दीर्घकालीन सफलता र आत्म–साक्षात्कार

दीर्घकालीन सफलता र आत्म–साक्षात्कार

तोमनाथ उप्रेती

सफलता केवल बाह्य उपलब्धि वा भौतिक सम्पत्तिमा निर्भर हुँदैन। दीर्घकालीन सफलता प्राप्त गर्न आन्तरिक विवेक, आत्म–साक्षात्कार र निर्णय क्षमताको विकास अनिवार्य हुन्छ। आधुनिक समाजमा धेरै व्यक्ति तात्कालिक लाभ र भौतिक आकर्षणको पछि लाग्छन्, तर ती साधनहरूले दीर्घकालीन स्थायित्व र सन्तोष दिन सक्दैनन्। वास्तविक सफलता भनेको आफ्नो क्षमता, मूल्य र विवेकको संयोजनबाट प्राप्त हुने अनुभव हो।

आत्म–साक्षात्कारको अर्थ आफ्ना शक्ति र कमजोरीको स्पष्ट बुझाइ हो। जब व्यक्ति आफैँलाई बुझ्छ, तब जीवनका चुनौतीहरू सामना गर्न सजिलो हुन्छ। उदाहरणका लागि, कुनै विद्यार्थीले आफ्ना क्षमताअनुसार लक्ष्य निर्धारण गर्दा, उनी असफलताको डर कम गर्छन् र निरन्तर प्रयास गर्न सक्षम हुन्छन्। आत्म–साक्षात्कारले मात्र लक्ष्य स्पष्टता दिँदैन, यसले भावनात्मक नियन्त्रण, समय व्यवस्थापन, प्राथमिकतामा स्पष्टता र निर्णय क्षमतामा सुधार ल्याउँछ।

दीर्घकालीन सफलता विवेकपूर्ण मार्गसँग सम्बन्धित छ। जीवनका विकल्प र परिस्थितिहरूमा तर्कसंगत निर्णय लिन सक्नु व्यक्ति दीर्घकालीन सफलता तर्फ अग्रसर हुन्छ। केवल उत्साह वा बाह्य प्रभावमा आधारित निर्णयहरू अस्थायी लाभ दिन सक्छन्, तर दीर्घकालीन सफलता सुनिश्चित गर्दैनन्। विवेकपूर्ण मार्ग अपनाउँदा व्यक्ति आफ्नो दीर्घकालीन हित, समाजको भलाइ र नैतिक मूल्यहरूको समन्वयमा निर्णय गर्छ। यसले व्यक्तिगत जीवनमा सन्तोष ल्याउँछ र सामाजिक सम्बन्धमा स्थायित्व र भरोसा बढाउँछ।

आत्म–साक्षात्कार र विवेकपूर्ण मार्ग बीचको सम्बन्ध अत्यन्त गहिरो छ। आत्म–साक्षात्कारले व्यक्तिलाई आफ्ना वास्तविक चाहना र आवश्यकता बुझ्न सहयोग गर्छ भने विवेकपूर्ण मार्गले ती चाहना र आवश्यकतालाई यथार्थपरक र न्यायसंगत तरिकाले कार्यान्वयन गर्ने क्षमता दिन्छ। यसको परिणाम स्वरूप, व्यक्ति केवल सफलता प्राप्त गर्दैन, तर जीवनमा सन्तुलन, शान्ति र सामाजिक उत्तरदायित्व पनि हासिल गर्छ।

दीर्घकालीन सफलताका लागि निरन्तर अभ्यास र आत्म–निरीक्षण आवश्यक छ। समय–समयमा आफ्ना निर्णय र मूल्यहरूको समीक्षा गर्न र आवश्यक सुधार गर्नुपर्छ। यस प्रक्रियाले दीर्घकालीन लक्ष्यहरू हासिल गर्न दृढता र स्पष्टता प्रदान गर्छ। बाह्य भौतिक साधनहरूले क्षणिक सन्तोष दिन सक्छन्, तर दीर्घकालीन सफलताको वास्तविक आधार आन्तरिक विवेक र आत्म–साक्षात्कारमा हुन्छ।

