मान गर्ने गुण हो। विनम्र व्यक्ति घमण्ड नराखी अरूको विचारलाई खुलेर सुन्ने गर्दछ। विनम्रता नहुँदा व्यक्ति अहंकारी भएर समाजमा द्वेष निम्त्याउन सक्छ। विनम्रता हुँदा सहिष्णुता फैलिन्छ र सामाजिक सम्बन्धहरू बलियो हुन्छन्।

आत्मज्ञान भनेको आफ्नो अस्तित्व र व्यवहार बुझ्ने क्षमता हो। यसले व्यक्ति अहंकारबाट मुक्त भएर तर्कसंगत निर्णय गर्न सक्षम बनाउँछ र मनमा शान्ति ल्याउँछ। आत्मज्ञान नहुँदा व्यक्ति अस्थिर हुन्छ।

सहिष्णुता अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो, जसले अरूको विचार, व्यवहार र संस्कृतिलाई सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ। आजको विविधतायुक्त समाजमा सहिष्णुता नभए संघर्ष, द्वेष र विघटन बढ्न सक्छ। सहिष्णु व्यक्ति विवादभन्दा संवादलाई प्राथमिकता दिन्छ, जसले शान्तिपूर्ण सह-अस्तित्व सम्भव बनाउँछ।

आत्मज्ञान र सहिष्णुता मानव जीवनका दुई गहना हुन्, जसको संयोजनले व्यक्तिलाई आत्मिक उन्नतिको मार्गमा अघि बढाउँछ। आत्मज्ञान भन्नाले आफूलाई चिन्नु, आफ्नो कमजोरी, बलियो पक्ष, इच्छाहरू र व्यवहारप्रति सचेत हुनु हो। आत्मज्ञानी व्यक्ति स्वभावतः भित्रबाट शान्त, सन्तुलित र जिम्मेवार हुन्छ। उ उसले आफ्ना प्रतिक्रियाहरूलाई बुझेर संयममा राख्न सक्छ।

सहिष्णुता अरूको विचार, संस्कृति, धर्म, व्यवहार र कमजोरीलाई सहन र स्वीकार गर्न सक्ने क्षमता हो। सहिष्णु व्यक्ति धैर्यवान, नम्र र समावेशी स्वभावको हुन्छ। उ मतभिन्नतालाई द्वन्द्वको रुपमा होइन, विविधताको रुपमा बुझ्छ।

जब आत्मज्ञान र सहिष्णुता मिल्छन्, तब एक महान् चरित्रको निर्माण हुन्छ। आत्मज्ञानले व्यक्तिलाई भित्रबाट उज्यालो बनाउँछ भने सहिष्णुताले समाजसँग मेलमिलाप गराउँछ। यस्तो संयोजनले व्यक्ति केवल आफूलाई सुधार्दैन, समाजमा शान्ति, समझदारी र सद्भाव फैलाउन पनि सक्षम हुन्छ।

आजको विखण्डित र तनावपूर्ण समाजमा आत्मज्ञान र सहिष्णुताको संयोजन आवश्यक बनिसकेको छ। हामीले यिनलाई आत्मसात गर्न सके, त केवल व्यक्तिगत उन्नति होइन, सामाजिक रूपान्तरणको दिशामा पनि ठूला पाइला चाल्न सक्छौं। यही संयोजन साँचो मानवता र सभ्यताको आधार हो।

विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुताको संयोजनले व्यक्ति मात्र होइन, समाजलाई पनि सकारात्मक दिशामा अघि बढाउँछ। यसैले, साँचो उन्नति केवल भौतिक उपलब्धिमा होइन, मानवीय मूल्य र चरित्रको विकासमा निर्भर हुन्छ। यी गुणहरू अंगीकार गरेमा मात्र जीवनको वास्तविक सार पत्ता लाग्छ र साँचो प्रगतिको मार्ग खुल्छ।

सभ्य र समुन्नत समाजको निर्माण केवल भौतिक विकासले हुँदैन, बरु आन्तरिक मूल्यहरूको अभ्यासले हुन्छ। ती मूल्यहरूमा विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुता प्रमुख छन्, जसले सभ्यताको साँचो मेरुदण्ड निर्माण गर्छ। विनम्रता मानव स्वभावको एक उत्कृष्ट पक्ष हो, जसले मानिसलाई अहंकार, घमण्ड र घृणाबाट मुक्त गराउँछ। विनम्र व्यक्ति अरूको सम्मान गर्न जान्दछ र नयाँ कुरा सिक्न सधैं तत्पर रहन्छ।

आत्मज्ञान भनेको आफ्नो वास्तविक स्वरूप र क्षमताहरूलाई बुझ्ने प्रक्रिया हो। आत्मज्ञान प्राप्त व्यक्तिले न केवल आफ्ना कमजोरीहरू चिन्छ, तर निरन्तर आत्मसुधारका लागि प्रयासरत रहन्छ। यस्तो व्यक्ति अरूको अनुभूति बुझ्न सक्षम हुन्छ, जसले सामाजिक सम्बन्ध सुदृढ बनाउँछ।सहिष्णुता विविधता स्वीकार्ने शक्ति हो। सहिष्णु व्यक्ति विभिन्न विचार, धर्म, संस्कृति र व्यवहारलाई सहन सक्छ र त्यसको सम्मान गर्न जान्दछ। यसले समाजमा शान्ति, सद्भाव र सहअस्तित्वको भावना फैलाउँछ।

यी तीन गुणहरू जब एकअर्कासँग समन्वयमा आउँछन्, तब मानव जीवनमा सच्चा सभ्यता र संस्कारको विकास हुन्छ। विनम्रता र आत्मज्ञानले व्यक्ति भित्रको दोष र कमजोरीलाई स्वीकार गर्न र सुधार गर्न प्रेरित गर्छ भने सहिष्णुताले अरूलाई पनि आफ्नो भिन्नता स्वीकार गर्न सिकाउँछ। यसरी समन्वित रुपमा यी गुणहरूले व्यक्तिगत र सामाजिक स्तरमा स्थिरता, मेलमिलाप र समृद्धिको बाटो खोल्छन्।

विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुता मात्र नभई सभ्य समाजको साँचो मेरुदण्ड हुन्, जसले मानवतालाई एक आपसमा जोड्ने पुल बन्न सक्छ। यदि हामी यी गुणहरूलाई व्यवहारमा उतार्न सफल भयौं भने, हाम्रो समाज शान्तिपूर्ण, समृद्ध र विकासोन्मुख बन्ने छ।यी तीन मूल्यहरू – विनम्रता, आत्मज्ञान र सहिष्णुता सभ्य समाजको आधारशिला हुन्। जब व्यक्तिहरूले यी मूल्यहरूलाई आत्मसात गर्छन्, तब मात्रै साँचो सभ्यता र मानवता सम्भव हुन्छ।( उप्रेती कोष तथा लेखा नियन्त्रक कार्यालय मोरङका प्रमुख  कोष नियन्त्रक हुन् ।)