मानव जीवनको मूल शक्ति बुद्धि हो। बुद्धिले मात्र मानिसलाई संसारको विवेकपूर्ण अन्वेषणमा अगाडि बढाउँछ। तर, जब बुद्धि अभिमानमा परिणत हुन्छ, तब यो मानवता र सत्यको मार्गबाट विचलित हुन थाल्छ। प्राचीन समयदेखि नै पूर्वीय दर्शनले बुद्धि र अहंकारको द्वन्द्वलाई केन्द्रमा राखेर मानिसलाई चेतावनी दिएको छ।

महाभारतमा द्रौपदीको कथा स्मरणीय छ। पाण्डवहरूको रक्षाका लागि अर्जुनले धनुष बाणको अद्भुत कला प्रदर्शन गरे। तर, यदि त्यहाँ अहंकार प्रवेश गर्थ्यो भने, धर्म र न्यायको मार्ग असफल हुने थियो। यसले देखाउँछ कि ज्ञान र शक्ति मात्र पर्याप्त छैन, त्यसमा नम्रता र आत्म–परिष्कार हुनु जरुरी छ।

बौद्ध दर्शनमा भनिन्छ:
“सर्वं दुःख, अनित्यं, अनात्मन्।”
सारा अस्तित्व दुःखमय छ। केही पनि स्थायी छैन। र आत्म कुनै निश्चित “स्वयं” होइन। यस वाक्यले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि बुद्धिको अभिमान अस्थायी ज्ञानमा अडिग रहनु हो। यदि हामी यसलाई नियन्त्रण गर्न सक्दैनौं भने, हामी अनावश्यक दुःख र भ्रमको मार्गमा फस्छौं।

अहंकारले मानिसलाई आफ्नो विवेकलाई बाँध्छ। मानिसलाई लाग्छ कि उसले सबै कुरा बुझिसकेको छ। तर प्राचीन मिथकहरूले यसलाई चुनौती दिएका छन्। उदाहरणका लागि, रामायणमा रावणको कथा। रावण अत्यन्त विद्वान् र बलशाली थिए। तर आफ्नो बुद्धि र शक्ति माथि गर्वले गर्दा उनले धर्म र न्यायको सीमालाई भुले। अन्ततः, उनका सबै प्रयास विफल भए। यसले देखाउँछ कि बुद्धि बिना नम्रता, विद्या मात्र विनाशको मार्गमा लैजान्छ।

सनातन हिन्दू दर्शनमा भनिन्छ:
“अहंकारो मोहनं विद्या लोपः।”
अहंकारले मोहित बनाउँछ र विद्या हराउँछ। यदि मानिस बुद्धि भएको हुँदाहुँदै पनि अहंकारको बन्दी हुन्छ भने, उसको ज्ञानले उसको उद्धार गर्न सक्दैन। बुद्धिको परिष्कार भनेको यही हो—अहंकारको विनाश गरेर ज्ञानको साँचो रूप पहिचान गर्नु।

आत्म–परिष्कार केवल बाह्य अभ्यासमा मात्र सीमित छैन। यो मन, वचन र कर्म तीनै स्तरमा लागू हुन्छ। तत्त्वज्ञानमा भनिन्छ: “मनश्चित्तवचनकर्मणा।”
मनले सोच्ने, वचनले बोल्ने, कर्मले गर्ने—यी तीनैको सन्तुलनमा नै परिष्कारको मार्ग हुन्छ। बुद्धिको अभिमानले यी सबैलाई विकृत पार्छ। यसैले पूर्वीय गुरुहरूले सधैं अनुशासन, ध्यान र विनम्रताको पाठ पढाएका छन्।

महाभारतमा विदुरको सन्देश स्मरणीय छ। उनले राजा धृतराष्ट्रलाई भने:
“धर्मो रक्षति रक्षितः।”
धर्मले सुरक्षित राख्छ। यदि मानिस आफ्नो बुद्धिको प्रयोग अहंकारपूर्वक गर्छ भने, उसले धर्म र नैतिकताको मार्ग खोस्छ। बुद्धिको परिष्कार भनेको यही हो—ज्ञानलाई धर्म र नीति अनुसार मार्गदर्शन गर्नु।

बौद्ध धर्मले पनि अहंकारको विनाशको उपाय सुझाएको छ। बुद्धले भनेका छन्:
“यदा अहंकारो नश्यति, तदा मोक्षः प्रकटते।”
जब अहंकार समाप्त हुन्छ, तब मुक्ति प्रकट हुन्छ। यसको अर्थ हो कि वास्तविक ज्ञान तब मात्र उजागर हुन्छ जब मानिसले आफ्नो अहंकार, इष्र्या, क्रोध र मोहलाई त्याग्छ।

पुरातन मिथकमा एउटा कथा छ। शिवले तारकासुरलाई नाश गरे। तारकासुर अत्यन्त शक्तिशाली थिए। तर उनको अहंकार र अन्यायको कारणले उनका जीवनको विनाश भयो। यसले देखाउँछ कि शक्ति र बुद्धि केवल अहंकार रहित भएमा समाज र धर्मको कल्याण गर्न सक्छ।

आत्म–परिष्कारको अर्को आयाम आत्म–समालोचना हो। मानिसलाई आफ्नै त्रुटि, कमजोरी र सीमालाई स्वीकार गर्न सक्नुपर्छ। केवल यसरी मात्र बुद्धिको साँचो परिष्कार सम्भव हुन्छ। यदि हामी हाम्रो ज्ञान र शक्तिलाई सीमितता र कमजोरिहरूको आत्म–समालोचना बिना प्रयोग गर्छौं भने, हामी अनावश्यक विनाश र दुःखको निम्ति जिम्मेवार हुन्छौं।

वेदमा भनिन्छ:
“सत्यं ब्रूयात् प्रियं ब्रूयात् न ब्रूयात् सत्यमप्रियम्।”
सत्य बोल, प्रिय बोल, तर अप्रिय सत्य नबोल। यहाँ ज्ञानको प्रयोग र अहंकारको नियन्त्रणको सन्देश छ। बुद्धिको परिष्कार भनेको यही हो—सत्यको अनुभूति, प्रेमको अभ्यास र अहंकारको त्याग।

सफलता र प्रगतिको मार्गमा सबैभन्दा ठूलो बाधा केवल मूर्खता होइन, ज्ञानी भएको भ्रम हो। वैज्ञानिक स्टिफन हकिङको यो भनाइ आजको नेपाली समाज र राजनीतिमा ठ्याक्कै लागू हुन्छ। नेतादेखि कर्मचारी, विशेषज्ञदेखि विश्लेषकसम्म, धेरैले आफूलाई ज्ञानी ठान्छन्, तर व्यवहारमा उनीहरूकै निर्णयहरूले जनजीवनमा असमानता, असफलता र अविश्वास निम्त्याउँछ।

बौद्धिक अहंकारले नेतृत्वलाई अपारदर्शी र एकपक्षीय बनाउँछ। जब नेताहरू अरूका विचारलाई ग्रहण गर्न असमर्थ हुन्छन् र आलोचनालाई व्यक्तिगत हमला ठान्छन्, तब नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा त्रुटि बढ्छ। यसले विकासका योजनाहरू सत्ता र व्यक्तिगत स्वार्थको गन्तव्यमा फसाउँछ, जसले समाजमा नकारात्मक ऊर्जा फैलाउँछ।

अहंकारी व्यक्तिको निर्णय केवल व्यक्तिगत कमजोरी मात्र होइन; यो संस्थागत स्तरमा प्रवेश गर्दा नीति, प्रशासन र सरकारी संयन्त्रमा अपारदर्शिता, अराजकता र दलीय स्वार्थ बढाउँछ। उदाहरणका लागि, शिक्षा, न्याय, सञ्चार, पूर्वाधार र आर्थिक नीतिमा गरिएको निर्णयहरूमा अक्सर लापरवाही र अज्ञानता देखिन्छ। आलोचना वा सुझाव दिँदा पनि सुधारको सम्भावना नष्ट हुन्छ।

यसै कारण, समाजमा आत्मसमालोचनाको संस्कृति विकास गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ। आत्मसमालोचना व्यक्तिगत र संस्थागत बौद्धिक स्वास्थ्यको सूचक हो। जब व्यक्ति वा संस्था आफ्ना कमजोरी स्वीकार्छ र सुधार गर्न तयार हुन्छ, तब सुधार र नवप्रवर्तन सम्भव हुन्छ। यसले नीति निर्माणमा पारदर्शिता, उत्तरदायित्व र जनहितलाई प्राथमिकता दिन सहयोग गर्छ।

समृद्ध समाजका लागि आवश्यक छ—आत्ममुग्धता होइन, आत्मसमालोचना; अडिग अहंकार होइन, खुला संवाद; अलग–थलग सोच होइन, सहिष्णुता। सहमतिपूर्ण बहस, आलोचनालाई सकारात्मक रूपमा ग्रहण गर्ने क्षमता र निरन्तर सुधारको अभ्यास नै दीर्घकालीन विकास र सशक्त राष्ट्र निर्माणको आधार हो।

नेपाली परिवेशमा सत्ताको वरिपरि रहेका धेरै व्यक्तिहरू ‘मलाई सबै थाहा छ’ भन्ने भ्रममा बाँचिरहेका छन्। त्यही भ्रमले न त उनीहरूलाई सुधार गर्न दिन्छ, न समाजलाई अगाडि बढ्न।त्यसैले, हकिङको भनाइ केव एक वैज्ञानिकको उद्धरण मात्रै होइन, यो चेतावनी हो—अहंकार, आत्मसन्तुष्टि र ‘अज्ञानमा आत्मगौरव’ गर्ने प्रवृत्तिको विरुद्ध। यो भनाइलाई आत्मसात् गर्न सके मात्र नेपाली समाजले नयाँ युगतिर पाइला चाल्न सक्नेछ।

आधुनिक जीवनमा पनि यो पाठ अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। विद्या, सूचना र सूचना प्रविधिको युगमा मानिसहरु आफ्नो बुद्धिको अभिमानमा फस्दैछन्। उनले विचार गर्दैनन् कि उनका कर्मले समाज र आत्मामा के प्रभाव पार्छ। पुरातन मिथक र शास्त्रीय श्लोकहरूले हामीलाई स्मरण गराउँछ कि शक्ति र ज्ञानलाई केवल अहंकारमा सीमित राख्नु विनाशको मार्ग हो।

अन्ततः, बुद्धिको अभिमान र आत्म–परिष्कारको पाठ हामीलाई यो सिकाउँछ कि:ज्ञान र बुद्धि केवल तब मूल्यवान हुन्छ जब यसले दया, प्रेम र करुणा अभिवृद्धि गर्छ।अहंकार विनाशकारी छ। यसले मानवता र धर्मलाई कमजोर बनाउँछ।आत्म–परिष्कारले हामीलाई वास्तविक ज्ञान र मोक्षको मार्गमा लैजान्छ।पुरातन मिथक र शास्त्रहरू केवल कथाहरू होइनन्; ती मानव चेतना र मूल्यहरूको दर्पण हुन्।बुद्धिको साँचो प्रयोग तब मात्र सम्भव हुन्छ जब हामी आफैंको सीमितता र त्रुटि स्वीकार्छौं।

सत्य, धर्म, करुणा र विवेकको आधारमा बुद्धिको परिष्कार गर्नु मात्र मानव जीवनको शाश्वत लक्ष्य हो। यसरी हामी केवल व्यक्तिगत विकासमा सीमित हुँदैनौं, समाज र मानवतामा योगदान पुर्याउन सक्षम हुन्छौं।

बुद्धिको अभिमान मानव जीवनको बाधा हो। पुरातन मिथक, वेद, उपनिषद र महाभारतका सन्देशहरूले हामीलाई यही पाठ सिकाउँछन्। आत्म–समालोचना र आत्म–परिष्कारले मात्र मानव जीवनलाई साँचो अर्थमा उजागर गर्छ। यदि हामी अहंकार त्याग्न सिक्छौं भने, हाम्रो जीवन केवल हाम्रो होइन, सम्पूर्ण मानव जातिको कल्याणको मार्गमा अग्रसर हुन्छ।
दीर्घकालीन सफलता केवल भौतिक उपलब्धि होइन। आत्म–साक्षात्कार र विवेकपूर्ण मार्ग अपनाउने व्यक्ति जीवनका उतार–चढाव सहज रूपमा पार गर्न सक्षम हुन्छन् र स्थायी उपलब्धि हासिल गर्छन्। यसले व्यक्तिगत र सामाजिक जीवनमा गहिरो सन्तुलन र सशक्तता ल्याउँछ। साँचो सफलता त्यो हो जसले बाह्य वैभवमा नभई आन्तरिक विवेक र आत्म–जागरूकताको आधारमा जीवनको मार्ग निर्धारण गर्छ।